Birinci Dünya Savaşı’nda Kürtler ve Kürdistan
Barzan ve Bitlis’ten Sevr, Lozan ve Kürdistan’ın bölünmesine uzanan savaş, kıtlık, isyan, diplomasi ve ihanetin kronolojik zaman çizelgesi.
Bu Zaman Çizelgesi Neden Önemlidir?
Birinci Dünya Savaşı, Kürdistan’ı bir imparatorluk sınır bölgesinden modern Orta Doğu’nun çözülmemiş temel ulusal meselelerinden birine dönüştürdü. Kürt toprakları; Osmanlı’nın çöküşüne, Rus işgaline, Britanya işgaline, Ermeni ve Süryanilerin acılarına, Kürt kıtlığına, zorla sürgünlere, milliyetçi diplomasiye, silahlı isyanlara ve sonunda Lozan’daki diplomatik silinmeye çekildi.
Editörün Notu
Bu tarih basit değildir. Bazı Kürt aşiret güçleri Ermeni ve Süryanilere karşı şiddete katılmış, başka Kürtler ise Hristiyanları korumuş ve Osmanlı politikalarına karşı çıkmıştır. Kürt toplulukları da yerinden edilmiş, açlığa uğramış, sürülmüş ve imparatorluklarla yeni devletler arasında bölünmüştür.
Kısa Özet
- Birinci Dünya Savaşı Öncesinde: Kürt toplumu aşiret otoritesi, dinî şeyhler, Osmanlı’ya bağlı olanlar, özerklik yanlıları ve ayrılıkçılar arasında bölünmüştü.
- Birinci Dünya Savaşı Sırasında: Kürt bölgeleri, Osmanlı ve Rus imparatorlukları arasında savaş alanına dönüştü.
- Birinci Dünya Savaşı Sonrasında: Kürt milliyetçileri diplomasi ve isyanla özerklik veya bağımsızlık sağlamaya çalıştı.
- Sonuç: Sevr, Kürt özerkliğini kısa süreliğine tanıdı; Lozan, Kürdistan’ı son antlaşma düzenlemesinden sildi.
Başlangıç: Büyük Savaş Öncesinde
Şeyh Ubeydullah İsyanı
Nehrili Şeyh Ubeydullah, hem Osmanlı hem Kaçar otoritesine karşı ilk büyük modern Kürt isyanlarından birini yönetti. Hareketi, Kürt ortak kimliği, öz yönetimi ve toprak bilincinin erken siyasi dilini ortaya koydu.
Hamidiye Hafif Süvari Alaylarının Kurulması
Sultan II. Abdülhamid, Osmanlı-Rus sınırındaki Sünni Kürt aşiretlerinden yoğun biçimde asker alarak Hamidiye Hafif Süvari Alaylarını kurdu. Alaylar sınırı savundu; ancak aşiretlerin askerîleştirilmesini, toprak gasplarını ve topluluklar arası şiddeti de derinleştirdi.
İlk Kürt Gazetesinin Kahire’de Çıkması
Mikdad Midhat Bedirhan, ilk Kürt gazetesi Kurdistan’ı yayımladı. Gazete, Kürt siyasi bilincinde, dilinde ve modern milliyetçi düşüncesinde dönüm noktası oldu.
Şeyh II. Abdüsselam’ın Kürt Talepleri
Barzanlı Şeyh II. Abdüsselam, Kürt çoğunluklu yörelerde Kürtçe eğitim, Kürtçe konuşan görevliler ve Kürt haklarının tanınmasını istedi. Bu talepler, Kürt özerkliğinin savaştan önce de dile getirildiğini gösterir.
Jön Türk Devrimi
Jön Türk Devrimi, anayasal reforma yönelik Kürt umutlarını yükseltti; ancak İttihat ve Terakki Cemiyeti giderek merkezîleşmeye ve Türk milliyetçiliğine yöneldi. Kürt siyaseti, bağlılık yanlısı, özerklik yanlısı ve ayrılıkçı konumlar arasında bölündü.
Duhok Dilekçesi / Barzan-Brifkani Bildirisi
Kürt kaynakları Şeyh II. Abdüsselam ve Nur Muhammed Brifkani’yi, Kürt idari özerkliği, Kürtçe eğitim ve Kürtçe konuşan görevlilere yönelik yenilenen taleplerle ilişkilendirir. Osmanlı makamları bu talepleri ayrılıkçılık olarak ele aldı.
Bitlis Ayaklanması
Mela Selîm, Osmanlı’nın Birinci Dünya Savaşı’na girmesinden yalnız aylar önce Bitlis’te bir Kürt isyanına önderlik etti. İsyan bastırıldı, önderleri idam edildi; savaşın hemen öncesindeki en önemli Kürt ayaklanmalarından biri oldu.
1914–1918: Savaş Alanındaki Kürdistan
Osmanlı’nın Barzan’a Baskısı
Osmanlı’nın Barzan hareketine baskısı yoğunlaştı. Şeyh II. Abdüsselam; ihanete uğrayıp yakalanarak Osmanlı makamlarına teslim edilmeden önce Rus görevliler, Süryani önderler ve Ermeni şahsiyetleriyle ittifaklar aradı.
Kafkas Cephesi’nin Açılması
Rus kuvvetleri, Osmanlı’nın doğu sınırına karşı Bergmann Taarruzu’nu başlattı. Erzurum, Van, Bitlis ve Muş dâhil Kürt bölgeleri savaş alanının merkezine yerleşti.
Şeyh II. Abdüsselam’ın İdamı
Şeyh II. Abdüsselam Musul’da asıldı. İdamı, Barzan tarihinde dönüm noktası oldu ve Barzani hareketinin devlet karşıtı yönünü güçlendirdi.
Sarıkamış Muharebesi
Enver Paşa’nın Rusya’ya karşı kış taarruzu Sarıkamış yakınlarında çöktü. Osmanlı Üçüncü Ordusu; çatışma, soğuk, açlık, hastalık ve kötü planlama nedeniyle yıkıcı kayıplar verdi.
Van Direnişi ve Rusların Van’a Girişi
Ermeni savaşçılar, Ermeni gönüllüler ve Rus birlikleri şehre girene kadar Van’da Osmanlı kuvvetlerine direndi. Olaylar, Ermeni Soykırımı ve daha geniş Rus-Osmanlı mücadelesiyle bağlantılı hâle geldi.
Ermeni ve Süryanilerin Hedef Alınması
Osmanlı kuvvetleri, jandarmalar, Teşkilat-ı Mahsusa ağları ve yerel yardımcı güçler katliamlar, sürgünler ve mülk gaspları gerçekleştirdi. Bazı Kürt aşiret güçleri bunlara katıldı; başka Kürt kişiler ve aşiretler ise Hristiyanları korudu veya barındırdı.
Rusların Erzurum’u Ele Geçirmesi
Rus kuvvetleri, Osmanlı’nın Doğu Anadolu’daki en önemli kalelerinden Erzurum’u ele geçirdi. Erzurum’un düşüşü, Osmanlı’nın daha fazla çekilmesine yol açtı ve mülteci krizini derinleştirdi.
Rusların Bitlis ve Muş’a İlerleyişi
Rus kuvvetleri ve Ermeni gönüllüler, Doğu Anadolu’nun daha içlerine ilerleyerek Bitlis, Muş ve Van Gölü bölgesini tehdit etti. Birçok Kürt sivil Rus ilerleyişinden kaçtı.
Sykes-Picot Anlaşması
Britanya ve Fransa, Osmanlı Orta Doğusu’nun büyük bölümünü gelecekteki nüfuz alanlarına bölmek için gizlice anlaştı. Kürt toprakları birleşik bir yurt olarak ele alınmadı.
Kürt Kıtlığı ve Mülteci Felaketi
Savaş, yakıp yıkma taktikleri, zorunlu yürüyüşler, sürgünler, kıtlık, hastalık ve Rus-Osmanlı çatışmaları, Kürt sivillerin hayatını yıkıma uğrattı. Yüz binlerce kişi yerinden edildi, çok büyük sayıda insan öldü.
İttihat ve Terakki’nin Kürtleri Sürmesi
Osmanlı İttihat ve Terakki hükûmeti, Kürtleri Doğu Anadolu’nun bazı kesimlerinden batı ve orta bölgelere sürdü. Politika, Kürt aşiret yoğunlaşmasını dağıtmayı ve Türkleştirmeyi hızlandırmayı amaçlıyordu.
Mustafa Kemal’in Muş ve Bitlis’i Geri Alması
Osmanlı XVI. Kolordusu’na komuta eden Mustafa Kemal, Muş ve Bitlis’i kısa süreliğine Rus kuvvetlerinden geri aldı. Zafer, Rus ilerleyişini yavaşlattı; ancak sivil felaketi sona erdirmedi.
Rusya’nın Çöküşünün Doğu Cephesi’ni Dönüştürmesi
Rus Devrimi, Rus Kafkas Ordusu’nun dağılmasına yol açtı; geride terk edilmiş silahlar, çöken işgal yapıları ve tehlikeli güç boşluğu bıraktı.
Erzincan Mütarekesi
Erzincan Mütarekesi, Kafkas Cephesi’nde Osmanlı ve Rus kuvvetleri arasındaki çatışmayı askıya aldı. Kürt bölgeleri, birbiriyle yarışan yerel ve bölgesel güçlere açık kaldı.
Wilson’ın On Dört İlkesi
Woodrow Wilson, On Dört İlke’yi açıkladı. 12. ilke, Osmanlı yönetimindeki Türk olmayan halklara güvenlik ve “özerk gelişme” vaat ediyordu; Kürt milliyetçileri daha sonra bu dili kullandı.
Mar Şimun Benyamin’in Öldürülmesi
Simko Şikak, Kuzeybatı İran’daki bir görüşme sırasında Süryani Patriği Mar Şimun Benyamin’i öldürdü. Bu, Süryani, Kürt ve diğer yerel topluluklar arasında yeni katliamlar ve misillemeleri tetikledi.
Mondros Mütarekesi
Osmanlı İmparatorluğu, Birinci Dünya Savaşı’na katılımını sona erdiren ve Kürdistan genelinde güç boşluğu yaratan Mondros Mütarekesi’ni imzaladı.
Britanya’nın Musul’u İşgali
Britanya kuvvetleri Mondros’tan sonra Musul’u işgal etti. Bu, Musul Meselesi’nin temeli oldu ve Güney Kürdistan’ın Britanya denetimindeki Irak’a bağlanmasında belirleyici rol oynadı.
1918–1920: Diplomasi ve Devletleşme Umudu
Kürdistan Teali Cemiyeti’nin İlanı
Kürdistan Teali Cemiyeti, Kürt haklarını, dilini, siyasi temsilini ve özerklik veya bağımsızlığı destekleyen, İstanbul’daki merkezî Kürt milliyetçi örgütü oldu.
Jîn Dergisinin Kürt Kimliğini Desteklemesi
Jîn, mütareke döneminde Kürt dilini, tarihini, coğrafyasını, kadınları, kültürünü ve ulusal kimliğini tartışan önemli Kürt düşünce yayını oldu.
Şeyh Mahmud Berzenci’nin Vali Atanması
Britanya makamları, Güney Kürdistan’ı dolaylı yönetme umuduyla Şeyh Mahmud Berzenci’yi Süleymaniye valisi atadı. O, bu konumu Kürt otoritesini genişletmek için kullandı.
Şerif Paşa’nın Paris’te Kürt Taleplerini Temsil Etmesi
General Şerif Paşa, Paris Barış Konferansı’nda Kürt taleplerini sundu. Diplomasisi; iç bölünmeler, Ermeni-Kürt toprak anlaşmazlıkları ve imparatorluk öncelikleri nedeniyle zayıfladı.
İlk Şeyh Mahmud Berzenci İsyanı
Şeyh Mahmud, Britanya denetimine karşı isyan etti, Britanyalı görevlileri kovdu ve Kürdistan üzerinde otorite iddia etti. Britanya kuvvetleri, Bazyan Geçidi’nde koalisyonunu yenerek kendisini Hindistan’a sürgün etti.
Kürt-Ermeni Bildirisi
Şerif Paşa ve Boğos Nubar Paşa, Paris’te ortak Kürt-Ermeni bildirisi imzaladı. Birçok Kürt önder, Van, Bitlis, Erzurum ve diğer tartışmalı bölgelerde verilen tavizleri reddetti.
Şerif Paşa’nın İstifası
Ermeni anlaşmasına yönelik tepkiden sonra Şerif Paşa, Kürt temsilciliğinden istifa etti. Bu, Sevr’in hemen öncesinde Kürt diplomasisini zayıflattı.
San Remo Konferansı
İtilaf Devletleri, eski Osmanlı toprakları için manda sistemini onaylayarak Güney Kürdistan’ı Britanya, batıdaki Kürt bölgelerini ise Fransa nüfuz alanına yerleştirdi.
Sevr Antlaşması
Sevr, Kürt yerel özerkliği ve olası bağımsızlığı için mekanizma yaratan 62, 63 ve 64. maddeleri içeriyordu. Kürdistan için uluslararası hukuki tanınmanın doruğuydu; ancak hiçbir zaman uygulanmadı.
1921–1923: İsyan, Mandalar ve Silinme
Kahire Konferansı
Winston Churchill’in Kahire Konferansı, Britanya’nın Orta Doğu düzenini şekillendirdi. Kürt çoğunluklu alanlar, ayrı Kürt devletine dönüşmek yerine giderek Irak’a bağlandı.
Koçgiri İsyanı
Koçgiri İsyanı, Sivas’ın doğusundaki Alevi Kürt aşiretleri arasında patlak verdi. İsyancılar, kısmen Sevr’e dayanarak Kürt özerkliği talep etti. Ankara, ayaklanmayı aşırı şiddetle bastırdı.
Şeyh Mahmud’un Yeniden Atanması ve Ardından Kürdistan Krallığı’nı İlanı
Britanyalılar, Türkiye’ye karşı tampon olabileceği umuduyla Şeyh Mahmud’u yeniden Süleymaniye valisi atadı. O ise Kürt hükûmeti kurdu ve kendisini Kürdistan Kralı ilan etti.
Simko Şikak İsyanının Ezilmesi
Rıza Han’ın güçleri, Kuzeybatı İran’da Simko Şikak’ı yenerek İran’daki Kürt aşiret özerkliğini zayıflattı ve merkezîleşen İran devletini güçlendirdi.
Lozan Antlaşması
Lozan, Sevr’in yerini aldı ve modern Türkiye Cumhuriyeti’nin sınırlarını tanıdı. Kürt özerkliği hükümleri içermedi ve Kürdistan’dan söz etmedi.
Azadî’nin Kuruluşu
Kürt subaylar ve aydınlar tarafından kurulan Kürt milliyetçi örgütü Azadî, Birinci Dünya Savaşı sonrası hayal kırıklığı ile 1925 Şeyh Said İsyanı arasında köprü oldu.
Sevr Neden Önemliydi?
Sevr, Kürt meselesini uluslararası hukuka taşıdığı için önemliydi. 62, 63 ve 64. maddeler, Fırat’ın doğusundaki Kürt çoğunluklu alanlarda Kürt özerkliği ve olası bağımsızlığı için çerçeve yarattı. Kürt milliyetçileri için bu, savaş sonrası düzenin Kürdistan’ı siyasi yapı olarak tanımaya en çok yaklaştığı andı.
Lozan Kürtler İçin Neden Bir Felaketti?
Lozan, Sevr’in Kürtlerle ilgili hükümlerini sildi. Azınlık korumaları, Müslüman olmayan azınlıklar etrafında çerçevelendiği için Müslüman Kürtler resmî uluslararası azınlık korumasının dışında kaldı. Kürdistan, Türkiye, Irak, Suriye ve İran arasında bölünerek sonraki yüzyıldaki Kürt mücadelesini şekillendirdi.
Kurdish-History.com’da İlgili Yazılar
Seçili Kaynaklar ve Ek Okumalar
- ABD Ulusal Arşivleri — Woodrow Wilson’ın On Dört İlkesi
- Sevr Antlaşması Metni — 62–64. Maddeler
- Lozan Antlaşması Metni — Siyasi Hükümler
- Encyclopaedia Britannica — Sykes-Picot Anlaşması
- Birleşmiş Milletler — San Remo Kararı
- Sciences Po — Koçgiri İsyanının Bastırılması
- PBS Frontline — Kavşaktaki Kürtler, 1900–1945
Mirası: Birinci Dünya Savaşı Kürt meselesini yaratmadı; ancak onu dönüştürdü. Sevr’in vaatleri terk edildi, Lozan Kürdistan’ı düzenlemeden sildi ve Kürt topraklarının bölünmesi, modern Orta Doğu’nun belirleyici çözülmemiş meselelerinden biri oldu.