Kurd gelekî Rojhilata Navîn in ku civak, ziman û kevneşopiyên wan ên çandî ji sînorên dewletên nûjen derbas dibin. Gelek Kurd li Tirkiyê, Iraqê, Îranê û Sûriyeyê dijîn; ligel wan, li cihên din ên herêmê civakên Kurd û bi taybetî li Ewropayê diyasporayeke mezin heye. Nasnameya Kurdî mirovan bi dîrokên malbatî, ziman, çand û hesta aîdiyetê bi hev ve girê dide, di heman demê de ji cudahiyên mezin ên ol, jiyana rojane û ramanên siyasî re jî cih dihêle. Encûmena Têkiliyên Derve: Dema Kurdan.
Kurd li ku dijîn?
Navê Kurdistanê behsa herêmeke dîrokî û çandî dike ku bi cihbicihbûna Kurdan ve tê girêdan. Ew li hin beşên başûrrojhilatê Tirkiyeyê, bakurê Iraqê, rojavayê Îranê û bakurê Sûriyeyê belav dibe. Cudakirina vê herêma berfirehtir ji Herêma Kurdistanê ya Iraqê, ku di pergala federal a Iraqê de xwedî cihê xwe yê diyar e, alîkar e. Li bajarên mezin ên derveyî herêmên sereke yên Kurdan, di nav de Stenbol, jî gelek Kurd dijîn. Ji ber koçberiyê, navnîşana heyî ya kesekî ne hewce ye netewe an welatê bav û kalên wî nîşan bide. Nêrîna giştî ya CFR; Koma Mafên Kêmaran: Kurd li Tirkiyeyê.
Hejmara giştî ya nifûsê divê wek texmîn bê dîtin. Pênase, koçberî û agahiyên ku di serjimêriyan de tên berhevkirin bandor li hejmarên berdest dikin. Bo nimûne, di serjimêriya Iraqê ya 2024 de li ser netewe an girêdana olî pirs nehatin kirin. Hejmareke ku rast û zelal xuya dike nikare vê nezelaliya bingehîn ji holê rake. Koma Mafên Kêmaran: Iraq.
Kurd bi kîjan zimanan diaxivin?
Kurdî di şaxa Îranî ya malbata zimanên Hind–Ewropî de ye. Li vir, “Îranî” têkiliyeke zimanî nîşan dide; ev nayê wê wateyê ku hemû Kurd hemwelatiyên Îranê ne an Kurdî tenê Farsî ye. Kurdî û Farsî zimanên xizm in ku pêşketinên wan ên dîrokî ji hev cuda ne. Kurmancî, ku jê re Kurdiya Bakurî jî tê gotin, û Soranî, an Kurdiya Navendî, cureyên sereke ne. Cureyên Kurdiya Başûrî jî tên axaftin, di nav de li herêma Kirmanşahê. Encyclopaedia Iranica: Lêkolînên Kurdî; Iranica: Zimanên Kirmanşahê.
Pêkhateya zimanî ji ya ku navekî tenê nîşan dide aloztir e. Goranî, Kurdî û Farsî li hin beşên Kirmanşahê bi hev re hene û duzimanî an pirzimanî li wir berbelav e. Bikaranîna ziman dikare di navbera mal, dibistan û jiyana giştî de biguhere. Ji ber vê yekê, dabeşkirina zimanî û nasnameya kesane divê ji hev cuda bên nirxandin: zimanê ku kesek pê diaxive beşek ji dîroka wî ye, ne pênaseyeke temam a kesayetiya wî ye. Lêkolîna Iranica li ser zimanên herêmê.
Em koka Kurdan çawa fêm bikin?
Dîroka Kurdan gelek ji avakirina sînorên îroyîn kevntir e. Ew guhertina civak û nasnameyan jî dihewîne. Lêkolînên dîrokî bûyerên ku komên eşîrî zimanên nû pejirandine, di navbera herêman de koç kirine an ji aliyê nivîskarên peyhev ve bi awayên cuda hatine danasîn tomar dikin. Ev delîl nîşan didin ku ji bo her civaka Kurdî kokeke yekane û neguherî xala destpêkê ya guncav nîne. Ew herwiha hişyarî li dijî rêzkirina gelên nûjen li gor temenên ku guya bi tamî tên zanîn dikin. Encyclopaedia Iranica: Eşîr û nasnameyên diguherin.
Damûdezgehên dîrokî yên diyar ji bo lêkolînê bingeheke bihêztir peyda dikin. Mîrektiya Baban, bo nimûne, ji herêma Silêmaniyê hukim dikir û ji sedsala heftdehem heta sedsala nozdehem di têkiliyên Osmanî–Farsî de rol lîst. Dîroka wê nîşan dide ku jiyana siyasî ya Kurdan bi desthilatdariya herêmî, hevrikiyên herêmî û têkiliyên bi împaratoriyên mezintir re pêş ket. Encyclopaedia Iranica: Baban.
Ol, çand û kevneşopiyên hevpar
Gelek Kurd misilmanên Sunnî ne, lê civakên Kurd ji aliyê olî ve cihêreng in. Li Tirkiyeyê civakên Elewî yên girîng hene; Kurdên Feylî jî li Iraq û Îranê civakên misilmanên Şîe dihewînin. Nasnameya Êzidî jî pêdivî bi baldarî heye: hin Êzidî xwe Kurd dibînin, lê hinên din xwe wek komeke etnîkî ya cuda fêm dikin. Rêzgirtina awayê ku mirov nasnameya xwe diyar dikin nahêle dîrokeke herêmî ya berfireh bibe îdiaya wê ku her kes aîdî heman civakê ye. Kurd li Tirkiyeyê; Kurdên Feylî; Danasîna Iraqê ya Koma Mafên Kêmaran.
Newroz, cejna biharê ya ku Kurd pîroz dikin, nîşan dide ku kevneşopiyek çawa dikare wateyeke Kurdî hebe û di heman demê de beşek ji cîhaneke çandî ya berfirehtir be. Pîrozbahiyên Nowruzê li gelek welat û civakan tên lidarxistin; UNESCO vê mîrata hevpar nas dike. Kevneşopiyên hevpar dikarin cîranan bi hev ve girê bidin bêyî ku nasnameyên wan ên cuda ji holê rabikin. CFR li ser çanda Kurdî; UNESCO li ser Nowruzê.
Çima mafên Kurdan pirseke siyasî ne?
Rêkxistina piştî Şerê Cîhanê yê Yekem civakên Kurd di nav çend dewletan de hişt. Peymana Sèvresê ya 1920 rêyek ber bi dewletbûna Kurdan ve pêşdît, lê nehat bicihanîn. Piştre Komara Tirkiyeyê li dora nasnameyeke neteweyî ya bi xurtî yekgirtî pêş ket; vê encamên dirêjdem ji bo mafên çandî û siyasî yên Kurdan hebûn. Koma Mafên Kêmaran: Paşxaneya dîrokî ya Tirkiyeyê.
Ramanên siyasî yên Kurdan cihêreng in. Kes û rêxistinan di şertên cuda de mafên çandî, nûnertî, xweserî an serxwebûn şopandine. Wekhevdîtina gelekî temam bi partiyekê an rêxistineke çekdar re ne rast e. Li Iraqê, xala 117 ya destûra 2005 Herêma Kurdistanê di nav dewleta federal de nas dike: ev rêkxistineke sazûmanî ye ku divê ji pirsa berfirehtir a Kurdistaneke serbixwe bê cudakirin. CFR: Raman li ser “Kurdan”; Parlamentoya Brîtanyayê: Danasîna destpêkê ya Herêma Kurdistanê ya Iraqê.