پێشەکی
سەڵاحەدین لە 1193دا لە دیمەشق مرد، بەڵام ئەو بنەماڵە کوردەی دامەزراندی بۆ شەست ساڵی دیکە جەنگی بەردەوام دەکرد. سەردەمی دواتری ئەیووبی بە سێ هەڕەشە بۆ بوونی خۆی دیاری دەکرا: هێرشەکانی خاچپەرستان بۆ سەر میسر، دەستە زۆرەکانی شەڕڤانە بەکرێگیراوە خوارەزمییەکان کە بەهۆی فراوانبوونی مەغۆلەوە ئاوارە بووبوون و لە کۆتاییدا خودی مەغۆلەکان. ئەو سوڵتانە ئەیووبییانەی جێنشینی سەڵاحەدین بوون، میسریان لە جەنگەکانی پێنجەم و حەوتەمی خاچپەرستان پاراست، لە لا فۆربی یەکێک لە وێرانکەرترین شەڕەکانی مێژووی خاچپەرستانیان بردەوە و چاودێریی گواستنەوەی دەسەڵاتیان لە ئەیووبییە کوردەکانەوە بۆ مەملووکە تورکەکان کرد؛ گۆڕانێک کە جیهانی ئیسلامیی لەنوێوە داڕشتەوە.
چیرۆکەکە لە مەیافارقین کۆتایی دێت؛ هەمان ئەو شارەی دوو سەدە پێشتر پایتەختی بنەماڵە کوردەکەی مەروانی بوو. لە 1260دا، هێزە مەغۆلەکان دوا قەڵای ئەیووبییان لەوێ گەمارۆ دا و وێرانیان کرد، بەرگریکەرەکانیان کۆمەڵکوژ کرد و کۆتاییان بە دەسەڵاتی بنەماڵە کوردەکان لە ناوچەکەدا هێنا.
ناوەڕۆک
جەنگی پێنجەمی خاچپەرستان و بەرگریی میسر (1218–1221)
جەنگی حەوتەمی خاچپەرستان و شەڕی مەنسوورە (1249–1250)
دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن مەملووکەکانەوە و کۆتایی دەسەڵاتی کورد لە میسر
گەمارۆی مەیافارقین: دوا بەرگریی ئەیووبی (1259–1260)
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
جەنگی پێنجەمی خاچپەرستان و بەرگریی میسر (1218–1221)
جەنگی پێنجەمی خاچپەرستان (1217–1221) بە ڕاستەوخۆ میسری کردە ئامانج، چونکە دانپێدانرا بوو کە ناوچە ناوەندییەکانی ئەیووبی کلیلی دەسەڵاتی موسڵمانن لە شام. لە 1218دا، کەشتیگەلێکی خاچپەرست گەمارۆی شاری بەندەریی دیمیاتەی لە دەمی ڕووباری نیل دا. دوای گەمارۆیەکی درێژ، دیمیاتە لە تشرینی دووەمی 1219دا کەوت؛ لێدانێکی توند بۆ پێگە و ڕێزی ئەیووبی و هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر قاهیرە.
ئەڵکامل، سوڵتانی ئەیووبی و کوڕی خوشک یان براکەی سەڵاحەدین، بە ئارامگرتنێکی ستراتیژی وەڵامی دایەوە. کاتێک خاچپەرستەکان لە هاوینی 1221دا بەرەو باشوور و قاهیرە پێشڕەویان کرد، ئەڵکامل زانیاریی خۆی سەبارەت بە شێوازی لافاوەکانی نیل بەکار هێنا بە ئەنجامێکی وێرانکەر. کەناڵ و بەندە ئاوییەکانی کردەوە و سوپای خاچپەرستی لە خاکێکی ئاوهەڵگرتوو لە نزیک مەنسوورەدا گیر خست. خاچپەرستەکان کە لە دابینکاری و ڕێگەی پاشەکشە دابڕابوون، ناچار بوون تەسلیم بن. لە بەرامبەر گەڕاندنەوەی دیمیاتە، ڕێگە درا تەواوی سوپای خاچپەرست پاشەکشە بکات. جەنگی پێنجەمی خاچپەرستان بەبێ شەڕێکی ڕووبەڕووی یەکلاکەرەوە بە سەرکەوتنی تەواوی ئەیووبی کۆتایی هاتبوو؛ سەرکەوتنێک بە جوگرافیا و ئەندازیاری و ئارامگرتن بەدەست هات.
شەڕی لا فۆربی (1244)
شەڕی لا فۆربی، کە بە حەربیاش ناسراوە، لە 17–18 تشرینی یەکەمی 1244دا یەکێک بوو لە کارەساتبارترین شکستەکانی مێژووی خاچپەرستان. سوپایەکی ئەیووبی کە هاوپەیمانی شەڕڤانە بەکرێگیراوە خوارەزمییەکان بوو، واتە شەڕڤانە ئاوارەکانی ئاسیای ناوەڕاست کە هێرشە مەغۆلییەکان بەرەو ڕۆژئاوا ڕایان نابوو، لە نزیک غەززە ڕووبەڕووی هێزێکی یەکگرتووی خاچپەرست و میرە یاخییە ئەیووبییەکانی دیمەشق و حیمس بووەوە.
ئەنجامەکە بۆ خاچپەرستەکان وێرانکەر بوو. زیاتر لە 1,000 سواری چەکدار کوژران و سوپای هاوپەیمانی خاچپەرست و ئەیووبی لە کرداردا لەناو برا. شکستەکە ئەوەی لە هێزی سەربازیی لاتینی لە خاکی پیرۆز مابوو تێکی شکاند و بوو بە هۆی هەڵگیرسانی جەنگی حەوتەمی خاچپەرستان. بۆ ئەلساڵح ئەیووب، سوڵتانی ئەیووبی، لا فۆربی سەرکەوتنێکی گۆڕانکاریهێنەر بوو: ڕێگەی دا لە 1245دا دیمەشق بگرێتەوە و دەسەڵاتی ئەیووبی بەسەر میسر و سووریادا بچەسپێنێت.
جەنگی حەوتەمی خاچپەرستان و شەڕی مەنسوورە (1249–1250)
جەنگی حەوتەمی خاچپەرستان، بە سەرکردایەتیی لوویی نۆیەم، پاشای فەڕەنسا، دوا هێرشی گەورەی خاچپەرستی بوو بۆ سەر میسر. لە حوزەیرانی 1249دا، لوویی بە نزیکەی 15,000 سەرباز و 36 کەشتییەوە لە دیمیاتە دابەزی. سوپای پارێزەری ئەیووبی بەبێ شەڕ پاشەکشەی کرد و دیمیاتە نزیکەی بەبێ بەرەنگاری کەوت؛ سووکایەتییەک کە لە سەرانسەری میسردا ترسی بڵاو کردەوە.
شەڕی مەنسوورە (8–11 شوباتی 1250) خاڵی وەرچەرخان بوو. پێشەنگانی سوپای خاچپەرست، بە سەرکردایەتیی ڕۆبێرت لە ئارتوا، بەبێ وریایی هەڵیان کوتایە ناو کۆڵانەکانی مەنسوورە و لە شەڕێکی دڕندانەی کۆڵاندا لەناو بران. بەیبەرس ئەلبوندوقداری، فەرماندەی ئەیووبی و ئەفسەری مەملووک کە دواتر دەبوو بە سوڵتان، ڕۆڵێکی گرنگی لە بەرگرییەکەدا گێڕا. دواتر سوپای خاچپەرست دابڕێنرا و گەمارۆ درا و لە کۆتاییدا ناچار کرا تەسلیم بێت. خودی لوویی نۆیەم گیرا؛ تەنها پاشای فەڕەنسی کە هەرگیز لە جەنگێکی خاچپەرستیدا بە دیل گیرابێت.
دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن مەملووکەکانەوە و کۆتایی دەسەڵاتی کورد لە میسر
سەرکەوتنی مەنسوورە تا ڕادەیەکی زۆر بە دەستی سەربازە مەملووکەکان بەدەست هات؛ شەڕڤانە تورکە بەندەکان کە بووبوون بە کۆڵەکەی سوپای ئەیووبی. ئەلساڵح ئەیووب، سوڵتانی ئەیووبی، لە ماوەی هەڵمەتەکەدا مردبوو و فەرماندە مەملووکەکانی دەسەڵاتیان گرت. لە 1250دا، مەملووکەکان توورانشا، دوا سوڵتانی ئەیووبیی خاوەن دەسەڵاتی کارا لە میسر، کوشت و بنەماڵەی فەرمانڕەوایی خۆیان دامەزراند. گواستنەوە لە دەسەڵاتی ئەیووبیی کوردەوە بۆ مەملووکی تورک لە میسر تەواو بوو.
بنەماڵەی ئەیووبی ئەو دەزگا سەربازییەی بنیاد نابوو کە میسری لە خاچپەرستەکان پاراست، بەڵام ئەو دەزگایە، واتە یەکە مەملووکەکانی، لە کۆتاییدا ئەو بنەماڵەیەی لەناو برد کە دروستی کردبوو. دەسەڵاتی کورد بەسەر میسردا، کە لەگەڵ سەڵاحەدین لە 1171دا دەستی پێ کردبوو، لە 1250دا دوای نزیکەی هەشتا ساڵ کۆتایی هات.
گەمارۆی مەیافارقین: دوا بەرگریی ئەیووبی (1259–1260)
لە کاتێکدا مەملووکەکان میسریان گرت، میرە ئەیووبییەکان بەردەوام حوکمی پاشماوەکانی ئیمپراتۆریی پێشوویان لە سووریا و جەزیرە دەکرد. دوا قەڵای گرنگی ئەیووبی مەیافارقین بوو؛ پایتەختە کۆنەکەی مەروانی و سیلوانی ئەمڕۆ، کە ئەڵکامل محەمەد، میری ئەیووبی، کۆنترۆڵی دەکرد.
لە 1259دا، دوای وێرانکردنی بەغدا و خەلافەتی عەباسی بە دەستی مەغۆل، سوپایەکی مەغۆلی گەمارۆی مەیافارقینی دا. ئەڵکامل محەمەد تەسلیمبوونی ڕەت کردەوە و بۆ چەندین مانگ بەرگریی لە شارەکە کرد. گەمارۆکە دڕندانە و درێژخایەن بوو. کاتێک لە کۆتاییدا شارەکە لە 1260دا کەوت، مەغۆلەکان سوپای پارێزەریان کۆمەڵکوژ کرد و ئەڵکامل محەمەدیان کوشت. دوا قەڵای ئەیووبی کەوتبوو؛ لە هەمان ناوچە ناوەندییەکانی کورد کە مەروانییەکان جارێک شانشینێکیان تێدا بنیاد نابوو.
میرات
جەنگەکانی قۆناغی دواتری ئەیووبی نیشان دەدەن کە بنەماڵەکەی سەڵاحەدین تەنها دەستکەوتی یەک کەس نەبوو. جێنشینەکانی میسریان لە دوو جەنگی گەورەی خاچپەرستان پاراست، لە لا فۆربی و مەنسوورە سەرکەوتنی تێکشکێنەریان بەدەست هێنا و دەسەڵاتی ئەیووبییان بۆ شەست ساڵ دوای مەرگی ئەو هێشتەوە. سیستەمی سەربازیی ئەیووبی، کە فەرماندە کوردەکان سەرکردایەتیی سوپای فرەنەتەوەیی لە سەربازانی کورد و تورک و عەرەبیان دەکرد، کاراترین هێزی جەنگاوەریی ئیسلامیی سەدەی سێزدەیەم بوو.
کۆتایی ئەیووبییەکان لە مەیافارقین لە 1260دا کۆتایی بە بەشێک هێنا کە سەدەیەک پێشتر بە سەرهەڵدانی سەڵاحەدین لە میسر دەستی پێ کردبوو. گەورەترین دەوڵەتی ژێر فەرمانڕەوایی کورد لە مێژوودا نەمابوو و مەملووکە تورکەکان لە میسر و ملکەچەکانی مەغۆل لە جەزیرە جێگایان گرتبووەوە. بەڵام میراتی ئەیووبی مایەوە: نیشانیان دابوو کە لێهاتوویی سەربازی و سیاسیی کورد دەیتوانی ئیمپراتۆری بنیاد بنێت، لە بەرامبەر گەورەترین دەسەڵاتەکانی سەردەمەکەدا بەرگریی لێ بکات و شوێنەوارێکی هەمیشەیی لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی نزیکدا بەجێ بهێڵێت.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
1218–1219 ــ لە جەنگی پێنجەمی خاچپەرستاندا دیمیاتە گەمارۆ دەدرێت و دەگیرێت
1221 ــ ئەڵکامل، سوڵتانی ئەیووبی، ستراتیژیی لافاوەکانی نیل بەکار دەهێنێت بۆ گیرخستن و شکستپێهێنانی هێزەکانی جەنگی پێنجەمی خاچپەرستان لە نزیک مەنسوورە
17–18 تشرینی یەکەمی 1244 ــ شەڕی لا فۆربی: سوپای ئەیووبی و خوارەزمی هێزی یەکگرتووی خاچپەرست و یاخییە ئەیووبییەکان لە نزیک غەززە لەناو دەبات
حوزەیرانی 1249 ــ لوویی نۆیەمی فەڕەنسا دیمیاتە دەگرێت؛ جەنگی حەوتەمی خاچپەرستان دەست پێ دەکات
8–11 شوباتی 1250 ــ شەڕی مەنسوورە: هێزە ئەیووبی و مەملووکەکان پێشەنگانی سوپای خاچپەرست لەناو دەبەن و سوپای فەڕەنسی گیر دەخەن
1250 ــ ئەفسەرە مەملووکەکان سوڵتان توورانشا دەکوژن؛ دەسەڵاتی کوردی ئەیووبی لە میسر کۆتایی دێت و بنەماڵەی مەملووک دەست پێ دەکات
1259–1260 ــ مەغۆلەکان مەیافارقین گەمارۆ دەدەن و وێرانی دەکەن؛ ئەڵکامل محەمەد، دوا میری ئەیووبی، دەکوژرێت و بنەماڵەی ئەیووبی کۆتایی دێت
پرسیارە باوەکان
شەڕی لا فۆربی چی بوو؟
شەڕی لا فۆربی (17–18 تشرینی یەکەمی 1244) شکستێکی وێرانکەر بوو بۆ خاچپەرستەکان لە نزیک غەززە. سوپایەکی ئەیووبی کە هاوپەیمانی شەڕڤانە بەکرێگیراوە خوارەزمییەکان بوو، هێزێکی یەکگرتووی خاچپەرست و موسڵمانی یاخیی لەناو برد، زیاتر لە 1,000 سواری چەکداری کوشت و پاشماوەی هێزی سەربازیی لاتینیی لە خاکی پیرۆز تێک شکاند.
بنەماڵەی ئەیووبی چۆن کۆتایی هات؟
بنەماڵەی ئەیووبی لە دوو قۆناغدا کۆتایی هات. لە میسر، ئەفسەرە مەملووکەکان لە 1250دا دوای کوشتنی دوا سوڵتانی ئەیووبیی خاوەن دەسەڵاتی کارا، دەسەڵاتیان گرت. لە جەزیرە، دوا قەڵای ئەیووبی لە مەیافارقین لە 1259–1260دا بە دەستی مەغۆل گەمارۆ درا و وێران کرا.
لە گەمارۆی مەیافارقین چی ڕوو دا؟
لە 1259–1260دا، هێزە مەغۆلەکان دوا قەڵای ئەیووبییان لە مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ) لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا گەمارۆ دا. ئەڵکامل محەمەد، میری ئەیووبی، بۆ چەندین مانگ بەرگریی لە شارەکە کرد پێش ئەوەی بکەوێت. ئەو کوژرا و سوپای پارێزەری شارەکە کۆمەڵکوژ کرا. ئەمە دوا بەشی مێژووی ئەیووبی بوو.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئینسایکلۆپیدیای مێژووی جیهان ــ جەنگی حەوتەمی خاچپەرستان، 2018
ویکیپیدیا ــ شەڕی مەنسوورە (1250)، شەڕی فۆربی و گەمارۆی مەیافارقین
WarHistory.org ــ مەنسوورە
ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا ــ بنەماڵەی ئەیووبی