Tûran Şah ibn Eyûb, birayê mezin ê Selahedîn, alîkarî kir ku desthilatdariya Eyûbî ji Misr û Sûriyeyê derbas bibe. Destkefta wî ya herî naskirî sefera Yemenê ya 1174an bû. Pênasekirina wî wek hevpeymanê veşartî yê Selahedîn kêmnaskirina wî ya îroyîn nîşan dide, lê rola wî eşkere bû: ew fermandar, walî û endamê malbata desthilatdar bû. Jiyannameya TDV.

Sê şazadeyên ku heman nav parve dikirin

Birayê li vir tê behskirin di 1180an de mir. Selahedîn her wiha kurekî bi navê Tûranşah hebû ku jiyana wî ya siyasî ya dirêj li Sûriyeyê di 1260an de qediya. Kesayetiya sêyem, Tûranşah kurê el-Salih Eyûb, bû sultanê Misrê û di 1250an de hat kuştin. Ev kes ji nifşên cuda bûn. Divê fetihkirina Yemenê, parastina Helebê di dema dagirkirina Mongolan de û veguhestina dawî ya desthilatdariya Eyûbî li Misrê di jiyaneke yekane de neyên tevlîhevkirin. Jiyannameya kurê Selahedîn Ötenkaya, r.835–836 Jiyannameya TDV.

Malbatek hêza herêmî ava dike

Eyûbî malbateke bi koka Kurdî bûn ku bilindbûna wan di nav saziyên leşkerî û siyasî yên Rojhilata Navîn a serdema navîn de pêk hat. Cihê Selahedîn bi beşekî bi xizmên ku fermandarî û birêvebirina axan dikirin ve girêdayî bû. Ev çarçoveya malbatî alîkariyê dike da em fêm bikin çima Tûran Şah di jiyana xwe ya siyasî de li gelek herêman xuya dike. Wî alîkarî dikir ku xanedanek bê damezrandin û birêvebirin; ew ne mîna serbihatiyê bi tenê yê bi projeyeke neteweyî ya cuda tevdigeriya. Encyclopaedia Iranica.

Jiyannameya Cengiz Tomar Tûran Şah berî sefera Yemenê di xizmeta malbatê de bi cih dike, di nav de fermandarî li Sûriye û Misrê. Selahedîn dahat û axên bi nirx li Misrê jê re veqetandin. Ji ber vê yekê tevgera wî ya paşê ber bi başûr ve ji cihê di nav elîta desthilatdar de hat. Ew berfirehkirina berpirsiyariyên ku wî berê wek şazadeyekî payebilind pêk dianîn bû. Jiyannameya TDV.

Sefera Yemenê ya 1174an

Yemen ne dewleteke yekane û yekgirtî bû ku li benda dagirkirinê be. Lêkolîna Ali Saleh Mani Alamri li ser çavkaniyên Yemenî hêzên herêmî yên di pêşbaziyê de û qada siyasî ya perçebûyî ya berî seferê pênase dike. Ev cudahî girîng e: artêşa ku dikeve vê herêmê divê bi desthilatdarên diyar re rû bi rû bimîne û têkiliyên herêmî danûstandin bike. Pêşketina seferê bi tenê bi biryarên li dîwana Selahedîn, dûr ji cihên ku dihatin fetihkirin, nayê ravekirin. Lêkolîna Alamri.

Hêzên Tûran Şah Zebîd girtin û desthilatdariya Mehdiyan li wir bi dawî kirin, paşê bendera girîng a Edenê girtin. Lêkolîna Bedrettin Basuguy van operasyonan wek hilbijartinên siyasî û aborî yên bi hev re girêdayî dinirxîne. Kontrola Edenê gihîştina dahatên bazirganiyê û rêyên ku Deryaya Sor bi Okyanûsa Hindî ve girê didan pêşkêş dikir. Bi vî awayî serketina leşkerî dikaribû piştgiriya rêveberiyeke nû bike û têkiliyan bi Misrê re xurt bike. Basuguy, r.249–252.

Çima Eyûbiyan Yemen dixwest?

Sedem hîn mijara şîroveya dîrokî ne. Basuguy vegotinên ku balê dikişînin ser rewayiya olî, dahata Tûran Şah, teşwîqa helbestvan Umara el-Yamani an penagehekî gengaz heke têkiliyên bi Nûr el-Dîn re xirab bibin berawird dike. Ew dibêje ku tevliheviyeke hesabên stratejîk û aborî seferê ji her çîrokeke yekane çêtir rave dike. Nîqaşa wî ya li ser Edenê nirxa parastina dahata bajarekî bazirganî derdixe holê. Ev şîroveyên delîlan in, ne daxuyaniyeke mayî ku Selahedîn tê de sedemeke yekane û teqez diyar bike. Basuguy, r.249–252.

Tawanbariyên olî yên di dîroknivîsan de baldariyê dixwazin. Bi bîdînî binavkirina dijberekî dikaribû fetihê ji bo alîgirên wê rewa bike. Divê ew ziman wek argûmaneke siyasî bê lêkolînkirin, li şûna ku wek pênaseyeke rastîn a civakeke tevahî bê qebûlkirin. Basuguy, r.249–252.

Rêveberî piştî ku fermandar çû

Tûran Şah cîgir li Yemenê hiştin û di 1176an de vegeriya Sûriyeyê. Paşê desthilatdarî li Şamê kir û dûv re ji nû ve çû Misrê; di 1180an de li Îskenderiyeyê mir. Ji ber vê yekê jiyana wî ya siyasî ji sefera yekane zêdetir bû. Rêveberiyên ku wî di avakirina wan de alîkarî kir diviyabû kar bikin dema şazadeyê wan ê payebilind li cihê din bû; ev rêxistin desthilatdarî û armancên cîgirên herêmî bi taybetî girîng dikir. Jiyannameya TDV.

Lêkolîneke ji aliyê Zanîngeha Mûsilê ve weşandî nakokiyên di navbera waliyên Zebîd û Edenê de piştî mirina wî pênase dike, ku destwerdana Selahedîn û endamekî din ê malbatê, Tûxtekîn, li pey wê hat. Rêza giştî zelal dike ku fetihkirinê garantî nedida ku yekîtî bimîne. Di nav qada siyasî ya Eyûbî de hiştina Yemenê tayînkirinên din û kiryarên leşkerî dixwest. Dîroka paşê ya xanedanê li wir, ligel fermandarê ku di 1174an de rê vekir, ya wan şûngiran jî ye. Lêkolîna Zanîngeha Mûsilê.

Xwendina seferê ji Yemenê ve

Lêkolîna Alamri balê dikişîne ser pirsgirêkeke perspektîfê: dîroknivîsên giştî yên li derdora karûbarên Misr û Sûriyeyê hatine nivîsandin gelek caran şandina seferê tomar dikin bê ku bi heman hûrgiliyê pêşketinên herêmî bişopînin. Vegotinên Yemenî lêkolîneke têrker a tiştê piştî hatina artêşê qewimî gengaz dikin. Ev sedemeke pratîk e ku Tûran Şah bi rêya zêdetir ji jiyannameya Selahedîn bê xwendin. Divê ezmûna herêma fetihkirî li pişt jiyana desthilatdarê ku fermana fetihê da winda nebe. Lêkolîna Alamri.

Çavkaniyeke girîng dîroknivîsa Ibn Hatim e ku G. Rex Smith bi navê «Eyûbî û Resûliyên Destpêkê li Yemenê» amade kiriye. Weşanxane qada wê ji fetihkirina birayê Selahedîn heta serdema ku Resûliyan şûna serwerên xwe yên Eyûbî girtin pênase dike. Qada wê alîkariyê dike da sefera 1174an di destpêka dîrokeke dirêjtir a herêmî de bi cih bibe. Girîngiya mayî ya Tûran Şah di wê têkiliya di navbera berfirehbûna malbatekê û pêşketina siyasî ya paşê ya Yemenê de ye. Dîroknivîsa Ibn Hatim.

Xwendina têkildar

Li ser xanedana Eyûbî û cihê wê di dîroka Kurdî de bixwînin.

Têbîniya edîtorî: Kurdish History vê vegotina nûnivîsandî ya bi çavkanî di Îlona 2026an de amade kir da şûna gotareke berê ya negihîştbar bigire. Ev kopiyeke ji nû ve bidestxistî ya nivîsa berê nîne.