Di 16 Nîsana 1991an de, Serokê Dewletên Yekbûyî George H. W. Bush ragihand ku hêzên Amerîkî dê kampên alîkariyê yên demkî li bakurê Iraqê ava bikin; ewlehî dê ji aliyê hêzên Amerîkî, Brîtanî û Fransî ve bê dabînkirin. Daxuyaniyê bersiv da rewşa lezgîn a penaberên Kurd li çiyayên nêzî sînorê Tirkiyeyê. Ev bûyereke diyar e ku divê di vê dîrokê de bê bîranîn û belgeyên wê demê hem armanca wê ya mirovahî hem sînorên wê rave dikin. Daxuyanî û civîna çapemeniyê bixwînin.
Rewşa lezgîn a li pişt biryarê
Di daxuyaniyê de, Bush dijwariya gihandina dabînkirina têrker bo kesên li cihên çiyayî yên dûr pênase kir. Kampên pêşniyarkirî dê belavkirina alîkariyê bînin deverên gihîştbartir li hundirê bakurê Iraqê. Wî qebûl kir ku penaber ji vegerê ditirsin û pêşkêşkirina xwarin, derman û penageh bi soza parastina li cihên demkî ve girê da. Her wiha operasyon wek bersiveke navberî pênase kir û niyeta veguhestina berpirsiyariyê bo Neteweyên Yekbûyî diyar kir. Armanca diyar kirî û rêxistinên pêşniyarkirî bibînin.
Neteweyên Yekbûyî çi biryar dabû
Yazdeh roj berê, di 5 Nîsanê de, Encûmena Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî Biryarnameya 688 qebûl kir. Wê tepeserkirina nifûsa sivîl a Iraqê, di nav de li deverên bi niştecihên Kurd, şermezar kir, daxwaza dawîanîna wê tepeserkirinê kir û banga gihîştina alîkariyên mirovahî kir. Her wiha hewcedariyên lezgîn ên penaber û kesên ji cih û warên xwe hatine dûrxistin eleqedar kir. Ev bend ewlehî, maf û gihîştina mirovan bi alîkariyê re eleqedar in; divê wek ragihandina serxwebûna Kurdî neyên pênasekirin. Tomara NY û nivîsa Biryarnameya 688 bixwînin.
Biryarname û daxuyaniya paşê ya kampan belgeyên cuda ne. Xwendina her yekê li gor şertên xwe rê li ber tevlîhevkirina dîroka biryareke dîplomatîk bi destpêka tedbîreke diyar a leşkerî an alîkariyê digire.
Daxuyanî û pêkanîna li pey wê
Wezîrê Derve yê Brîtanyayê Douglas Hurd di 17 Nîsanê de ji Parlamentoyê re ragihand ku Bush êvara roja berê kamp ragihandibûn. Wî got ku hûrgiliyên operasyonê hîn bi hevpeymanan û Sekreterê Giştî yê NY re dihatin amade kirin. Ew tomara wê demê cudahiyeke girîng a demî diyar dike: 16 Nîsan ragihandina plana berfirehkirî bû, ne delîla ku hemû kamp û rêxistinên parastina wan berê di wê rojê de qediyabûn. Daxuyaniya Hurd di Hansard de bixwînin.
Hurd cih wek deverên demkî yên dabînkirina lezgîn û penagehê pênase kir ku armanc ew bû baweriyê bidin penaberan da bi ewlehî vegerin malên xwe. Daxuyaniya wî her wiha alîkariya penaberên li Îranê nîqaş kir. Bîranîna wê erdnîgariya berfirehtir rê li ber vegotineke navendî li ser sînorê Tirkiyeyê digire ku kesên ber bi aliyekî din ve hatine dûrxistin ji bîr neke. Nîqaşa daxuyaniyê ya li ser veger û alîkariya li Îranê bibînin.
Xwendina 16 Nîsanê di nav dîroka Kurdî de
Daxuyanî di nav dîroka berfirehtir a serhildana 1991an, dûrxistinê û guhertina siyasî ya paşê de cih digire. Divê vegotineke baldar a vê rojê diyar bike ka çi hat sozdayîn, kê soz da û çi bê çareserkirin ma. Divê daxuyaniyeke yekane şûna hemû pêşketinên paşê negire.
Ji bo wê çarçoveya berfirehtir, bi gotarên Kurdish History yên li ser danûstandinên xweseriya Iraqî–Kurdî yên 1991an û Kurdistana Iraqê ji serhildanê heta referandûma 2017an berdewam bikin. Belgeyên destê yekem ên li jor girêdan bi wan re hatine dan hîn bingehê vê vegotina li ser 16 Nîsanê bi xwe ne.
Têbîniya edîtorî: Kurdish History vê vegotina nûnivîsandî ya bi çavkanî di Îlona 2026an de amade kir da şûna gotareke berê ya negihîştbar bigire. Ev kopiyeke ji nû ve bidestxistî ya nivîsa berê nîne.