Giriş
Selahaddin 1193’te Şam’da öldü; ancak kurduğu Kürt hanedanı altmış yıl daha savaşmayı sürdürecekti. Geç Eyyubi dönemi üç varoluşsal tehditle belirlendi: Mısır’a Haçlı istilaları, Moğol yayılmasıyla yerinden edilen Harezmli paralı asker sürüleri ve son olarak Moğolların kendileri. Selahaddin’den sonra gelen Eyyubi sultanları Mısır’ı Beşinci ve Yedinci Haçlı Seferlerine karşı savundu, La Forbie’de Haçlı tarihinin en yıkıcı muharebelerinden birini kazandı ve iktidarın Kürt Eyyubilerden Türk Memluklara geçişi sırasında hüküm sürdü. Bu değişim İslam dünyasını yeniden şekillendirecekti.
Hikâye, iki yüzyıl önce Kürt Mervani hanedanının başkenti olmuş aynı şehirde, Meyyafarikin’de sona erer. Moğol güçleri 1260’ta buradaki son Eyyubi kalesini kuşatıp yıktı; savunucularını katletti ve bölgede Kürt hanedan yönetimini sona erdirdi.
İçindekiler
Beşinci Haçlı Seferi ve Mısır’ın Savunulması (1218–1221)
Yedinci Haçlı Seferi ve Mansure Muharebesi (1249–1250)
Memlukların İktidarı Devralması ve Kürt Mısır’ının Sonu
Meyyafarikin Kuşatması: Son Eyyubi Direnişi (1259–1260)
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
Beşinci Haçlı Seferi ve Mısır’ın Savunulması (1218–1221)
Beşinci Haçlı Seferi (1217–1221), Eyyubilerin ana yurdunun Levant’taki Müslüman gücünün anahtarı olduğunu kabul ederek doğrudan Mısır’ı hedef aldı. 1218’de bir Haçlı donanması, Nil’in ağzındaki liman şehri Dimyat’ı kuşattı. Uzun kuşatmanın ardından Dimyat Kasım 1219’da düştü; bu, Eyyubi itibarına ağır darbe ve Kahire’ye doğrudan tehditti.
Selahaddin’in yeğeni Eyyubi sultanı el-Kâmil, stratejik sabırla karşılık verdi. Haçlılar 1221 yazında güneye, Kahire’ye yürüdüğünde el-Kâmil, Nil’in taşkın düzenlerine ilişkin bilgisini yıkıcı etkiyle kullandı. Kanalları ve setleri açarak Haçlı ordusunu Mansure yakınındaki suya doymuş arazide tuzağa düşürdü. İkmalden ve geri çekilme yolundan koparılan Haçlılar teslim olmak zorunda kaldı. Dimyat karşılığında bütün Haçlı ordusunun çekilmesine izin verildi. Beşinci Haçlı Seferi, belirleyici bir meydan muharebesi olmadan, coğrafya, mühendislik ve sabırla kazanılan tam bir Eyyubi zaferiyle sona ermişti.
La Forbie Muharebesi (1244)
17–18 Ekim 1244’teki La Forbie Muharebesi (Harbiye olarak da bilinir), Haçlı tarihinin en felaketli yenilgilerinden biriydi. Moğol istilalarının batıya sürüklediği, yerinden edilmiş Orta Asyalı savaşçılar olan Harezmli paralı askerlerle müttefik bir Eyyubi ordusu, Gazze yakınında Haçlılardan ve Şam ile Humus’tan isyancı Eyyubi prenslerinden oluşan birleşik kuvvetle karşılaştı.
Sonuç Haçlılar için yıkıcıydı. 1.000’den fazla şövalye öldürüldü ve Haçlı-Eyyubi müttefik ordusu fiilen yok edildi. Yenilgi, Kutsal Topraklar’daki Latin askerî gücünden geriye kalanı parçaladı ve Yedinci Haçlı Seferi’ni tetikledi. Eyyubi sultanı es-Salih Eyyub için La Forbie dönüştürücü bir zaferdi; 1245’te Şam’ı geri almasını ve Mısır ile Suriye genelinde Eyyubi gücünü sağlamlaştırmasını mümkün kıldı.
Yedinci Haçlı Seferi ve Mansure Muharebesi (1249–1250)
Fransa Kralı IX. Louis’nin yönettiği Yedinci Haçlı Seferi, Mısır’a yönelik son büyük Haçlı istilasıydı. Haziran 1249’da Louis yaklaşık 15.000 asker ve 36 gemiyle Dimyat’a çıktı. Eyyubi garnizonu savaşmadan çekildi ve Dimyat neredeyse hiç direniş olmadan düştü; bu aşağılayıcı olay Mısır genelinde paniğe yol açtı.
Mansure Muharebesi (8–11 Şubat 1250) dönüm noktasıydı. Artois’lı Robert’ın yönettiği Haçlı öncü kuvveti, Mansure sokaklarına düşüncesizce saldırdı ve şiddetli sokak çatışmalarında yok edildi. Daha sonra sultan olacak Memluk subay Eyyubi komutanı Baybars el-Bundukdari, savunmada kritik rol oynadı. Ardından Haçlı ordusunun yolları kesildi, kuşatıldı ve sonunda teslim olmaya zorlandı. IX. Louis’nin kendisi de esir alındı; bir Haçlı Seferi’nde esir düşen tek Fransız kralıydı.
Memlukların İktidarı Devralması ve Kürt Mısır’ının Sonu
Mansure’deki zaferi büyük ölçüde Eyyubi ordusunun belkemiğine dönüşmüş Türk köle savaşçılar olan Memluk askerleri kazandı. Eyyubi sultanı es-Salih Eyyub sefer sırasında ölmüştü ve Memluk komutanları iktidarı ele geçirdi. 1250’de Memluklar, Mısır’daki son etkin Eyyubi sultanı Turanşah’ı öldürerek kendi hanedanlarını kurdu. Mısır’da Kürt Eyyubi yönetiminden Türk Memluk yönetimine geçiş tamamlanmıştı.
Eyyubi hanedanı, Mısır’ı Haçlılardan kurtaran askerî mekanizmayı kurmuştu; ancak bu mekanizma, yani Memluk alayları, sonunda kendisini yaratan hanedanı yok etti. Selahaddin’le 1171’de başlayan Mısır’daki Kürt yönetimi, yaklaşık seksen yıl sonra 1250’de sona erdi.
Meyyafarikin Kuşatması: Son Eyyubi Direnişi (1259–1260)
Memluklar Mısır’ı alırken Eyyubi prensleri, eski imparatorluğun Suriye ve Cezire’deki parçalarını yönetmeyi sürdürdü. Son önemli Eyyubi kalesi, Eyyubi prensi el-Kâmil Muhammed’in elinde tuttuğu, eski Mervani başkenti ve bugünkü Silvan olan Meyyafarikin’di.
Moğolların Bağdat’ı ve Abbasi Halifeliği’ni yıkmasının ardından 1259’da bir Moğol ordusu Meyyafarikin’i kuşattı. El-Kâmil Muhammed teslim olmayı reddetti ve şehri aylarca savundu. Kuşatma acımasız ve uzun sürdü. Şehir sonunda 1260’ta düştüğünde Moğollar garnizonu katletti ve el-Kâmil Muhammed’i öldürdü. Son Eyyubi kalesi, Mervanilerin bir zamanlar krallık kurduğu aynı Kürt ana yurdunda düşmüştü.
Mirası
Geç dönem Eyyubi savaşları, Selahaddin’in kurduğu hanedanın tek kişilik bir başarı olmadığını gösterir. Ardılları Mısır’ı iki büyük Haçlı Seferi’ne karşı savundu, La Forbie ve Mansure’de yıkıcı zaferler kazandı ve ölümünden sonra altmış yıl boyunca Eyyubi gücünü sürdürdü. Kürt komutanların Kürt, Türk ve Arap askerlerden oluşan çok etnili orduları yönettiği Eyyubi askerî sistemi, on üçüncü yüzyılın en etkili İslam savaş gücüydü.
Eyyubilerin 1260’ta Meyyafarikin’de sona ermesi, bir yüzyıl önce Selahaddin’in Mısır’da yükselişiyle başlamış bir bölümü kapattı. Tarihin Kürtlerce yönetilmiş en büyük devleti ortadan kalkmış; yerini Mısır’da Türk Memluklar, Cezire’de Moğol bağlıları almıştı. Ancak Eyyubi mirası yaşadı: Kürt askerî ve siyasi yeteneğinin imparatorluklar kurabileceğini, onları çağın en büyük güçlerine karşı savunabileceğini ve Yakın Doğu tarihinde kalıcı iz bırakabileceğini göstermişlerdi.
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
1218–1219 — Beşinci Haçlı Seferi Dimyat’ı kuşatır ve ele geçirir
1221 — Eyyubi sultanı el-Kâmil, Nil’i taşırma stratejisiyle Beşinci Haçlı Seferi’ni Mansure yakınında tuzağa düşürür ve yener
17–18 Ekim 1244 — La Forbie Muharebesi: Eyyubi-Harezm ordusu, birleşik Haçlı ve isyancı Eyyubi kuvvetini Gazze yakınında yok eder
Haziran 1249 — Fransa Kralı IX. Louis Dimyat’ı ele geçirir; Yedinci Haçlı Seferi başlar
8–11 Şubat 1250 — Mansure Muharebesi: Eyyubi-Memluk güçleri Haçlı öncü kuvvetini yok eder ve Fransız ordusunu tuzağa düşürür
1250 — Memluk subayları Sultan Turanşah’ı öldürür; Mısır’da Kürt Eyyubi yönetimi sona erer; Memluk hanedanı başlar
1259–1260 — Moğollar Meyyafarikin’i kuşatıp yıkar; son Eyyubi prensi el-Kâmil Muhammed öldürülür; Eyyubi hanedanının sonu
Sık Sorulan Sorular
La Forbie Muharebesi neydi?
La Forbie Muharebesi (17–18 Ekim 1244), Gazze yakınında Haçlılar için yıkıcı bir yenilgiydi. Harezmli paralı askerlerle müttefik Eyyubi ordusu, birleşik Haçlı-Müslüman isyancı kuvvetini yok etti; 1.000’den fazla şövalyeyi öldürdü ve Kutsal Topraklar’da geriye kalan Latin askerî gücünü parçaladı.
Eyyubi hanedanı nasıl sona erdi?
Eyyubi hanedanı iki aşamada sona erdi. Mısır’da Memluk subayları son etkin Eyyubi sultanını öldürdükten sonra 1250’de iktidarı ele geçirdi. Cezire’deki son Eyyubi kalesi Meyyafarikin, Moğollar tarafından 1259–1260’ta kuşatılıp yıkıldı.
Meyyafarikin Kuşatması’nda ne oldu?
1259–1260’ta Moğol güçleri, Türkiye’nin güneydoğusundaki Meyyafarikin’de (bugünkü Silvan) son Eyyubi kalesini kuşattı. Eyyubi prensi el-Kâmil Muhammed, şehir düşmeden önce aylarca savunma yaptı. Kendisi öldürüldü ve garnizon katledildi. Bu, Eyyubi tarihinin son bölümüydü.
Kaynakça ve İleri Okumalar
World History Encyclopedia — Yedinci Haçlı Seferi, 2018
Wikipedia — Mansure Muharebesi (1250), Forbie Muharebesi, Meyyafarikin Kuşatması
WarHistory.org — Mansure
Encyclopaedia Britannica — Eyyubi Hanedanı