Kurd û Kurdistan di Şerê Cîhanê yê Yekem de
Xeteke demê ya bi rêza dîrokî ya şer, xela, serhildan, dîplomasî û xiyanetê — ji Barzan û Bedlîsê heta Sêvr, Lozan û parçekirina Kurdistanê.
Çima ev xeta demê girîng e
Şerê Cîhanê yê Yekem Kurdistan ji sînorekî împaratoriyan veguherand yek ji pirsên neteweyî yên sereke û çaresernebûyî yên Rojhilata Navîn a nûjen. Axên Kurdan ketin nav hilweşîna Osmanî, dagirkirina Rûsyayê, dagirkirina Brîtanî, êşa Ermenî û Asûriyan, xelaya Kurdan, sirgûna bi zorê, dîplomasiya neteweperest, serhildana çekdar û di dawiyê de jêbirina dîplomatîk li Lozanê.
Têbîniya edîtorî
Ev dîrok ne hêsan e. Hin hêzên eşîrî yên Kurd di tundûtûjiya li dij Ermenî û Asûriyan de beşdar bûn; Kurdên din Xiristiyan parastin û li dij siyasetên Osmanî rawestiyan. Civakên Kurd bixwe jî hatin koçberkirin, birçî hiştin, sirgûnkirin û di nav împaratoriyan û dewletên nû de parçekirin.
Kurteya bilez
- Berî Şerê Cîhanê yê Yekem: Civaka Kurdî di navbera desthilata eşîrî, şêxên olî, alîgirên Osmanî, xweserîxwaz û veqetînîxwazan de parçekirî bû.
- Di Şerê Cîhanê yê Yekem de: Herêmên Kurdî bûn qada şerê di navbera Împaratoriyên Osmanî û Rûsî de.
- Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem: Neteweperestên Kurd bi dîplomasî û serhildanê hewl dan xweserî an serxwebûnê bi dest bixin.
- Encama dawîn: Sêvrê bi kurtî xweseriya Kurdî nas kir; Lozanê Kurdistan ji lihevhatina dawîn a peymanê jê bir.
Pêşdestpêk: Berî Şerê Mezin
Serhildana Şêx Ubeydullah
Şêx Ubeydullahê Nehrî yek ji serhildanên mezin ên pêşîn ên nûjen ên Kurdan li dij hem desthilata Osmanî hem ya Qacarî bi rê ve bir. Tevgera wî zimanekî siyasî yê destpêkî yê nasnameya hevpar a Kurdan, xwerêveberî û hişyariya xakê derxist holê.
Alayên Siwarên Sivik ên Hemîdiyeyê tên avakirin
Sultan Ebdulhemîdê II Alayên Siwarên Sivik ên Hemîdiyeyê ava kir; bi giranî ji eşîrên Sunnî yên Kurd li ser sînorê Osmanî–Rûs leşker kom kirin. Alayan sînor parast, lê herwiha leşkerîkirina eşîran, desteserkirina axê û tundûtûjiya di navbera civakan de kûrtir kirin.
Yekem rojnameya Kurdî li Qahîreyê derdikeve
Miqdad Midhat Bedirxan Kurdistan, yekem rojnameya Kurdî, weşand. Ew bû qonaxeke girîng di hişyariya siyasî ya Kurdan, ziman û ramana neteweperest a nûjen de.
Daxwazên Kurdî yên Şêx Ebdulselamê II
Şêx Ebdulselamê II yê Barzanê li navçeyên bi piraniya Kurd perwerdehiya bi zimanê Kurdî, rayedarên bi Kurdî diaxivin û naskirina mafên Kurdan xwest. Ev daxwaz nîşan didin ku xweseriya Kurdî jixwe berî şer dihat derbirîn.
Şoreşa Tirkên Ciwan
Şoreşa Tirkên Ciwan hêviyên Kurdan ji bo reforma destûrî bilind kir, lê Komîteya Yekîtî û Pêşketinê her ku çû ber bi navendîkirin û neteweperestiya Tirkî ve çû. Siyaseta Kurdî di navbera helwestên alîgir, xweserîxwaz û veqetînîxwaz de parçe bû.
Daxwaznameya Dihokê / Manîfestoya Barzan–Birîfkanê
Di çavkaniyên Kurdî de Şêx Ebdulselamê II û Nûr Mihemed Birîfkanî bi daxwazên ji nû ve yên xweseriya rêveberî ya Kurdî, perwerdehiya bi zimanê Kurdî û rayedarên bi Kurdî diaxivin ve tên girêdan. Rayedarên Osmanî ev daxwaz wek veqetînîxwazî dîtin.
Serhildana Bedlîsê
Mela Selîm tenê çend mehan berî ketina Osmaniyan nav Şerê Cîhanê yê Yekem serhildaneke Kurdî li Bedlîsê bi rê ve bir. Serhildan hat tepisandin, serokên wê hatin îdamkirin û bû yek ji serhildanên Kurdî yên herî girîng ên rasterast berî şer.
1914–1918: Kurdistan di qada şer de
Zexta Osmanî li ser Barzanê
Zexta Osmanî li ser tevgera Barzanê zêde bû. Şêx Ebdulselamê II berî ku xiyanet li wî bê kirin, bê girtin û bê radestkirina rayedarên Osmanî, bi rayedarên Rûs, serokên Asûrî û kesayetiyên Ermenî re li hevalbendiyan geriya.
Eniya Qefqasyayê vedibe
Hêzên Rûs êrişa Bergmann li dij sînorê rojhilatî yê Osmanî dest pê kirin. Herêmên Kurdî, di nav de Erzurum, Wan, Bedlîs û Mûş, bûn navendî di qada şer de.
Îdamkirina Şêx Ebdulselamê II
Şêx Ebdulselamê II li Mûsilê hat daleqandin. Îdama wî xala guherînê di dîroka Barzanê de nîşan da û arasteya dijdewletî ya tevgera Barzanî xurt kir.
Şerê Sarikamişê
Êrişa zivistanê ya Enwer Paşa li dij Rûsyayê nêzî Sarikamişê hilweşiya. Artêşa Sêyem a Osmanî ji şer, sermayê, birçîbûnê, nexweşiyê û plansaziya xirab windabûnên karesatbar kişandin.
Berxwedana Wanê û ketina Rûsan nav Wanê
Şervanên Ermenî li Wanê li dij hêzên Osmanî berxwedan kirin heta xwebexşên Ermenî û leşkerên Rûs ketin nav bajêr. Bûyer bi Qirkirina Ermeniyan û tekoşîna berfirehtir a Rûs–Osmanî ve girêdayî bûn.
Ermenî û Asûrî dibin armanc
Hêzên Osmanî, cendirme, torên Rêxistina Taybet û alîkarên herêmî komkujî, sirgûn û desteserkirina milkê pêk anîn. Hin hêzên eşîrî yên Kurd beşdar bûn; kes û eşîrên din ên Kurd Xiristiyan parastin an penah dan wan.
Rûs Erzurumê digirin
Hêzên Rûs Erzurum, yek ji kelehan ên herî girîng ên Osmanî li rojhilatê Anatolyayê, girtin. Ketina Erzurumê paşveçûna bêtir a Osmaniyan derxist holê û qeyrana penaberan kûrtir kir.
Pêşketinên Rûsan ber bi Bedlîs û Mûşê ve
Hêzên Rûs û xwebexşên Ermenî di kûrahiya rojhilatê Anatolyayê de pêş ketin û Bedlîs, Mûş û herêma Gola Wanê tehdîd kirin. Gelek sivîlên Kurd ji pêşketina Rûsan reviyan.
Peymana Sykes–Picot
Brîtanya û Fransa bi dizî li hev kirin ku beşeke mezin a Rojhilata Navîn a Osmanî di qadên bandorê yên pêşerojê de parçe bikin. Axên Kurdan wek welatekî yekgirtî nehatin dîtin.
Xelaya Kurdan û karesata penaberan
Şer, taktîkên erda şewitandî, meşên bi zorê, sirgûn, xela, nexweşî û şerê Rûs–Osmanî jiyana sivîl a Kurdan wêran kirin. Bi sed hezaran koçber bûn û hejmarên pir mezin mirin.
Sirgûnkirina Kurdan ji aliyê CUPê ve
Hikumeta Osmanî ya Komîteya Yekîtî û Pêşketinê (CUP) Kurdan ji beşên rojhilatê Anatolyayê ber bi herêmên rojavayî û navendî ve sirgûn kir. Armanca siyasetê belavkirina komkirina eşîrî ya Kurdan û lezdayîna Tirkkirinê bû.
Mustafa Kemal Mûş û Bedlîsê ji nû ve digire
Mustafa Kemal, ku fermandariya Korpusa XVI a Osmanî dikir, bi demeke kurt Mûş û Bedlîsê ji hêzên Rûs ji nû ve girt. Serketinê pêşketina Rûsan hêdî kir, lê karesata sivîlan bi dawî neanî.
Hilweşîna Rûsyayê eniya rojhilatî diguhere
Şoreşa Rûsyayê bû sedema belavbûna Artêşa Qefqasyayê ya Rûsî; çekên berdayî, avaniyên dagirkirinê yên hilweşiyayî û valahiyeke xeternak a desthilatê li pey xwe hişt.
Agirbesta Erzincanê
Agirbesta Erzincanê şerê di navbera hêzên Osmanî û Rûs de li Eniya Qefqasyayê rawestand. Herêmên Kurdî li ber hêzên herêmî û yên li derdora herêmê yên hevrik bêparastin man.
Çardeh xalên Wilson
Woodrow Wilson Çardeh Xal ragihandin. Xala 12 soza ewlehî û «geşedana xweser» da gelên neTirk ên di bin desthilatdariya Osmanî de; neteweperestên Kurd paşê ev ziman bi kar anîn.
Kuştina Mar Şimûn Benyamîn
Simko Şikak di civînekê de li bakurê rojavayê Farsê Patrîkê Asûrî Mar Şimûn Benyamîn kuşt; ev komkujî û bersivên tolhildanê yên bêtir di navbera civakên Asûrî, Kurdî û yên din ên herêmî de derxist holê.
Agirbesta Mudrosê
Împaratoriya Osmanî Agirbesta Mudrosê îmze kir; beşdariya xwe di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi dawî anî û li seranserê Kurdistanê valahiyeke desthilatê ava kir.
Dagirkirina Brîtanî ya Mûsilê
Hêzên Brîtanî piştî Mudrosê Mûsil dagir kirin. Ev bû bingeha Pirsa Mûsilê û roleke diyarker di girêdana Kurdistana Başûr bi Iraq a di bin kontrola Brîtanî de lîst.
1918–1920: Dîplomasî û hêviya dewletbûnê
Cemiyeta Tealî ya Kurdistanê tê ragihandin
Cemiyeta Tealî ya Kurdistanê bû rêxistina neteweperest a Kurdî ya navendî li Stenbolê; mafên Kurdan, ziman, temsîlkirina siyasî û xweserî an serxwebûn pêş dixist.
Jîn: Kovara ku nasnameya Kurdî pêş dixe
Jîn bû weşaneke mezin a rewşenbîrî ya Kurdî; di serdema agirbestê de li ser zimanê Kurdî, dîrok, erdnîgarî, jin, çand û nasnameya neteweyî nîqaş dikir.
Şêx Mehmûd Berzencî wek walî tê tayînkirin
Rayedarên Brîtanî Şêx Mehmûd Berzencî wek walîyê Silêmaniyê tayîn kirin, bi hêviya ku Kurdistana Başûr bi awayekî nerasterast rêve bibin. Wî ev cih ji bo berfirehkirina desthilata Kurdî bi kar anî.
Şerîf Paşa daxwazên Kurdan li Parîsê temsîl dike
General Şerîf Paşa daxwazên Kurdan li Konferansa Aştiyê ya Parîsê pêşkêş kir. Dîplomasiya wî ji parçekirinên hundirîn, nakokiyên xakê yên Ermenî–Kurdî û pêşîneyên împaratoriyan lawaz bû.
Serhildana yekem a Şêx Mehmûd Berzencî
Şêx Mehmûd li dij kontrola Brîtanî serhilda, rayedarên Brîtanî derxistin û desthilata li ser Kurdistanê daxwaz kir. Hêzên Brîtanî hevalbendiya wî li Derbenda Bazyanê têk birin û ew sirgûnî Hindistanê kirin.
Daxuyaniya Kurdî–Ermenî
Şerîf Paşa û Boghos Nubar Paşa li Parîsê daxuyaniyeke hevpar a Kurdî–Ermenî îmze kirin. Gelek serokên Kurd tawîzên li ser Wan, Bedlîs, Erzurum û herêmên din ên nakok red kirin.
Şerîf Paşa îstifa dike
Piştî bertekên li dij peymana Ermenî, Şerîf Paşa ji temsîlkirina Kurdan îstifa kir. Ev rasterast berî Sêvrê dîplomasiya Kurdî lawaz kir.
Konferansa San Remo
Hêzên Hevalbend pergala mandatê ji bo xakên berê yên Osmanî piştrast kirin; Kurdistana Başûr xistin nav qada bandora Brîtanî û herêmên Kurdî yên rojavayî xistin nav qada bandora Fransî.
Peymana Sêvrê
Sêvrê maddeyên 62, 63 û 64 dihewand; mekanîzmayek ji bo xweseriya herêmî ya Kurdî û îhtîmala serxwebûnê ava kir. Ev lûtkeya naskirina yasayî ya navneteweyî ji bo Kurdistanê bû, lê qet nehat sepandin.
1921–1923: Serhildan, mandat û jêbirin
Konferansa Qahîreyê
Konferansa Qahîreyê ya Winston Churchill lihevhatina Brîtanî ya Rojhilata Navîn şekil da. Herêmên bi piraniya Kurd her ku çû bi Iraqê ve hatin girêdan, ji vê yekê ku di dewleteke Kurdî de ji hev bên veqetandin.
Serhildana Qoçgiriyê
Serhildana Qoçgiriyê di nav eşîrên Elewî yên Kurd li rojhilatê Sîwasê de dest pê kir. Serhildêran xweseriya Kurdî ya bi beşî li ser Sêvrê disekine xwest. Enqere serhildan bi tundûtûjiya pir giran tepisand.
Şêx Mehmûd dîsa tê tayînkirin, paşê Padîşahiya Kurdistanê radigihîne
Brîtaniyan Şêx Mehmûd dîsa wek walîyê Silêmaniyê tayîn kirin, bi hêviya ku bikare li dij Tirkiyeyê wek bendekê bixebite. Di şûna wê de hikumeteke Kurdî ava kir û xwe Padîşahê Kurdistanê ragihand.
Serhildana Simko Şikak tê tepisandin
Hêzên Riza Xan Simko Şikak li bakurê rojavayê Îranê têk birin; xweseriya eşîrî ya Kurdan li Farsê lawaz kirin û dewleta Îranî ya navendîker xurt kirin.
Peymana Lozanê
Lozan şûna Sêvrê girt û sînorên Komara nûjen a Tirkiyeyê nas kir. Tu maddeyên xweseriya Kurdî tê de nebûn û navê Kurdistanê neanî.
Damezrandina Azadî
Azadî, rêxistineke neteweperest a Kurdî, ji aliyê efser û rewşenbîrên Kurd ve hat avakirin; bû pirek di navbera bêhêvîbûna piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û Serhildana Şêx Seîd a 1925 de.
Çima Sêvr girîng bû
Sêvr girîng bû ji ber ku pirsa Kurdî xist nav qanûna navneteweyî. Maddeyên 62, 63 û 64 çarçoveyek ji bo xweseriya Kurdî û îhtîmala serxwebûnê li herêmên bi piraniya Kurd li rojhilatê Firatê ava kirin. Ji bo neteweperestên Kurd ev ya herî nêzîk bû ku nîzama piştî şer bi naskirina Kurdistanê wek yekeyeke siyasî ve gihîşt.
Çima Lozan ji bo Kurdan karesat bû
Lozan maddeyên Kurdî yên Sêvrê jê bir. Parastinên wê yên hindikahiyan li ser hindikahiyên neMisilman hatin çarçovekirin; ev Kurdan ên Misilman li derveyî parastina fermî ya navneteweyî ya hindikahiyan hişt. Kurdistan di navbera Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê de hat parçekirin û tekoşîna Kurdan ji bo sedsala paşîn şekil da.
Gotarên têkildar li Kurdish-History.com
Çavkaniyên hilbijartî û xwendina zêdetir
- Arşîvên Neteweyî yên Dewletên Yekbûyî — Çardeh xalên Woodrow Wilson
- Nivîsa Peymana Sêvrê — Maddeyên 62–64
- Nivîsa Peymana Lozanê — Maddeyên siyasî
- Encyclopaedia Britannica — Peymana Sykes–Picot
- Neteweyên Yekbûyî — Biryarnameya San Remo
- Sciences Po — Tepeserkirina Serhildana Qoçgiriyê
- PBS Frontline — Kurd li xaçerêyê, 1900–1945
Mîras: Şerê Cîhanê yê Yekem pirsa Kurdî neafirand, lê ew guherand. Sozên Sêvrê hatin terikkirin, Lozanê Kurdistan ji lihevhatinê jê bir û parçekirina axên Kurdan bû yek ji mijarên çaresernebûyî yên diyarker ên Rojhilata Navîn a nûjen.