El-Eşref Mûsa ibn el-Mensûr Îbrahîm şazadeyê dawî yê Eyûbî bû ku Himsê, li Sûriyeya îroyîn, birêve bir. Wî di 1246an de mîrektî mîras girt û di 1263an de mir, lê van dîrokan navbereke girîng vedişêrin: desthilatdarekî din ê Eyûbî Hims ji wî girt û wî di dema dagirkirina Mongolan de ew ji nû ve bidest xist. Jiyana wî ya siyasî ji sê cîhanên siyasî re derbas bû: mîrektiyên Eyûbî yên di pêşbaziyê de, dagirkirina Mongolan û dewleta Memlûk a ku nû dihat avakirin. Hirschler, r.118 Nêrîna giştî û çavkaniyên Wikipediayê.
Kîjan El-Eşref Mûsa?
Ev nav bi tevahiya çarçoveya xwe tê fêmkirin. Desthilatdarê Himsê kurê el-Mensûr Îbrahîm bû. Ew ji El-Eşref Mûsayê berê yê bi Şamê re girêdayî û ji zarokê bi navê El-Eşref Mûsa ku li Misrê bû sultanê bi tenê bi nav cuda bû. Ev ji cudakirina sernavên mîna hev zêdetir e. Di vegotinên sefera 1251an de, şazadeyê Himsê bi artêşa Sûriyeyê re xuya dike, lê sultanê ciwan ê Misrê li Qahîreyê dimîne. Tevlîhevkirina jiyannameyên wan dê kesekî li her du aliyên pevçûnê bihêle. Ötenkaya, r.835–836 Jiyannameya TDV ya kesê bi heman navî.
Eyûbî ji malbateke Kurd hatibûn, lê axên wan bi rêya nizameke siyasî ya berfirehtir a serdema navîn dihatin birêvebirin. R. Stephen Humphreys wê wek konfederasyoneke malbatî pênase dike: şazadeyan axên xwe kontrol dikirin, lê bandora desthilatdarê payebilind bi çavkaniyên leşkerî û têkiliyan ve girêdayî bû. Ji ber vê yekê koka hevpar garantî nedida ku berjewendî jî hevpar bin. Hims dikaribû ji heman xanedana Helebê be û dîsa bi tevlîkirina bi zor a ji aliyê cîranê xwe ve rû bi rû bimîne. Encyclopaedia Iranica.
Mîras û kesên li pişt text
Gihîştina desthilatdarî ne wê wateyê dida ku desthilatdar bi tenê birêve dibir. Konrad Hirschler Muxlis el-Dîn Îbrahîm, endamekî malbata Benû Qernas, wek wezîr û cîgirê desthilatdar ê bi rastî yê El-Eşref diyar dike. Di jiyana wî ya berê de girtîbûn di bin desthilatdarekî berê yê Himsê de, azadkirin di dema el-Mensûr Îbrahîm de û pêşketin di rêveberiya bajêr de hebûn. Ev rêz tiştekî ku lîsteya şazadeyan nabîne derdixe holê: birêvebirina mîrektiyekê bi karbidestên bi ezmûn ve jî girêdayî bû ku karê wan dikaribû piştî guhertina desthilatdar berdewam bike. Hirschler, r.118.
Delîlên Hirschler her wiha alîkariyê dikin da em fêm bikin çima divê veguhestina desthilatdariyê li Himsê wek bûyereke sazî, ne bi tenê mîraseke malbatî, bê xwendin. Kurê el-Mensûr sernav girt, dema rêveberekî bi cih bûyî di bikaranîna desthilatdariyê de alîkar bû. Têkiliya di navbera şazade û karbidestên wî de, ligel danûstandinên wî yên bi desthilatdarên cîran re, girîng bû. Ev sererastkirineke bikêr e ji bo dîrokên ku her biryarê wek kiryara serbixwe ya serwerê yekane pênase dikin. Hirschler, r.118.
Windakirina Himsê di 1248an de
El-Nasir Yûsuf ê Helebê desthilatdariya xwe li ser hesabê desthilatdarên din ên Eyûbî berfireh kir. Girtina wî ya Himsê di 1248an de, ku di jiyannameya zanistî ya Cengiz Tomar de hatiye belgekirin, El-Eşref ji cihê bavê wî derxist. El-Eşref paşê li şûna wê Tel Beşîr birêve bir. Windakirina Himsê statûya wî ya şazadeyî ji holê nerakir, lê çavkanî û axa ku di destê wî de bûn guherandin. Ev bêparkirin çarçoveyeke bingehîn e ji bo lêgerîna wî ya paşê li hevpeymanan li dijî El-Nasir. Jiyannameya TDV Nêrîna giştî û çavkaniyên Wikipediayê.
Şerê li dijî desthilatdarên Misrê
El-Eşref dîsa jî tevlî sefera El-Nasir a li dijî Misrê bû. Di 1251an de ew di nav şazadeyên Eyûbî de bû ku li Kûra bi artêşa Sûriyeyê re bûn; hêzên Aybek di dawiyê de li wir bi ser ketin. Lêkolîna Ötenkaya El-Eşref di nav dîlên piştî têkçûnê de rêz dike. Ev bûyer nîşan dide ku pênasekirina serdemê bi komên herdemî yên dost û dijminan çiqas dijwar e: şazadeyê ku Hims girtibû dikaribû heman demê pêşengiya hevpeymaniyekê bike ku desthilatdarê ji Himsê dûrxistî tê de xizmet dikir. Ötenkaya, r.835–836.
Hevpeymaniya Mongolan û vegerandina desthilatdariyê
Derfetek din bi mezinbûna hêza Mongolan re derket. Bayarsaikhan Dashdondog tomar dike ku El-Eşref ji 1253–1254an ve namegerî bi wan re parast û destwerdana Hulagu li Sûriyeyê teşwîq kir bi hêviya ku cihê xwe ji nû ve bidest bixe. Di dagirkirina 1260an de, Hulagu ew qebûl kir û Hims jê re vegerand. Wî her wiha sernavekî berfirehtir ê desthilatdariyê li ser Sûriyeyê girt. Ev xelatên di nav lihevkirineke Mongolî de bûn, ne ji nû ve avakirina padîşahiyeke serbixwe ya Eyûbî. Dashdondog, r.136.
Cudahiya di navbera sernav û hêza li pişt wê de li vir bingehîn e. Vegera desthilatdariya El-Eşref bi dagirkerekî derveyî ve girêdayî bû ku artêşa wî rewş kontrol dikir. Ji ber vê yekê hevpeymaniya wî bi encam bû, lê divê ne wisa bê pênasekirin ku mîna ku wî fermandariya dagirkirina Mongolan dikir. Têkiliya belgekirî şazadeyekî herêmî yê ji milkê xwe bêparkirî nîşan dide ku bi rêya piştgiriya împaratoriyê li vegerandina cihê xwe digeriya. Her wiha nîşan dide ku di dagirkirinê de, ligel şer û dorpêçan, danûstandinên bi elîtên herêmî re jî hebûn. Dashdondog, r.136.
Hims di bin serweriya Memlûkan de
Serketina Memlûkan li Eyn Calût di 1260an de hevsengî dîsa guherand. El-Eşref Hims di bin serweriya Memlûkan de parast, li şûna ku wek desthilatdarê li ser Sûriyeyê bi piştgiriya Mongolan berdewam bike. Ew di 1263an de mir û Hims ket bin rêveberiya rasterast a Memlûkan. Vegotina jiyannameyî ya asayî vê veguhestina dawî bi nebûna mîrasgirekî ve girê dide. Pênasekirina wî wek şazadeyê dawî yê Eyûbî yê Himsê behsa wê veguhestina herêmî ya desthilatdariyê dike; ne wê wateyê dide ku her şaxê xanedanê bi wî re qediya. Nêrîna giştî û çavkaniyên Wikipediayê Encyclopaedia Iranica.
Jiyana wî ya siyasî çi derdixe holê
Girîngiya El-Eşref di şertên guherbar de ye ku di bin wan de şazadeyekî dikaribû cihê xwe biparêze. Desthilatdariya mîrasgirtî, karbidestên bi ezmûn, hevpeymaniyên bi xizman re û serîdanîna ji hêzên bihêztir re hemû girîng bûn. Vegera desthilatdariya wî xanedaneke herêmî ji bo demeke kurt parast, lê di nav nizamên împaratoriyê yên li pey hev de wisa kir. Xwendina van guhertinan bi hev re, li gor vegotineke sade ya serxwebûna bê navber an windabûna ji nişka ve, vegotineke rasttir a dawiya Himsa Eyûbî dide.
Xwendina têkildar
Li ser xanedana Eyûbî û cihê wê di dîroka Kurdî de bixwînin.
Têbîniya edîtorî: Kurdish History vê vegotina nûnivîsandî ya bi çavkanî di Îlona 2026an de amade kir da şûna gotareke berê ya negihîştbar bigire. Ev kopiyeke ji nû ve bidestxistî ya nivîsa berê nîne.