مقدمه
کردستان ایران که کردها آن را روژهلات، یعنی شرق، می‌نامند، بیش از یک سده محل درگیری مسلحانه میان سازمان‌های کرد و دولت ایران بوده است. از شورش سیمکو شکاک در 1918 تا جمهوری مهاباد در 1946، از شورش پس از انقلاب در 1979 تا حملات موشکی ایران به اردوگاه‌های مخالفان کرد در عراق در 2022، مبارزه برای حقوق کردها در ایران با شورش مسلحانه، ترور، تبعید و جنگ فرامرزی همراه بوده است.
این مقاله دوران پس از 1979 را پوشش می‌دهد: شورش کردها علیه جمهوری اسلامی، شورش‌های مسلحانهٔ حزب دموکرات کردستان ایران و کومله، ترورهای هدفمند رهبران کرد، ظهور پژاک و حملات فزایندهٔ نیروهای نظامی ایران علیه گروه‌های مخالف کردِ مستقر در اقلیم کردستان عراق.
فهرست مطالب
شورش کردها علیه جمهوری اسلامی در 1979
شورش مسلحانهٔ حزب دموکرات کردستان ایران و کارزار ترورها (1989–1996)
پژاک و شورش مسلحانهٔ تازهٔ کردی (2004–2011)
حملات ایران به مخالفان کرد در عراق (2018–2026)
شورش کردها علیه جمهوری اسلامی در 1979
هنگامی که انقلاب ایران در 1979 شاه را سرنگون کرد، کردهای غرب ایران فرصتی برای دستیابی به خودمختاری دیدند که در دوران پادشاهی پهلوی از آنان دریغ شده بود. حزب دموکرات کردستان ایران به رهبری عبدالرحمان قاسملو و حزب چپ‌گرای کومله، رزمندگان پیشمرگه را بسیج کردند و کنترل بخش بزرگی از کردستان ایران را به دست گرفتند. جمهوری اسلامیِ تازه به رهبری آیت‌الله خمینی، مذاکره دربارهٔ خودمختاری کردها را نپذیرفت و در اوت 1979 علیه جنبش کردها اعلام جهاد کرد.
ارتش ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامیِ تازه‌تأسیس، تهاجمی بزرگ علیه مواضع کردها آغاز کردند. نبرد شدید بود: حدود 10,000 نفر در جریان شورش کشته شدند، از جمله 1,200 زندانی سیاسی کرد که حکومت اعدام کرد. صدها روستای کردنشین ویران شدند. تا 1981، سپاه شهرهای بزرگ کردنشین را بازپس گرفته بود، هرچند مقاومت چریکی در کوه‌ها تا 1983 ادامه داشت؛ زمانی که جنگ ایران و عراق، منابع نظامی ایران را به جبههٔ عراق معطوف کرد.
شورش مسلحانهٔ حزب دموکرات کردستان ایران و کارزار ترورها (1989–1996)
در ژوئیهٔ 1989، عبدالرحمان قاسملو، رهبر حزب دموکرات کردستان ایران، هنگامی که در وین مشغول مذاکرات محرمانهٔ صلح با نمایندگان دولت ایران بود، ترور شد. قاسملو پشت میز مذاکره کشته شد؛ اقدامی که حزب دموکرات را به مقاومت مسلحانهٔ دوباره برانگیخت. این حزب در 1990 و 1991 حملات گسترده‌ای به پایگاه‌های نظامی ایران در مناطق کردنشین آغاز کرد که بنا بر گزارش‌ها صدها سرباز ایرانی را کشت.
ایران با کارزاری نظام‌مند از ترورهای هدفمند علیه رهبران مخالف کرد در خارج از کشور پاسخ داد. در سپتامبر 1992، صادق شرفکندی، جانشین قاسملو، و سه مقام دیگر حزب دموکرات در رستوران میکونوسِ برلین ترور شدند؛ قتلی که بعدها دادگاهی آلمانی آن را به دولت ایران نسبت داد. تا 1996، توان نظامی حزب دموکرات بر اثر این ترکیبِ ترور، سرکوب نظامی و اختلاف‌های داخلی عملاً از میان رفته بود. حزب آتش‌بسی یک‌جانبه اعلام کرد.
پژاک و شورش مسلحانهٔ تازهٔ کردی (2004–2011)
پس از افول حزب دموکرات، سازمان مسلح کردی تازه‌ای در ایران ظهور کرد. حزب حیات آزاد کردستان، پژاک، وابسته به پ‌ک‌ک، از 2004 شورشی مسلحانه علیه دولت ایران آغاز کرد. پژاک از پایگاه‌هایی در کوه‌های قندیلِ شمال عراق فعالیت می‌کرد و به مواضع سپاه در امتداد مرز ایران و عراق حملات چریکی انجام می‌داد. برآورد می‌شد این گروه در اوج خود حدود 3,000 رزمنده داشته باشد.
در 2011، ایران با استفاده از توپخانه، حملات هوایی و نیروهای زمینی در امتداد مرز، تهاجمی نظامی و بزرگ علیه مواضع پژاک آغاز کرد. این عملیات توان نظامی پژاک را به‌طور چشمگیری کاهش داد و گروه در اواخر همان سال آتش‌بس اعلام کرد. با این حال، مطالبات بنیادی کردها برای حقوق فرهنگی و سیاسی بی‌پاسخ ماند.
حملات ایران به مخالفان کرد در عراق (2018–2026)
از 2018، ایران به‌طور فزاینده از حملات موشکی و پهپادی علیه گروه‌های مخالف کردِ ایرانی مستقر در اقلیم کردستان عراق استفاده کرده است. در سپتامبر 2018، سپاه هنگام برگزاری نشست حزب دموکرات، هفت موشک بالستیک به مقر آن در کویه شلیک کرد و ده‌ها نفر را کشت و مجروح کرد. در سپتامبر تا نوامبر 2022، پس از مرگ مهسا امینی و آغاز اعتراض‌های سراسری در ایران که مناطق کردنشین در آن نقشی پیشرو داشتند، ایران کارزاری مستمر از حملات پهپادی، توپخانه‌ای و موشکی علیه پایگاه‌های حزب دموکرات، کومله و حزب آزادی کردستان در شمال عراق انجام داد که دست‌کم 20 نفر را کشت و بیش از 70 نفر را مجروح کرد.
در 2023، زیر فشار مستمر ایران، دولت عراق و حکومت اقلیم کردستان توافق کردند گروه‌های مخالف کردِ ایرانی را خلع سلاح کرده و از مرز دور کنند. با وجود این، حملات ایران ادامه یافت. در 2026، حمله‌ای پهپادی اردوگاه یکی از گروه‌های مخالف کردِ ایرانی را در شمال اربیل هدف قرار داد و نشان داد که ایران، صرف‌نظر از توافق‌های دیپلماتیک، همچنان این گروه‌ها را تهدید امنیتی می‌داند.
میراث
مبارزهٔ کردها در ایران با الگویی متمایز تعریف شده است: شورش مسلحانه، سرکوب دولتی، ترور هدفمند رهبران، تبعید و سازمان‌دهی دوباره. دولت ایران نشان داده آماده است برای جلوگیری از خودمختاری کردها به اقدامات شدید، از اعدام‌های جمعی و ترورهای بین‌المللی تا حملات موشکی فرامرزی، دست بزند. احزاب کردستان ایران همچنان پراکنده و دچار اختلاف‌اند و این امر توان جمعی آنان را تضعیف می‌کند.
اعتراض‌های 2022 که مرگ مهسا، ژینا، امینی، زن جوان کرد، جرقهٔ آن شد، نشان داد هویت کردی و مطالبات حقوقی کردها همچنان در ایران عمیقاً زنده‌اند. اعتراض‌های پس از مرگ او که در شهرهای کردنشینی مانند سقز آغاز شد و با شعار «ژن، ژیان، ئازادی»، زن، زندگی، آزادی، به سراسر کشور گسترش یافت، به بزرگ‌ترین چالش جمهوری اسلامی در سال‌های اخیر بدل شد. مسئلهٔ کردها در ایران حل نشده است و همچنان تحول می‌یابد.
رویدادهای کلیدی و گاه‌شمار
1979–1983؛ شورش کردها علیه جمهوری اسلامی؛ پیشمرگه‌های حزب دموکرات و کومله با سپاه می‌جنگند؛ حدود 10,000 کشته
ژوئیهٔ 1989؛ عبدالرحمان قاسملو، رهبر حزب دموکرات، در جریان مذاکرات صلح در وین ترور می‌شود
سپتامبر 1992؛ ترورهای رستوران میکونوس: صادق شرفکندی و سه مقام حزب دموکرات در برلین کشته می‌شوند
1996؛ حزب دموکرات پس از نابودی توان نظامی‌اش در کارزار ترورها، آتش‌بسی یک‌جانبه اعلام می‌کند
2004؛ پژاک از کوه‌های قندیل شورشی مسلحانه علیه ایران آغاز می‌کند
2011؛ تهاجم نظامی بزرگ ایران علیه پژاک؛ پژاک آتش‌بس اعلام می‌کند
سپتامبر 2018؛ سپاه هفت موشک بالستیک به مقر حزب دموکرات در کویهٔ عراق شلیک می‌کند
سپتامبر–نوامبر 2022؛ حملات پهپادی و موشکی ایران به اردوگاه‌های مخالفان کرد در عراق پس از اعتراض‌های مهسا امینی
2026؛ حمله‌ای پهپادی اردوگاه مخالفان کردِ ایرانی را در شمال اربیل هدف می‌گیرد
پرسش‌های متداول
حزب دموکرات کردستان ایران چیست؟
حزب دموکرات کردستان ایران، با نام‌های اختصاری کی‌دی‌پی‌آی و پی‌دی‌کی‌آی، حزبی سیاسی و کردِ ایرانی است که در 1945 به دست قاضی محمد در مهاباد تأسیس شد. این حزب با هدف خودمختاری کردستان ایران، چندین شورش مسلحانه علیه دولت ایران به راه انداخته است. قاسملو و شرفکندی، دو رهبر آن، هر دو به دست عوامل مرتبط با دولت ایران ترور شدند.
چرا ایران به گروه‌های کرد در عراق حمله می‌کند؟
چند گروه مخالف کردِ ایرانی، از جمله حزب دموکرات، کومله و حزب آزادی کردستان، از دههٔ 1980 در اقلیم کردستان عراق مستقر بوده‌اند. ایران این گروه‌ها را تهدید امنیتی می‌داند و به اردوگاه‌هایشان حملات موشکی، پهپادی و توپخانه‌ای انجام داده است، به‌ویژه در دوره‌های ناآرامی داخلی مانند اعتراض‌های مهسا امینی در 2022.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ویکی‌پدیا؛ «شورش کردها در ایران در 1979»، «شورش مسلحانهٔ حزب دموکرات کردستان ایران»، «جدایی‌طلبی کردی در ایران»
مرکز مبارزه با تروریسم وست‌پوینت؛ «نیروهای شبه‌نظامی کردِ ایرانی»، 2017
مؤسسهٔ پژوهشی خاورمیانه؛ «ایران و احزاب مخالف کردِ آن: ضرورت گفت‌وگو»
ویکی‌پدیا؛ «حملات سپتامبر–اکتبر 2022 به کردستان عراق»، «حزب دموکرات کردستان ایران»