Giriş
Kürtlerin Rojhilat (Doğu) diye bildiği İran Kürdistanı, bir yüzyılı aşkın süredir Kürt örgütleriyle İran devleti arasındaki silahlı çatışmanın alanıdır. 1918 Simko Şikak isyanından 1946 Mahabad Cumhuriyeti’ne, devrim sonrası 1979 isyanından Irak’taki Kürt muhalefet kamplarına yönelik 2022 İran füze saldırılarına kadar, İran’da Kürt hakları mücadelesi ayaklanma, suikast, sürgün ve sınır ötesi savaşla işaretlenmiştir.
Bu yazı 1979 sonrası çağı ele alır: İslam Cumhuriyeti’ne karşı Kürt isyanı, KDPI ve Komala ayaklanmaları, Kürt liderlere yönelik hedefli suikastlar, PJAK’ın ortaya çıkışı ve İran ordusunun Irak Kürdistan Bölgesi’nde bulunan Kürt muhalefet gruplarına yönelik artan saldırıları.
İçindekiler
İslam Cumhuriyeti’ne Karşı 1979 Kürt İsyanı
KDPI Ayaklanması ve Suikast Kampanyası (1989–1996)
PJAK ve Yeni Kürt Ayaklanması (2004–2011)
Irak’taki Kürt Muhalefetine Yönelik İran Saldırıları (2018–2026)
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
İslam Cumhuriyeti’ne Karşı 1979 Kürt İsyanı
İran Devrimi 1979’da Şah’ı devirdiğinde, batı İran’daki Kürtler Pehlevi monarşisi altında kendilerinden esirgenen özerkliği elde etmek için fırsat gördü. Abdurrahman Kasımlo’nun önderliğindeki İran Kürdistan Demokrat Partisi (KDPI) ve solcu Komala partisi, peşmerge savaşçılarını harekete geçirip İran Kürdistanı’nın büyük bölümünde denetimi ele geçirdi. Ayetullah Humeyni’nin önderliğindeki yeni İslam Cumhuriyeti, Kürt özerkliğini müzakere etmeyi reddetti ve Ağustos 1979’da Kürt hareketine karşı cihat ilan etti.
İran ordusu ve yeni kurulan İslam Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC), Kürt mevzilerine karşı büyük bir saldırı başlattı. Çatışmalar yoğundu: isyan sırasında yaklaşık 10.000 kişi öldürüldü; bunların arasında hükûmet tarafından idam edilen 1.200 Kürt siyasi tutuklu vardı. Yüzlerce Kürt köyü yerle bir edildi. 1981’e gelindiğinde Devrim Muhafızları başlıca Kürt şehirlerini geri almıştı; ancak gerilla direnişi dağlarda, İran–Irak Savaşı’nın İran askerî kaynaklarını Irak cephesine yönelttiği 1983’e kadar sürdü.
KDPI Ayaklanması ve Suikast Kampanyası (1989–1996)
Temmuz 1989’da KDPI lideri Abdurrahman Kasımlo, İran hükûmeti temsilcileriyle gizli barış müzakereleri yürüttüğü sırada Viyana’da öldürüldü. Kasımlo müzakere masasında öldürüldü; bu eylem KDPI’yi yeniden silahlı direnişe yöneltti. KDPI, 1990 ve 1991’de Kürt bölgelerindeki İran askerî üslerine geniş çaplı saldırılar başlattı; haberlere göre yüzlerce İran askeri öldürüldü.
İran, yurt dışındaki Kürt muhalefet liderlerine karşı sistemli bir hedefli suikast kampanyasıyla yanıt verdi. Eylül 1992’de Kasımlo’nun halefi Sadık Şerefkendi ve diğer üç KDPI yetkilisi Berlin’deki Mykonos restoranında öldürüldü. Bu cinayet daha sonra bir Alman mahkemesi tarafından İran hükûmetine atfedildi. 1996’ya gelindiğinde suikastlar, askerî baskı ve iç bölünmelerin birleşimi, KDPI’nin askerî kapasitesini fiilen yok etmişti. Parti tek taraflı ateşkes ilan etti.
PJAK ve Yeni Kürt Ayaklanması (2004–2011)
KDPI’nin gerilemesinden sonra İran’da yeni bir silahlı Kürt örgütü ortaya çıktı. PKK ile bağlantılı Kürdistan Özgür Yaşam Partisi (PJAK), 2004’ten itibaren İran devletine karşı ayaklanma başlattı. Kuzey Irak’taki Kandil Dağları’nda bulunan üslerinden faaliyet gösteren PJAK, İran–Irak sınırı boyunca Devrim Muhafızları mevzilerine gerilla saldırıları düzenledi. Grubun doruk döneminde yaklaşık 3.000 savaşçısı olduğu tahmin ediliyordu.
İran 2011’de, sınır boyunca topçu, hava saldırıları ve kara kuvvetleri kullanarak PJAK mevzilerine büyük bir askerî harekât başlattı. Harekât PJAK’ın askerî kapasitesini önemli ölçüde azalttı ve grup aynı yılın ilerleyen döneminde ateşkes ilan etti. Ancak Kürtlerin temel kültürel ve siyasi hak talepleri karşılıksız kaldı.
Irak’taki Kürt Muhalefetine Yönelik İran Saldırıları (2018–2026)
2018’den beri İran, Irak Kürdistan Bölgesi’nde bulunan İranlı Kürt muhalefet gruplarına karşı füze ve İHA saldırılarını giderek daha fazla kullanmıştır. Eylül 2018’de Devrim Muhafızları, parti toplantısı sürerken Koya’daki KDPI genel merkezine yedi balistik füze fırlattı; onlarca kişi öldü veya yaralandı. Eylül–Kasım 2022’de, Mahsa Amini’nin ölümü ve Kürt bölgelerinin öncü rol aldığı İran genelindeki protestoların başlamasının ardından İran, kuzey Irak’taki KDPI, Komala ve PAK üslerine sürekli İHA, topçu ve füze saldırıları düzenledi; en az 20 kişi öldü, 70’ten fazla kişi yaralandı.
2023’te, devam eden İran baskısı altında Irak hükûmeti ile KBY, İranlı Kürt muhalefet gruplarını silahsızlandırıp sınırdan uzağa taşımayı kabul etti. Buna rağmen İran saldırıları sürdü. 2026’da bir İHA saldırısı Erbil’in kuzeyindeki İranlı Kürt muhalefet kampını hedef aldı; bu, diplomatik anlaşmalar ne olursa olsun İran’ın söz konusu grupları güvenlik tehdidi olarak görmeyi sürdürdüğünü gösteriyordu.
Mirası
İran’daki Kürt mücadelesi kendine özgü bir örüntüyle tanımlanmıştır: silahlı isyan, devlet baskısı, liderliğe yönelik hedefli suikast, sürgün ve yeniden örgütlenme. İran devleti, Kürt özerkliğini önlemek için toplu idamlardan uluslararası suikastlara ve sınır ötesi füze saldırılarına kadar ağır önlemler kullanmaya istekli olduğunu göstermiştir. İran Kürdistanı’nın Kürt partileri parçalı ve bölünmüş kalmakta, bu da ortak kapasitelerini zayıflatmaktadır.
Genç bir Kürt kadın olan Mahsa (Jina) Amini’nin ölümünün tetiklediği 2022 protestoları, Kürt kimliğinin ve hak taleplerinin İran’da hâlâ derinden canlı olduğunu gösterdi. Ölümünün ardından Sakkız gibi Kürt şehirlerinde başlayıp “Jin, Jiyan, Azadî” (Kadın, Yaşam, Özgürlük) sloganıyla bütün ülkeye yayılan protestolar, İslam Cumhuriyeti’ne yıllardır yöneltilen en büyük meydan okuma oldu. İran’da Kürt meselesi çözülmüş değildir. Gelişmeyi sürdürmektedir.
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
1979–1983 — İslam Cumhuriyeti’ne karşı Kürt isyanı; KDPI ve Komala peşmergeleri Devrim Muhafızlarıyla savaşır; yaklaşık 10.000 kişi öldürülür
Temmuz 1989 — KDPI lideri Abdurrahman Kasımlo, barış müzakereleri sırasında Viyana’da öldürülür
Eylül 1992 — Mykonos restoranı suikastları: Sadık Şerefkendi ve üç KDPI yetkilisi Berlin’de öldürülür
1996 — Suikast kampanyası askerî kapasitesini yok ettikten sonra KDPI tek taraflı ateşkes ilan eder
2004 — PJAK, Kandil Dağları’ndan İran’a karşı ayaklanma başlatır
2011 — İran’ın PJAK’a karşı büyük askerî harekâtı; PJAK ateşkes ilan eder
Eylül 2018 — Devrim Muhafızları, Irak’ın Koya kentindeki KDPI genel merkezine yedi balistik füze fırlatır
Eylül–Kasım 2022 — Mahsa Amini protestolarının ardından Irak’taki Kürt muhalefet kamplarına İran İHA ve füze saldırıları
2026 — İHA saldırısı Erbil’in kuzeyindeki İranlı Kürt muhalefet kampını hedef alır
Sık Sorulan Sorular
KDPI nedir?
İran Kürdistan Demokrat Partisi (KDPI/PDKI), Kadı Muhammed’in Mahabad’da 1945’te kurduğu İranlı Kürt siyasi partisidir. İran Kürdistanı için özerklik arayarak İran devletine karşı birçok ayaklanma yürütmüştür. Liderleri Kasımlo ve Şerefkendi, İran hükûmetiyle bağlantılı ajanlar tarafından öldürülmüştür.
İran, Irak’taki Kürt gruplarına neden saldırıyor?
KDPI, Komala ve PAK dâhil çeşitli İranlı Kürt muhalefet grupları, 1980’lerden beri Irak Kürdistan Bölgesi’nde bulunmaktadır. İran bunları güvenlik tehdidi olarak görür ve özellikle 2022 Mahsa Amini protestoları gibi ülke içi huzursuzluk dönemlerinde kamplarına füze, İHA ve topçu saldırıları düzenlemiştir.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Wikipedia — İran’da 1979 Kürt İsyanı, KDPI Ayaklanması, İran’da Kürt Ayrılıkçılığı
CTC West Point — İranlı Kürt Milisler, 2017
MERI — İran ve Muhalif Kürt Partileri: Diyalog İhtiyacı
Wikipedia — Irak Kürdistanı’na Eylül–Ekim 2022 Saldırıları, İran Kürdistan Demokrat Partisi