مقدمه
انقلاب روژاوا مهم‌ترین تجربهٔ خودگردانی کردی از زمان جمهوری مهاباد است. هنگامی که جنگ داخلی سوریه در 2011 آغاز شد و رژیم اسد در 2012 نیروهایش را از شمال‌شرقی سوریه بیرون کشید، رزمندگان کردِ یگان‌های مدافع خلق (ی‌پ‌گ) و یگان‌های مدافع زنان (ی‌پ‌ژ) این خلأ را پر کردند و در سه کانتون کوبانی، عفرین و جزیره، اداره‌ای خودمختار برپا ساختند. پس از آن، یک دهه جنگ با داعش، گروه‌های جهادی و عملیات نظامی ترکیه، همراه با اتحادهای متغیر، نیروهای دموکراتیک سوریه (اس‌دی‌اف) را به یکی از کارآمدترین نیروهای رزمی خاورمیانه تبدیل کرد.
این مقاله مسیر کامل تجربهٔ نظامی کردهای سوریه را دنبال می‌کند: از قیام قامشلی در 2004 تا انقلاب روژاوا، دفاع از کوبانی، آزادسازی رقه، ازدست‌رفتن عفرین و منبج و بحران موجودیتی که روژاوا در 2025–2026 با آن روبه‌روست.
فهرست مطالب
خاستگاه‌ها: قیام قامشلی در 2004 و جنگ داخلی سوریه
اس‌دی‌اف و جنگ برای نابودی خلافت داعش (2015–2019)
عملیات ترکیه: عفرین، چشمهٔ صلح و ازدست‌رفتن قلمرو
بحران پس از اسد و مبارزه برای بقا (2024–2026)
خاستگاه‌ها: قیام قامشلی در 2004 و جنگ داخلی سوریه
کردهای سوریه دهه‌ها زیر تبعیض نظام‌مند زندگی کرده بودند. صدها هزار نفر بر پایهٔ سرشماری 1962 که اسناد هویتی خانواده‌های کرد را از آنان گرفت، از تابعیت محروم شدند. در مارس 2004، پس از آنکه درگیری هواداران کرد و عرب در یک مسابقهٔ فوتبال به قیامی در سراسر شهر گسترش یافت، ناآرامی‌ها در قامشلی آغاز شد. نیروهای امنیتی سوریه دست‌کم 30 تظاهرکنندهٔ کرد را کشتند و هزاران نفر را بازداشت کردند. قیام قامشلی نخستین بسیج سیاسی بزرگ کردها در سوریه و پیش‌درآمد انقلابی بود که هفت سال بعد رخ می‌داد.
هنگامی که اعتراض‌های ضدحکومتی در 2011 سراسر سوریه را فراگرفت، مناطق کردنشین به قیام گسترده‌تر پیوستند. حزب اتحاد دموکراتیک (پی‌وای‌دی) و شاخهٔ مسلح آن، ی‌پ‌گ، سازمان‌دهی نیروهای نظامی را آغاز کردند. تا میانهٔ 2012، با تشدید جنگ داخلی سوریه و تمرکز نیروهای رژیم اسد بر حفظ دمشق و حلب، زمینه برای انقلاب کردی فراهم شده بود.
انقلاب روژاوا (2012)
در 19 ژوئیهٔ 2012، رزمندگان ی‌پ‌گ شهر کوبانی را تصرف کردند و روز بعد آموده و عفرین را گرفتند. نیروهای امنیتی سوریه بدون مقاومت چشمگیر عقب نشستند. ظرف چند هفته، ی‌پ‌گ بیشتر مناطق با جمعیت غالباً کرد در شمال‌شرقی سوریه را کنترل می‌کرد. ادارهٔ خودمختار شمال و شرق سوریه — که معمولاً با نام روژاوا شناخته می‌شود — تأسیس شد و نظام کنفدرالیسم دموکراتیک را با الهام از فلسفهٔ سیاسی عبدالله اوجالان به اجرا گذاشت.
روژاوا تقریباً بلافاصله با چالش‌های نظامی گروه‌های جهادی روبه‌رو شد. در 2013، ی‌پ‌گ در رأس‌العین (سره‌کانیه) و سراسر کانتون جزیره با جبههٔ النصره و دیگر گروه‌های اسلام‌گرا جنگید. این درگیری‌های نخستین ظرفیت نظامی ی‌پ‌گ را آزمود و نیروهای کرد را به‌عنوان جناح سومی متمایز در جنگ داخلی سوریه تثبیت کرد که نه با رژیم اسد همسو بود و نه با مخالفان.
نبرد کوبانی (2014–2015)
نبرد کوبانی رویارویی‌ای بود که هم جنگ سوریه و هم جنبش کردی را دگرگون کرد. در سپتامبر 2014، داعش با هزاران جنگجو، تانک، توپخانه و سلاح‌های سنگینِ به‌غنیمت‌گرفته‌شده از ارتش عراق، تهاجمی گسترده به شهر کوچک مرزی کوبانی آغاز کرد. جهان نظاره‌گر بود که رزمندگان کرد — از جمله یگان‌های سراسر زنِ ی‌پ‌ژ — در برابر برتری سنگین دشمن، بلوک‌به‌بلوک از شهر دفاع می‌کردند.
حملات هوایی ائتلاف به رهبری آمریکا، همراه با پشتیبانی توپخانه‌ای پیشمرگه‌های عراقی و عملیات زمینی ی‌پ‌گ، به‌تدریج ورق را برگرداند. تا ژانویهٔ 2015، پس از چهار ماه جنگ، داعش از کوبانی بیرون رانده شده بود. در این نبرد، بنا بر برآوردها، 1,600 جنگجوی داعش و بیش از 200 مدافع کرد کشته شدند. کوبانی به نمادی جهانی از مقاومت در برابر داعش تبدیل شد و ی‌پ‌گ/ی‌پ‌ژ را به‌عنوان کارآمدترین نیروی زمینی در جنگ با خلافت تثبیت کرد.
اس‌دی‌اف و جنگ برای نابودی خلافت داعش (2015–2019)
در اکتبر 2015، نیروهای دموکراتیک سوریه (اس‌دی‌اف) رسماً به‌عنوان ائتلافی چندقومیتی به رهبری ی‌پ‌گ، با حضور جنگجویان عرب، مسیحی سریانی و ترکمن، تشکیل شدند. با استقرار نیروهای ویژهٔ آمریکا در کنار آنان به‌عنوان مشاور، اس‌دی‌اف مجموعه‌ای از تهاجم‌های بزرگ را آغاز کرد: تهاجم تل‌ابیض کانتون‌های کوبانی و جزیره را به هم پیوند داد، تهاجم سد تشرین گذرگاهی مهم بر فرات را تأمین کرد و تهاجم منبج در 2016 شهر را از داعش آزاد ساخت.
محور کارزار ضد داعش، نبرد رقه (ژوئن–اکتبر 2017) بود؛ نبردی شهری که چهار ماه برای تصرف پایتخت داعش ادامه یافت. اس‌دی‌اف با پشتیبانی هوایی ائتلاف آمریکا، در نبردهای خیابان‌به‌خیابان خشونت‌بار در شهر پیش رفت. رقه در اکتبر 2017 سقوط کرد. سپس اس‌دی‌اف وارد استان دیرالزور شد و در مارس 2019، نبرد باغوز آخرین بخش باقی‌مانده از قلمرو خلافت داعش را نابود کرد. اس‌دی‌اف در جنگ با داعش بیش از 11,000 رزمنده از دست داده بود.
عملیات ترکیه: عفرین، چشمهٔ صلح و ازدست‌رفتن قلمرو
در حالی که اس‌دی‌اف با داعش می‌جنگید، ترکیه عملیات نظامی خود را علیه منطقهٔ خودمختار کردی آغاز کرد. عملیات شاخهٔ زیتون (ژانویه–مارس 2018) کانتون عفرین در شمال‌غربی سوریه را تصرف کرد و بیش از 100,000 غیرنظامی کرد را آواره ساخت. عملیات چشمهٔ صلح (اکتبر 2019) نواری از قلمرو در امتداد مرز را گرفت که شهر دارای اهمیت نمادین رأس‌العین (سره‌کانیه) و تل‌ابیض را دربرمی‌گرفت.
اعلام خروج آمریکا پیش از عملیات چشمهٔ صلح، به‌طور گسترده به‌عنوان خیانت به اس‌دی‌اف محکوم شد؛ نیرویی که نیروی زمینی اصلی در کارزار ضد داعش به رهبری آمریکا بود. اس‌دی‌اف ناچار شد برای کمک به جلوگیری از پیشروی بیشتر ترکیه، نیروهای دولت سوریه را به شمال سوریه دعوت کند؛ سازشی دردناک که استقلال ادارهٔ خودمختار را تضعیف کرد.
بحران پس از اسد و مبارزه برای بقا (2024–2026)
سقوط رژیم اسد در اواخر 2024 مرحلهٔ تازه‌ای از بحران را برای روژاوا آغاز کرد. نیروهای ارتش ملی سوریه (اس‌ان‌ای) تحت حمایت ترکیه، عملیات سپیده‌دم آزادی را آغاز کردند و در دسامبر 2024 تل‌رفعت و منبج را از کنترل اس‌دی‌اف خارج ساختند. اس‌دی‌اف آخرین مواضعش در غرب فرات را از دست داد و به کرانهٔ شرقی عقب نشست. در آوریل 2025، نیروهای کرد عقب‌نشینی کردند و نیروهای دولت سوریه در منطقهٔ سد تشرین مستقر شدند تا میان نیروهای اس‌دی‌اف و اس‌ان‌ای حائل باشند.
نیروهای وفادار به دولت انتقالی سوریه در اوایل 2025 و سپس در 2026، تهاجم‌هایی را در سراسر شمال‌شرقی سوریه آغاز کردند و بخش‌هایی از قلمرو استان‌های رقه و دیرالزور را گرفتند. اس‌دی‌اف هم‌زمان از سوی نیروهای تحت حمایت ترکیه در شمال و نیروهای همسو با دمشق در جنوب و شرق تحت فشار است. حدود 40,000 عضو خانواده‌های داعش و تا 10,000 جنگجوی جهادی همچنان در اردوگاه‌ها و زندان‌های تحت کنترل اس‌دی‌اف نگهداری می‌شوند؛ مسئولیتی امنیتی که اس‌دی‌اف نمی‌تواند آن را رها کند، اما هنگام جنگیدن در چند جبهه، برای حفظ آن با دشواری روبه‌روست.
میراث
روژاوا هم نمایانگر بزرگ‌ترین دستاورد و هم بزرگ‌ترین آسیب‌پذیری جنبش معاصر کردی است. اس‌دی‌اف خطرناک‌ترین سازمان تروریستی قرن بیست‌ویکم را شکست داد، در میانهٔ جنگ داخلی اداره‌ای دموکراتیک و چندقومیتی ساخت و نخستین قلمرو تحت حکومت کردها در سوریه را پدید آورد. ی‌پ‌ژ — نیروی رزمی سراسر زن — به نمادی جهانی از توانمندسازی زنان و مقاومت تبدیل شد.
اما بقای روژاوا همواره به همسویی منافع آمریکا، ترکیه و قدرت‌های منطقه وابسته بوده است و این منافع اکنون از هم فاصله می‌گیرند. ازدست‌رفتن عفرین، منبج، تل‌رفعت، رأس‌العین و تل‌ابیض، قلمرو تحت کنترل کردها را به‌شکلی چشمگیر کاهش داده است. این پرسش که آیا روژاوا می‌تواند به‌عنوان نهادی خودمختار در چارچوب دولت تازهٔ سوریه باقی بماند یا با عملیات نظامی ترکیه و تمرکزگرایی دمشق برچیده خواهد شد، همچنان مسئلهٔ تعیین‌کنندهٔ مبارزهٔ کردها در قرن بیست‌ویکم است.
رویدادهای کلیدی و گاه‌شمار
مارس 2004 — قیام قامشلی: نخستین بسیج سیاسی بزرگ کردها در سوریه
19 ژوئیهٔ 2012 — ی‌پ‌گ کوبانی، آموده و عفرین را تصرف می‌کند؛ انقلاب روژاوا آغاز می‌شود
سپتامبر 2014 – ژانویهٔ 2015 — نبرد کوبانی: ی‌پ‌گ/ی‌پ‌ژ با پشتیبانی هوایی ائتلاف آمریکا، داعش را شکست می‌دهند
اکتبر 2015 — نیروهای دموکراتیک سوریه (اس‌دی‌اف) رسماً تشکیل می‌شوند
ژوئن 2016 — اس‌دی‌اف منبج را از داعش می‌گیرد
اکتبر 2017 — نبرد رقه: اس‌دی‌اف پس از چهار ماه نبرد شهری، پایتخت داعش را تصرف می‌کند
ژانویه–مارس 2018 — عملیات شاخهٔ زیتون: ترکیه عفرین را از ی‌پ‌گ می‌گیرد
مارس 2019 — نبرد باغوز: اس‌دی‌اف آخرین بخش باقی‌مانده از قلمرو خلافت داعش را نابود می‌کند
اکتبر 2019 — عملیات چشمهٔ صلح: ترکیه رأس‌العین و تل‌ابیض را تصرف می‌کند
دسامبر 2024 — اس‌ان‌ایِ تحت حمایت ترکیه منبج و تل‌رفعت را تصرف می‌کند؛ اس‌دی‌اف تمام قلمرو خود در غرب فرات را از دست می‌دهد
2025–2026 — نیروهای همسو با دمشق در شمال‌شرقی سوریه پیشروی می‌کنند؛ اس‌دی‌اف در چند جبهه برای بقا می‌جنگد
پرسش‌های متداول
روژاوا چیست؟
روژاوا (به معنای «غرب» در کردی) نام رایج ادارهٔ خودمختار شمال و شرق سوریه است؛ منطقه‌ای خودگردان به رهبری کردها در شمال‌شرقی سوریه. این منطقه در 2012 و در جریان جنگ داخلی سوریه تأسیس شد و بر اساس نظام کنفدرالیسم دموکراتیک با نمایندگی چندقومیتی اداره می‌شود.
اس‌دی‌اف چیست؟
نیروهای دموکراتیک سوریه (اس‌دی‌اف) ائتلافی نظامی و چندقومیتی است که در اکتبر 2015 تشکیل شد و با رهبری ی‌پ‌گِ کردی، جنگجویان عرب، مسیحی سریانی و ترکمن را نیز دربرمی‌گیرد. اس‌دی‌اف نیروی زمینی اصلی در کارزار به رهبری آمریکا برای شکست داعش بود و منبج، رقه و دیرالزور را آزاد کرد. بیش از 11,000 رزمندهٔ اس‌دی‌اف در جنگ با داعش کشته شدند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ویکی‌پدیا — مناقشهٔ روژاوا، یگان‌های مدافع خلق، تهاجم منبج (2024)، عملیات سپیده‌دم آزادی
جروزالم پست — خودمختاری کردها در سوریه پس از تهاجم ترکیه پایان می‌یابد، 2025
ممری — خیانت به روژاوا، 2026
ویکی‌پدیا — جنگ داخلی سوریه، محاصرهٔ کوبانی، نبرد رقه