Çiyayê Hendrînê: Şerê Kurdî ku Bexda şerm kir
Di Gulana 1966an de, artêşa Iraqî bi balafir, top, napalm û baweriya bi xwe ket çiyayan. Pêşmerge bi erd, sebir û pola Kurdî bersiv da.
Hin şer ji ber mezinahiya artêşan tên bîranîn. Hinên din tên bîranîn ji ber ku aliyek wek hikûmetekê hat û wek dengûbêjekê çû. Şerê Çiyayê Hendrînê bêguman di koma duyem de ye.
Çiyayê Hendrînê, ku wek Handren jî tê nivîsandin, di nav çiyayên Kurdî yên dijwar nêzî Rawanduzê de radiweste. Di 1966an de, ev erdnîgarî bû qada yek ji serketinên herî girîng ên Kurdî yên li meydanên şer di sedsala bîstan de. Dewleta Iraqî bawer dikir ku dikare şoreşa Kurdî bi zorê tepeser bike. Bexda balafir, çekên giran, amûrên ji derve hatibûn peydakirin û quretiya asayî ya paytextê ku difikirî çiya tenê girên biçûk li ser nexşeyekê ne hebûn.
Pêşmerge tiştek ku Bexdayê tu carî fêm nekir hebû: çiya bi tenê erd nebû. Bîranîn bû. Parastin bû. Çek bû.
Paşxane: Bexda guhdarî dixwest. Kurd rûmet dixwestin.
Şer di dema Şerê Yekem ê Iraq–Kurd de qewimî, têkoşîneke dirêj di navbera dewleta Iraqî û tevgera Kurdî ya bi rêberiya Mela Mistefa Barzanî û Partiya Demokrat a Kurdistanê de. Pirsgirêka bingehîn hêsan bû: Kurd nedixwestin bi bêdengî li hundirê dewleteke netewexwaz a Erebî winda bibin. Wan naskirin, maf, xweserî û kontrola paşeroja xwe dixwestin.
Hişkrewanên leşkerî yên Bexdayê fikrên din hebûn. Ji bo wan, pirsa Kurdî pirseke siyasî nebû, armanc bû. Bersiv lihevkirin nebû, balafir bûn. Ne diyalog, lê guleyên topan bûn. Ne naskirin, lê êrîşên li Kurdistanê bûn.
Di Nîsana 1966an de, Serokê Iraqê Ebdulselam Arif di ketina helîkopterekê de mir. Birayê wî Ebdulrehman Arif bû serok. Li gor raporan, Barzanî agirbesteke demkî ragihand da dem bide hikûmeta nû ku daxwazên Kurdî binirxîne. Lê hişkrewanên Bexdayê eleqedarî nefesstandinê nebûn. Wan derbeke dawîker dixwest.
Çewtiya Bexdayê ev bû ku difikirî şerê çiyayî bi xêzkirina tîran li ser nexşeyekê dikare bê çareserkirin.
Plana Iraqî: Artêşeke mezin, xwerazîbûneke mezintir
Di destpêka Gulana 1966an de, artêşa Iraqî êrîşeke nû li dijî hêzên Kurdî dest pê kir. Armanc qutkirina rêyên tedarîka Kurdî ji Îranê û şikandina Pêşmergeyên Barzanî li bakur bû. Li gor Bernameya Bîranîna Kurdistanê, Iraqê napalm li dijî pozîsyonên Kurdî bi kar anî û hêzeke gelek mezin kom kir, di nav de bi deh hezaran leşker û hejmareke mezin a balafiran.
Li Geliyê Elî Beg û herêma Rawanduzê, hêzên Iraqî ketin axa ku Pêşmerge tê de ne mêvan bûn — ew li mala xwe bûn. Artêşa Iraqî hewl da Çiyayê Hendrînê û Çiyayê Zozikê bigire, du komên çiyayî yên stratejîk ku rêya ji Rawanduzê ber bi sînorê Îranê ve di bin kontrola xwe de dihiştin.
Li ser kaxizê, Bexda bihêz xuya dikir. Di rastiyê de, ew nû ketibû wî meydanê şer ku hejmar tê de dikarin bibin qelebalixa rêyê, balafir nikarin palên çiyayan bigirin û lîwayeke bi xwe bawer dikare bibe dersa erdnîgariya Kurdî.
Ezmûna çiyayî ya Bexdayê: Têkçû.
Xuya ye ku fermandariya Iraqî bawer dikir heke hûn têra xwe leşker bînin çiyayekî Kurdî, çiya dê bi edeb xwe radest bike. Hendrîn planên din hebûn.
Êrîşa bersivî ya Kurdî: Dema çiyê mista xwe girt
Di 11 û 12 Gulanê de, Pêşmerge êrîş kir. Şervanên Kurd erd li gor berjewendiya xwe bi kar anîn û hêzên Iraqî ber bi cihên bêparastin ve birin. Artêşa Iraqî giraniya xwe hebû. Pêşmerge goşe, sebir û cesaret hebûn.
Şer ji bo artêşa Iraqî bû karesat. Vegotin di hûrguliyan de cuda ne, lê encama giştî eşkere ye: êrîşa Iraqî têk çû, hêzên wê li qada bakur hatin şikandin û Çiyayê Hendrînê di dîroka leşkerî ya Kurdî de bû serketineke mezin. Bernameya Bîranîna Kurdistanê ji dîroknasê Brîtanî Edgar O’Ballance îdiayê vediguhêze ku nêzî 2,000 leşkerên Iraqî li meydanê şer mirî, li kêleka çekên terkkirî, man.
Ji bo Kurdan, ev bi tenê serketineke taktîkî nebû. Peyamek bû. Digot ku Bexda dikare gundan bombebaran bike, çekan bikire û stûnên leşkerî bişîne çiyayan, lê nikare îradeya Kurdî bi bombeyan ji holê rake.
Li Hendrînê, Pêşmerge bi tenê çiyayek neparast. Wê dewleta Iraqî mecbûr kir bi gelê ku hewl dabû tepeser bike re danûstandinê bike.
Xeta demê: Çawa Bexda ket pirsgirêkê
Şerê Yekem ê Iraq–Kurd dest pê dike; hêzên Kurdî li hember Bexdayê berxwedanê dikin û naskirin û xweseriyê dixwazin.
Serok Ebdulselam Arif dimire. Ebdulrehman Arif desthilatdariyê digire, dema ku hişkrewanên leşkerî ji bo destpêkirina şereke nû li dijî Kurdan zextê dikin.
Hêzên Iraqî êrîşan li pozîsyonên Pêşmergeyên PDK dest pê dikin, bi armanca qutkirina rêyên tedarîka Kurdî û ferzkirina têkçûneke biryarder.
Hêzên Pêşmerge li derdora Hendrîn û Zozikê êrîşa bersivî dikin û bi bikaranîna erdê çiyayî êrîşa Iraqî dişikînin.
Serokwezîr Ebdulrehman Bezzaz şertên aştiyê ji rêberiya Kurdî re dişîne. Daxuyanî neteweya Kurd nas dike û tawîzên siyasî pêşkêş dike.
Çima Hendrîn girîng bû
Çiyayê Hendrînê girîng bû ji ber ku hevsengiya derûnî ya şer guherand. Berî şer, leşkeriya Iraqî hîn bawer dikir ku dikare çareseriyekê bi zorê ferz bike. Piştî Hendrînê, ev bawerî gelekî zirar dît. Serbilindiya leşkerî ya Bexdayê bi unîformekê çûbû çiyê û bi şermê vegeriyabû.
Demeke kurt piştî têkçûnê, Serokwezîr Ebdulrehman Bezzaz ber bi danûstandina bi rêberiya Kurdî re ve çû. Daxuyaniya wî neteweya Kurd nas kir, ziman û çanda Kurdî qebûl kir û nenavendîkirina siyasî pêşniyar kir. Lihevkirin bi temamî nehat pêkanîn û hişkrewanên Iraqî paşê derfeta aştiyeke rastîn ji holê rakirin. Lê demdariya wê çîroka xwe vedibêje: berxwedana Kurdî Bexda mecbûr kir bi zimanekî ku jê nefret dikir biaxive — lihevkirin.
Ev tişt e ku Hendrînê ewqas bihêz dike. Ew bi tenê serketineke meydanê şer nebû. Şokeke siyasî bû. Pêşmerge îspat kir ku pirsa Kurdî bi êrîşên leşkerî nayê ji holê rakirin. Çiya axivîbûn û Bexda neçar bû guhdarî bike.
- Wê sînorên hêza dewleta Iraqî eşkere kirin. Balafir û top dikaribûn ceza bidin, lê nikaribûn li erdê Kurdî serketinê misoger bikin.
- Wê efsaneya Pêşmerge bilind kir. Hendrîn bû delîla ku şervanên Kurd dikarin bi dîsîplîn, erdnîgarî û cesaretê artêşeke nûjen têk bibin.
- Wê Bexda ber bi danûstandinê ve dehf kir. Daxuyaniya Bezzaz piştî têkçûna êrîşa leşkerî hat.
- Ew bû sembola redkirina Kurdî. Şer nîşan da ku Kurdistan ne herêmeke bêtevger e ku bê birêvebirin, lê neteweyek e ku amade ye berxwedanê bike.
Ders: Tu carî çiyayên Kurdî biçûk nebînin
Împaratorî û dewlet bi sedsalan heman çewtî dikin: li Kurdistanê dinêrin û erdekî dijwar dibînin. Kurd li heman çiyayan dinêrin û mala xwe dibînin. Ev cudahî girîng e. Turîstek dikare ji çiyayekî derbas bibe, generalek nexşeya wê xêz bike û balafirek wê bombebaran bike — lê gelê ku aîdî wê ye wê fêm dike.
Artêşa Iraqî bi baweriya dewletekê hat Hendrînê ku difikirî unîform mêrên bê têkçûn çêdikin. Pêşmerge bi baweriya gelê ku axa xwe diparêze pêşwaziya wan kir. Di dawiyê de, şer bû yek ji wan demên ku her netewe di bîranîna xwe de diparêze: roja ku aliyê ku tê texmînkirin lawaz e kir ku aliyê bihêz pir, pir asayî xuya bike.
Ji bo Kurdan, Çiyayê Hendrînê bi tenê cihek li ser nexşeyekê nîne. Ew bîr tîne ku mayîna li jiyanê tesaduf nîne. Ew bi fedakarî, dîsîplîn û redkirina çokdanînê tê avakirin. Bexda serketineke bi lez dixwest. Kurdistan dersa dîrokê da wê.
Encama dawî: Çiya 1, Bexda 0.
Iraq artêş anî. Kurdistan çiya anî. Tenê yek ji wan dizanibû wê çawa bi kar bîne.
Mîrateya Çiyayê Hendrînê
Şer hîn jî yek ji serketinên mezin ên berxwedana Kurdî di serdema nûjen de ye. Ew li kêleka demên paşê yên wek serhildanên Kurdî, parastina herêmên Kurdî û têkoşîna li dijî DAIŞê radiweste, wek beşek ji çîroka berfirehtir a Pêşmerge: gelek ku gelek caran çekên wî ji yên dijminan kêmtir bûn, gelek caran hat dorpêçkirin û gelek caran biçûk hat dîtin.
Serketinê pirsa Kurdî çareser nekir. Hikûmetên paşê yên Bexdayê tepeserî, Erebkirin, sozên nehatine pêkanîn û şer domandin. Lê Hendrînê tiştekî herdemî îspat kir: dema ku berxwedana Kurdî kokên xwe di ax, bîranîn û armanca neteweyî de digire, dikare artêşa dewletê jî winda û şaş xuya bike.
Ji ber vê yekê Çiyayê Hendrînê hîn jî girîng e. Ew şer bû ku tê de Pêşmerge çiya veguherand çekê, êrîşa Iraqî veguherand karesatê û berxwedana Kurdî veguherand efsaneyê.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Ev gotar bi şêwazeke edîtorî ya alîgirê Kurdan hatiye nivîsandin, lê bingehê wê yê dîrokî li ser kurtasiyên dîrokî yên weşandî û materyalên lêkolînê hatiye avakirin.