Împaratoriya Eyûbî: xanedana Kurd a Selahedîn û mezintirîn dewleta Kurd di dîrokê de (1171–1341)

Destpêk

Împaratoriya Eyûbî di dîrokê de mezintirîn, hêzdartirîn û xwedî bandortirîn dewleta Kurd bû. Selahedîn — Selahedîn Yûsif ibn Eyûb — di 1171 de ew ava kir. Xanedana ku wî li Qahîreyê damezirand, Misir, Sûriye, Cezîre, Hîcaz û Yemen di bin malbateke Kurd a misilman a Sunnî de yek kir, di 1187 de Xaçparêz ji Orşelîmê derxistin, sê êrîşên li pey hev ên Xiristiyanan li ser Erdê Pîroz têk birin, û sedsal û nîvekê serweriya destkeftiyên mîmarî, zanistî û siyasî kir ku tevahiya rojhilatê Deryaya Navîn teşe dan. Di lûtkeya xwe de, di dema Selahedîn û birayê wî El-Adil de, welatê Eyûbiyan ji Tûnisê heta Kendava Farisê û ji bilindahiyên Anatolyayê heta peravên Yemen ên li Okyanûsa Hindî dirêj dibû.

Lê Eyûbî Kurd bûn. Bavê Selahedîn Necmed-Dîn Eyûb û apê wî Eseded-Dîn Şîrkûh li Dvînê ji konfederasyona eşîrên Kurd a Hedbanî hatibûn dinyayê — heman bajarê Ermenî ku Kurdên Şeddadî du sedsal berê serweriya wê kiribûn. Malbata Eyûbî bi xizmeta serleşkerên Tirkmen ên Zengî yên Mûsil û Helebê bilind bû, lê hem li gorî nasnameya ku ew ji xwe re diyar dikirin, hem jî bi şahidiya hemû dîroknivîsên Ereb, Faris û Frenk ên serdema navîn, ew her xanedaneke Kurd man. Selahedîn di dîroka cîhanê de Kurdê herî navdar bû. Împaratoriya ku wî ava kir, lûtkeya destkeftiya siyasî ya Kurdan di cîhana Îslamê de bû.

Ev çîroka wê împaratoriyê ye: ji koka wê li erdên eşîra Hedbanî ya Qefqasyayê, heta xurtbûna wê di bin Selahedîn de, serdema wê ya zêrîn di bin El-Adil û El-Kamil de, gelek şaxên wê yên herêmî li Şam, Heleb, Hims, Hema, Cezîre û Yemen, û êvara wê ya dirêj ku tenê bi ketina desthilata dawî hukumdarê Eyûbî di 1341 de bi dawî bû. Di zêdetirî 170 salan de, xanedana Eyûbî tiştek kir ku tu yekîtiya siyasî ya Kurd ne berî wê û ne jî piştî wê kiriye: wê împaratoriyeke Îslamî ya xwedî giringiya cîhanî ava kir û serweriya wê kir.

Kok: malbata Eyûbî ji Dvînê heta Tikrîtê

Malbata Eyûbî ji Qefqasyayê dihat. Bavkalê ku navê xwe dabû xanedanê, Eyûb — bi navê tevahî Necmed-Dîn Eyûb ibn Şadî — li derdora 1100 li bajarê Dvînê hat dinyayê. Ev paytexta kevn a Ermeniyan berê, di 951 de, navenda Mihemed ibn Şeddad, damezrînerê xanedana Kurd a Şeddadî, bû. Bavê wî Şadî ibn Merwan ji konfederasyona eşîrên Kurd a Hedbanî bû; ji heman koma eşîrî mîrên Şeddadî yên Qefqasyayê jî derketibûn. Nasnameya Kurd a malbatê di dîroknivîsiyên Erebî yên serdema navîn de — Ibn Xellîkan, Ibn el-Esîr û Ebû Şame — di nivîsên dîroknivîsên Frenk ên hemdem û di lêkolînên akademîk ên nûjen de bi awayekî berdewam tê piştrastkirin. Li ser Kurdbûna Eyûbiyan tu gumaneke dîrokî ya cidî tune ye.

Di salên 1130 de malbat ji Dvînê ber bi başûr ve koç kir, ji ber derfetên ku ji leşkerên Kurd re di xizmeta hêzên Tirkmen ên ber bi bilindbûnê yên Cezîre û Iraqê de dihatin pêşkêşkirin. Eyûb û birayê wî Eseded-Dîn Şîrkûh — «Şêrê Îmanê», ku bi bejna xwe ya kurt, tundiya xwe û yekçavbûna xwe navdar bû — ketin xizmeta Selçûqiyan û di dawiyê de hukumdariya Tikrîtê ji wan re hat dayîn. Tikrît bajarekî stratejîk li ser Dîcleyê bû ku derbasgeha çem di navbera Mûsil û Bexdayê de kontrol dikir. Selahedîn — Selahedîn Yûsif — li Tikrîtê, li derdora 1137 an 1138, hat dinyayê. Di çend salan de malbatê Tikrît ji dest da: piştî ku Şîrkûh ji bo parastina namûsa jinekê zilamek kuşt, her du bira hatin derxistin. Paşê ew ketin xizmeta Zengî yê mezin, etabegê Tirkmen ê Mûsilê ku dê bibe yekem dijberê mezin ê misilman ê dewletên Xaçparêzan.

Ji wê gavê û pê ve, malbata Eyûbî bi Zengiyan re bilind bû. Necmed-Dîn Eyûb di bin Zengî de bû hukumdarê Beelbekê, û paşê di bin kurê Zengî, Nûred-Dîn, de bû hukumdarê Şamê. Şîrkûh bû yek ji fermandarên leşkerî yên herî pêbawer ê Nûred-Dîn. Malbata Eyûbî — ji aliyê koka eşîrî ve Kurd, ji aliyê olî ve Sunnî, û ji aliyê çanda îdarî ve Ereb — di siyaseta Rojhilata Nêzîk a Îslamî ya serdema navîn de dihat perwerdekirin. Derfeta wan li Misirê hat.

Şîrkûh li Misirê: fetha Xîlafeta Fatimî (1163–1169)

Di salên 1160 de Xîlafeta Fatimî ya Misirê — hevrikê Şîe yê Xîlafeta Ebbasî ya Sunnî ya Bexdayê — ber bi hilweşîna dawî ve diçû. Wezîrên hevrik ji bo desthilatê şer dikirin; Padîşahiya Xaçparêzan a Orşelîmê di bin Amalricê Yekem de bi berdewamî êrîşî Deltaya Nîlê dikir; Nûred-Dînê Helebê biryar dabû ku nehêle Misir bikeve destê Xaçparêzan an hevrikekî Şîe yê bihêztir. Di navbera 1164 û 1169 de, sê caran Nûred-Dîn artêş di bin fermandariya Şîrkûh de şandin Misirê. Biraziyê wî yê ciwan Selahedîn jî di nav cîgirên wî de bû.

Sefera sêyem bi ser ket. Di çileya 1169 de Şîrkûh ket Qahîreyê û wek wezîrê xelîfeyê Fatimî El-Adid hat tayînkirin. Tenê du meh şûnda ji zêdexwarinê mir. Xelîfeyê Fatimî, ku li efserekî Kurd ê ciwan û bê tecrube digeriya da karibe wî kontrol bike, biraziyê Şîrkûh Selahedîn wek wezîrê nû tayîn kir. Ev hilbijartin dê dîroka cîhana Îslamê biguherîne.

Bilindbûna Selahedîn: ji wezîrtiyê heta sultantiyê (1169–1174)

Selahedîn sî û yek salî bû dema ku di adara 1169 de erka wezîrê Misirê girt ser xwe. Di pênc salan de wî Xîlafeta Fatimî rakiribû, bi navê Nûred-Dîn xwe Sultanê Misirê îlan kiribû, di bin ala malbata xwe de xanedaneke nû damezirandibû, û dest bi yekîtiya Sûriyeyê kiribû ku dê wî bike hukumdarê misilman ê serdest ê rojhilatê Deryaya Navîn.

Guherîn li hundir dest pê kir. Selahedîn artêşa Misirê ji nû ve rêxistin kir, îdarekarên Şîe yên Fatimî bi rayedarên Sunnî yên şahsen dilsozê xwe guhert, û zemîna şoreşeke olî amade kir. Di îlona 1171 de, dema xelîfeyê dawî yê Fatimî El-Adid bi nexweşiyeke kuştinê ket, Selahedîn ferman da ku nimêjên giştî yên înê li Qahîreyê bi navê xelîfeyê Sunnî yê Ebbasî li Bexdayê bên kirin, li şûna îmamê Şîe yê Fatimî ku di mirinê de bû. El-Adid çend roj şûnda mir. Xîlafeta Fatimî — dusid û şêst û du salên serweriya Şîe li Misirê — bi wî re bi dawî bû. Misir dîsa Sunnî bû. Selahedîn avakarê wê guherînê bû.

Di 1174 de Nûred-Dîn li Şamê mir û mîratekê yanzdeh salî li pey xwe hişt. Selahedîn bi lez tevgeriya. Wî ber bi Sûriyeyê ve meş kir, di heman salê de Şam girt, û di deh salên li pey wê de erdên Zengiyan yek bi yek bin destê xwe xistin: Hims, Hema, Beelbek, Heleb — ku di 1183 de hat girtin — û di dawiyê de piraniya Cezîre û Diyar Bekir. Ji bo rewakirina girtina mîrata Zengiyan, wî bi bîjina Nûred-Dîn Îsmeted-Dîn Xatûn re zewicî. Heta nîveka salên 1180, Selahedîn bû serwerê împaratoriyeke ku ji Qahîreyê heta Mûsilê û ji Deryaya Navîn heta Hîcazê dirêj dibû. Rê ji bo sefera ku dê navdariya wî ya dîrokî diyar bike vekirî bû: ji nû ve fetha Orşelîmê.

Hettîn û Orşelîm: fetha ji nû ve (1187)

Di 4ê tîrmeha 1187 de artêşa Selahedîn li Galîleyê, li du girên ku wek Qurnên Hettînê dihatin zanîn, rû bi rûyê artêşa Guy de Lusignan, padîşahê Orşelîmê, hat. Artêşa Xaçparêzan — belkî 20,000 mêr, ku piraniya hêza leşkerî ya Padîşahiya Orşelîmê di nav wan de bû — hatibû xapandin û kişandin deşteke bilind a bêav di bin tava tîrmehê ya Galîleyê de; li wir hat tunekirin. Guy hat girtin. Şovaleyên Templar û Hospitaller ên ku ji şer rizgar bûbûn hatin îdamkirin. Xaça Rastîn — bermayiya herî pîroz a Padîşahiya Xaçparêzan — hat girtin. Stûna leşkerî ya dewletên Xaçparêzan di tenê piştî nîvrojekê de şikest.

Di heftiyên li pey wê de artêşa Selahedîn li ser Erdê Pîroz pêş ve çû, Akka, Sidon, Beyrût, Yafa, Eşqelon, Toron û di dawiyê de, di 2ê cotmeha 1187 de, Orşelîm bixwe girt. Heştê û heşt sal piştî ku Şerê Yekem ê Xaçparêzan di 1099 de nifûsa misilman a Orşelîmê komkuj kiribû, Bajarê Pîroz vegeriya bin serweriya misilmanan. Reftara Selahedîn bi niştecîhên Xiristiyan re bi dilovaniya xwe navdar bû: yên ku karibûn fidyeyê bidin, bi mal û milkê xwe re destûra derketinê girtin; yên ku nikaribûn bidin, bi lêçûna wî ya kesane derbasbûna ewle wergirtin. Dêra Gora Pîroz hat parastin. Destûr hat dayîn ku ziyaretên Xiristiyanan berdewam bikin. Cudahiya bi xwînrêjiya Şerê Yekem ê Xaçparêzan di 1099 de bi mebest bû û bû yek ji rastiyên diyarker ên dîroka Deryaya Navîn a serdema navîn.

Şerê Sêyem ê Xaçparêzan, ku wek bersiv ji aliyê padîşahên Îngilistanê — Richardê Şêrdil — Fransayê — Philippeê Duyem — û Împaratoriya Romayê ya Pîroz — Friedrich Barbarossa — ve hat destpêkirin, beşek ji peravê vegirt, bi taybetî Akka di 1191 de, lê nikarîbû Orşelîmê vegire. Peymana Remlayê ya îlona 1192 desthilata Selahedîn li Bajarê Pîroz piştrast kir û Şerê Sêyem ê Xaçparêzan bi dawî kir. Selahedîn şeş meh şûnda, di 4ê adara 1193 de, li Şamê mir; bîst salên şer ew westandibû. Ew li gorxaneyeke li kêleka Mizgefta Emewî hat veşartin û gora wî îro jî li wir e.

Kurên Selahedîn: parvekirin, şerê navxweyî û ji nû ve avakirin (1193–1200)

Selahedîn berî mirina xwe împaratoriya xwe di nav kurên xwe de parve kiribû. Di rewşa Îslamî ya serdema navîn de ev biryareke diyarker bû, ji ber ku parvekirin hema hema her carê dibû sedema şerê navxweyî. El-Efdal, kurê herî mezin, Şam û payeya herî bilind wergirt. El-Ezîz Osman Misir wergirt. Ez-Zahir Xazî Heleb wergirt. Mîrgehên biçûktir ji kur û birayên din re hatin dayîn. Di salekê piştî mirina Selahedîn de, bira bi hev re di şer de bûn.

Qeyran bi bilindbûna birayê Selahedîn ê biçûktir û pir jê jêhatîtir, El-Adilê Yekem, hat çareserkirin; Xaçparêz ew bi navê Saphadin nas dikirin. El-Adil sî salan cîgirê sereke yê Selahedîn bû û li tevahiya erdên Eyûbiyan rêzeke mezin ji wî re dihat girtin. Bi têkela jêhatiya leşkerî, sebira siyasî û dîplomasiya xanedanî, El-Adil hêdî hêdî kurên şerker ên Selahedîn bin dest kirin û împaratorî di bin desthilata xwe de ji nû ve yek kir. Heta 1200 ew bû sultanê bêhevrik, ji Qahîre û Şamê serweriya erdeke herî kêm bi qasî ya Selahedîn fireh dikir. Kesayetiya Sitt eş-Şam — xwişka Selahedîn û El-Adil a mezin, piştgirê sereke yê damezrandinên olî li Şamê — taybetmendiya tora malbatî ya bihêz a dewleta destpêkê ya Eyûbî nîşan dide.

El-Adil û El-Kamil: lûtkeya Eyûbiyan (1200–1238)

Serweriyên El-Adil — 1200–1218 — û kurê wî El-Kamil — 1218–1238 — lûtkeya siyasî û çandî ya Împaratoriya Eyûbî nîşan didin. Bi hev re ew hema hema çil salan serwer bûn, di dema wan de erdên împaratoriyê gihiştin firehiya xwe ya herî mezin, êrîşên li pey hev ên Xaçparêzan têk birin, û Qahîre û Şam kirin bajarên pêşeng ên cîhana misilman a Sunnî.

El-Adil desthilat xurt kir. Wî desthilata navendî li ser malbata Eyûbî vegerand, toreke mîrgehên herêmî rêxistin kir ku di destê kur û biraziyên wî de bûn — Şam di bin El-Muazzem Îsa de, Cezîre di bin El-Ewhed Eyûb de, Meyafarqîn di bin El-Muzeffer Xazî de — û bingehên sazûmanî yên serweriya dirêjdem a Eyûbiyan ava kirin. Ew di 1218 de, dema dorpêçkirina Dimyatê di Şerê Pêncem ê Xaçparêzan de, mir û text ji kurê xwe El-Kamil re hişt.

Serweriya El-Kamil a bîstsalî şahesereke rêvebiriya dewleta Eyûbî bû. Wî di 1221 de li Dimyatê Şerê Pêncem ê Xaçparêzan têk bir, û bi têkela zexta leşkerî û lehiyeke Nîlê ya ji bo wî guncaw, bajarê ku hatibû girtin vegirt. Dema artêşên Cengîz Xan împaratoriya Xwarezmiyan hilweşandin, wî ji tirseke mezin a Mongolan li sînorê xwe yê rojhilatî derbas bû. Kirina wî ya herî navdar danûstandina Peymana Yafayê bi împaratorê Romayê ya Pîroz Friedrichê Duyem re di 1229 de bû. Di vê lihevhatina dîplomatîk a balkêş de, Şerê Şeşem ê Xaçparêzan ê Friedrich, di berdêla agirbesteke dehsalî de, Orşelîm bê şer û bi aştiyane vegirt. Vegirtina Orşelîmê ji aliyê Xiristiyanan ve di 1229 de ji aliyê beşên cîhana misilman ve bi tundî hat rexnekirin. Lê hesabê El-Kamil — ku hebûna aştiyane ya Frenkan li Orşelîmê ji şerekî din ê xwînav ê Xaçparêzan çêtir bû — ji aliyê stratejîk ve rast derket. Di 1244 de Orşelîm bê xwînrêjiyeke mezin vegeriya bin serweriya misilmanan.

Piştgiriya çandî ya El-Kamil û birayên wî Qahîre û Şam guherandin. Keleha Qahîreyê, ku Selahedîn dest bi avakirina wê kiribû, hat temamkirin û firehkirin; li tevahiya împaratoriyê medreseyên nû, nexweşxane û tekyeyên Sûfî hatin avakirin. Dîroknivîsê mezin Ibn el-Ezreq el-Fariqî wek rayedarekî Meyafarqînê xizmet kir; dîroka wî ya Merwaniyan û Cezîreyê qeyda dîrokî ya Kurdan a serdema navîn parast. Zanyar, ji Maimonides li Qahîreyê heta Ibn Cubeyr li Şamê, di hawîrdora Eyûbî ya pirçandî de geş bûn.

Es-Salih Eyûb û şoreşa Memlûkan (1240–1250)

Mirina El-Kamil di 1238 de destpêka belavbûna dirêj a desthilata navendî ya Eyûbî bû. Piştî çend serweriyên kurt û pevçûyî, kurê wî Es-Salih Eyûb wek hukumdarê serdest ê Eyûbî derket pêş. Serweriya Es-Salih — 1240–1249 — dijwar û xwedî encamên giring bû. Li hember gefên berdewam ên Xaçparêzan û artêşên penaber ên Xwarezmî ku ji Mongolan direviyan, wî hêzeke leşkerî ya bingehîn a nû ava kir: Memlûkên Behrî. Ew leşkerên kole yên Tirkî yên Qipçaq bûn, li Girava Roda ya di Nîlê de bi cih bûbûn, û bi perwerdeyê bûbûn hêzeke bijarte ya bi kalîteyeke bêhempa. Memlûkên Behrî dê di 1250 de li Şerê El-Mensûre Şerê Heftem ê Xaçparêzan ê Louisê Nehem ê Fransayê têk bibin; çend hefte şûnda jî dê kur û cîgirê Es-Salih El-Muazzem Tûranşah li Fariskûrê bikujin, desthilatê ji bo xwe bigirin û Sultanatiya Eyûbî ya Misirê bi dawî bikin.

Darbeya Memlûkan a 1250 yek ji bûyerên xwedî encamên herî mezin di dîroka Îslamî ya serdema navîn de ye. Memlûkên Behrî bîjina Es-Salih Şecer ed-Durr wek sultaneke navîn danîn ser text; paşê mêrê wê yê Memlûk Eybek; paşê zarokekî Eyûbî yê sembolîk, El-Eşref Mûsa; û di dawiyê de, di 1257 de, wan tevahiya rûpoşa Eyûbî rakir. Memlûkên Behrî dê di dusid û pêncî salên li pey wê de serweriya Misir û Sûriyeyê bikin, di 1260 de li Eyn Calûtê Mongolan têk bibin, di 1291 de dawî Xaçparêzan derbixin, û bibin hêza misilman a Sunnî ya serdest a Deryaya Navîn di dawiya serdema navîn de. Sultanekî Eyûbî ew ava kiribûn û wan sultanatiya Eyûbî bi dawî kiribû.

Şaxên Sûriyeyê: Şam, Heleb, Hims û Hema

Dema ku Misir di 1250 de ket destê Memlûkan jî, malbata Eyûbî bi tora mîrgehên herêmî li tevahiya Sûriye û Cezîreyê serweriya xwe domand. Ev forma mayî ya xanedanê ya herî berxwedêr bû.

Şam. Şaxa Şamê destpêkê di destê El-Muazzem Îsa de bû — 1218–1227 — parêzgerê mezin ê Orşelîmê, avakarê medreseyan û piştgirê çandê. Jînenîgariya wî ya din di gotara paralel Nasîna El-Muazzem Îsa de hatiye pêşkêşkirin. Paşê şax ket destê kurê wî En-Nasir Dawûd û hin daxwazkerên din ên Eyûbî. Qonaxa dawî û tevlihev a xanedanê li Sûriyeyê kesayetiyên wek El-Melîk es-Salih Îsmaîl dihewand; serweriya wî ya bi nakokî perçebûna malbatê ya piştî Selahedîn nîşan dida. Dawî Eyûbiyê mezin ê ku navenda wî Şam bû En-Nasir Yûsif bû — kurê neviyê Selahedîn — ku ji salên 1240 heta mirina xwe di 1260 de serweriya Heleb û Şamê kir.

Heleb. Şaxa Helebê ji aliyê Ez-Zahir Xazî, kurê Selahedîn, ve hat damezirandin û di bin dûndana wî de dom kir — di nav wan de El-Ezîz Mihemed ibn Xazî — heta ku En-Nasir Yûsif Heleb û Şam di bin serweriyeke yekgirtî de anîn. Heleb di bin Eyûbiyan de navendeke mezin a zanista Henefî û Şafiî bû; keleh û mizgeftên mezin ên bajêr gelek avahiyên Eyûbî dihewînin.

Hims. Şaxa Himsê ji aliyê Mihemed ibn Şîrkûh, kuzînê Selahedîn, ve hat damezirandin û bi rêza dirêj a dûndana wî dom kir. Di nav wan de El-Mensûr Îbrahîm, neviyê Şîrkûh, bû ku di destpêka sedsala sêzdehem de serweriya Himsê kir. Eyûbîyên Himsê wek vasalên Memlûkan heta sedsala çardehem man. Jînenîgariyeke temamker a damezrîner di Mihemed ibn Şîrkûh: damezrînerê xanedana Kurd a Eyûbî ya Himsê de hatiye parastin.

Hema. Şaxa Hema, ku El-Muzefferê Yekem Umer, biraziyê Selahedîn, damezirandibû — jînenîgariya wî di El-Muzefferê Yekem Umer: serleşkerê Selahedîn ê herî dijwar de jî heye — ji hemû mîrgehên Eyûbî dirêjtir jiya. Eyûbîyên Hemayê wek vasalên Memlûkan di sedsala sêzdehem û heta sedsala çardehem de serwer bûn. Di bin Sultanatiya Memlûk de, mîrê zanyar ê Eyûbî Ebûl-Fida (Abulfeda) jî di nav wan de bû: erdnîgarzan, dîroknas û Sultanê Hemayê di 1310–1331 de, yek ji rewşenbîrên mezin ên Îslamî yên dawiya serdema navîn. Xanedan di 1341 de, bi rakirina El-Efdal Mihemed, dawî hukumdarê Eyûbî yê Hemayê, bi dawî bû. Têkoşîna dîrokî ya ji bo desthilatê ku şaxa destpêkê ya Hemayê diyar kir, di gotara El-Mensûrê Yekem Mihemed de hatiye pêşkêşkirin.

Şaxên Cezîre û Diyar Bekir

Li Cezîre û Diyar Bekirê — herêmên sînorî yên Mezopotamyaya jorîn û Anatolyayê ku Selahedîn di salên 1180 de ji Zengiyan girtibûn — malbata Eyûbî çend mîrgehên dirêjdem ava kirin. Navendên wan Meyafarqîn — Silvana îroyîn, paytexta berê ya Merwaniyan — Hisn Keyfa (Hesenkêf), Mêrdîn û kelehên derdorê bûn.

Şaxa Meyafarqînê bi taybetî balkêş bû. Ew di bin El-Ewhed Eyûb, kurê El-Adil, de hat damezirandin; jînenîgariya wî di Mîrata El-Melîk el-Ewhed de jî heye. Piştî wî di bin El-Muzeffer Xazî de dom kir. Eyûbîyên Meyafarqînê rasterast li navenda xanedana Kurd a Merwanî ya berê serwer bûn. Bi vî awayî dorhêlekeke dîrokî ya balkêş temam bû: du xanedanên Kurd di nav du sedsalan de serweriya heman paytexta Mezopotamyaya jorîn kirin. Kesayetiya El-Eşref Mûsa mîrê Eyûbî yê Cezîreyê nîşan dide ku paşê bilind bû û serweriya Şamê girt. Ev gihîştina endamên malbatê ji mîrgeheke Eyûbî ber bi ya din ve diyar dike.

Kesayetiyên din ên giring ên Eyûbî li qeraxên Cezîre û Sûriyeyê ev in: Se’ded-Dîn el-Humeydî, hukumdarê Beelbekê di sedsala sêzdehem de; Îzzed-Dîn Usame, kesayetiyeke stratejîk a Eyûbî ya dawiya sedsala duwazdehem; fermandarê Eyûbî Ferrûx Şah, ku jînenîgariya wî di Ferrûx Şah: fermandarê pêbawer ê Selahedîn de jî heye, parêzgerê Şamê yê pêbawer ê Selahedîn; û El-Adilê Duyem, sultanê Misirê yê xwedî serweriyeke kurt. Wendabûna desthilata wî li hember birayê wî Es-Salih lawazbûna guhertina hukumdar a Eyûbiyan a dereng nîşan dide.

Şaxa Yemenê û cîgirtina Resûliyan

Di 1182 de Selahedîn birayê xwe Tuxtekîn ibn Eyûb, ku bi navê Seyf el-Îslam jî dihat gotin, şand da Yemenê bixe nav qada desthilata Eyûbî. Seferên Tuxtekîn Zebîd, Sena û Eden feth kirin û Yemen wek şaxa herî başûr a xanedana Kurd xistin nav Împaratoriya Eyûbî. Sultanatiya Eyûbî ya Yemenê ji 1182 heta 1229 dom kir. Hingê, bi tayînkirina fermandarekî Eyûbî, Umer ibn Resûl, wek hukumdarê herêmî, malbata serwer bi awayekî bêkêşe veguherî xanedaneke nû, Resûlî. Resûlî dê heta 1454 serweriya Yemenê bikin û zêdetirî du sedsal piştî ku Qahîre ketibû destê Memlûkan, beşeke giring a mîrata îdarî ya Eyûbî li başûrrojava Erebistanê biparêzin.

Malbata Selahedîn û tora Kurd

Ji derveyî şaxên fermî yên xanedanê, Selahedîn împaratoriya xwe bi tora malbatî û eşîrî ya Kurd a bi hev ve girêdayî ava kir. Bavê wî Necmed-Dîn Eyûb, ku jînenîgariya wî di Mîrata Necmed-Dîn Eyûb de jî heye, navê xwe da xanedanê. Apê wî Şîrkûh Misir ji wê re anî. Xwişka wî Sitt eş-Şam, ku jînenîgariya wê di Sitt eş-Şam: xatûna dîwana Kurd a Eyûbî de jî heye, piştgireke mezin a olî li Şamê bû. Biraziyê wî yê herî pêbawer El-Muzefferê Yekem Umer Hema girt. Zavayê wî Ferrûx Şah sînorê Şamê diparast.

Selahedîn nasnameya xwe ya Kurd bi zanebûn xurt dikir. Wî leşkerên Kurd ji konfederasyonên eşîrî yên Hedbanî, Şadincan, Humeydî û Berzîkanî kom dikirin — heman komên Kurd ên ku di sedsalên berê de xanedanên Hesnewî, Merwanî û Şeddadî ji wan derketibûn. Wî rêz ji kesayetiyên olî yên Kurd re digirt; navdartirîn wan pîrê Êzidî Şêx Mend bû, ku li gorî vegêranan Selahedîn ew wek Mîrê Kurdan nas kiribû. Wî têkiliyên kesane yên Kurd ên ji Misirê heta Qefqasyayê diparastin; di lûtkeya desthilata wî de, artêşa Eyûbî beşên Kurd, Tirkî û Ereb dihewand ku di bin fermandariya giştî ya Kurd de hatibûn rêxistinkirin.

Îroniya dîrokî ya karîyera Selahedîn di vê rastiyê de xuya dibe: xanedana ku wî ava kir, tevî nasnameya wê ya Kurd, ji aliyê çanda îdarî, zimanê dîroknivîsiyên dîwanê û çarçoveya olî ya ku ew pêş dixist bi tevahî Ereb bû. Împaratoriya Eyûbî malbateke Kurd bû ku serweriya cîhaneke Ereb dikir. Kurdbûna xanedanê kesane, malbatî û eşîrî bû; di avahiya fermandariya leşkerî û siyaseta malbatî de dihat parastin, li şûna ku li ser çand an sazûmanên împaratoriyê were ferzkirin.

Dawî li Sûriyeyê: En-Nasir Yûsif û Mongol (1250–1260)

Piştî ku Memlûkan di 1250 de Misir girt, erdên Eyûbî yên Sûriyeyê di bin En-Nasir Yûsif, kurê neviyê Selahedîn, de yek bûn. Wî ji Helebê û paşê ji Şamê serwerî dikir. En-Nasir Yûsif hewl da ku koalîsyoneke mîrên Sûriyeyê li dijî Memlûkan bi rê ve bibe, lê pozîsyona wî ya siyasî lawaz bû û erdê wî di navbera du gefên derveyî yên pir mezin de mabû: Memlûk li başûr û Mongol li rojhilat.

Bahoza Mongolan di 1259–1260 de rabû. Hûlagû Xan, neviyê Cengîz Xan û birayê Qûbilay Xan, artêşa rojavayî ya Îlxanatiya Mongol di nav Îran û Iraqê re bir. Bexda di sibata 1258 de ket û Xîlafeta Ebbasî hat tunekirin. Heleb di çileya 1260 de ket. Şam di adara 1260 de ket. En-Nasir Yûsif şahsen teslîmî Hûlagû bû û di dawiyê de di 1260 de ji aliyê Mongolan ve hat îdamkirin. Sultanatiya Eyûbî ya Sûriyeyê, ku berê jî tenê siya rewşa xwe ya kevn bû, hat tunekirin.

Pêşveçûna Mongolan tenê ji aliyê Memlûkan ve hat rawestandin. Di Şerê Eyn Calûtê li Galîleyê, di 3ê îlona 1260 de, artêşa Memlûk a Behrî di bin Sultan Qûtûz û fermandarê wî Beybars de hêza seferî ya Mongolan têk bir û ew paş ve, li aliyê din ê Firatê, kişand. Memlûkan Heleb û Şam ji Mongolên ku paş ve diçûn girtin û êdî qet ew berdan. Sûriye bû erdê Memlûkan. Rola malbata Eyûbî li Şamê bi fiilî bi dawî bû, ji bilî mîrgehên biçûk ên Hema û Himsê ku di bin serweriya bilind a Memlûkan de man.

Êvara Hemayê: Abulfeda û Eyûbiyê dawî (1260–1341)

Mîrgeha Eyûbî ya Hemayê ji hemû yên din dirêjtir jiya. Di sê nifşên serweriya bilind a Memlûkan de Hema wek mîrgeheke Eyûbî ya xweser, di bin endamên li pey hev ên xanedanê de, ma. Yê herî berbiçav di nav Eyûbîyên dereng ên Hemayê de Ebûl-Fida — Abulfeda bû — 1273–1331 — ku ji 1310 heta mirina xwe Sultanê Hemayê bû.

Abulfeda yek ji zanyarên mezin ên Îslamî yên dawiya serdema navîn bû. Berhema wî Teqwîm el-Buldan — «Xêzek ji welatan» — berhemeke berfireh a erdnîgariyê bû ku cîhana serdema navîn ji Îspanyayê heta Hindistanê nexşe dikir û ji çavkaniyên Yewnanî, Erebî û Farisî sûd werdigirt. Muxteser fî Exbar el-Beşer — «Dîroka kurt a mirovahiyê» — dîroknivîsiyeke gerdûnî bû ku ji bo dîroknasên Memlûk û Osmanî yên piştî wî bû berhemeke bingehîn. Karîyera wî wek mîrekî zanyar — sultan, leşker û dîroknas — geşbûna çandî ya kevneşopiya dereng a Eyûbî di bin serweriya bilind a Memlûkan de nîşan dide.

Abulfeda di 1331 de mir. Deh sal şûnda, di 1341 de, cîgirê wî El-Efdal Mihemed hat rakirin û mîrgeha Eyûbî ya Hemayê rasterast ket nav Sultanatiya Memlûk. Xanedana Eyûbî — ku bavê Selahedîn damezirandibû, Selahedîn bixwe kiribû împaratorî, û di şeş şaxan de 170 salan domandibû — di dawiyê de bi ketina Hemayê bi dawî bû. Tevahiya demê ji bilindbûna Necmed-Dîn Eyûb li Tikrîtê, li derdora 1130, heta rakirina El-Efdal Mihemed li Hemayê di 1341 de, zêdetirî du sedsalên dîroka malbata Eyûbî digire nav xwe.

Mîrata çandî: mîmarî, zanist û vegerandina Sunniyê

Mîrata çandî ya Eyûbiyan di nav mîratên hemû xanedanên Îslamî yên serdema navîn de yek ji herî kûr û herî mayînde ye.

Mîmarî. Keleha Qahîreyê, ku Selahedîn di 1176 de damezirand, îro jî yek ji bîrdariyên nîşanedar ên Qahîreya serdema navîn û cîheke Mîrata Cîhanî ya UNESCO ye. Dîwarên Şamê, keleha Helebê, mizgeft û medreseyên Hema û Himsê, û kelehên mezin ên sînorê Sûriye û Xaçparêzan — Krak des Chevaliers û kelehên din ên ku Eyûbiyan dorpêç an parastin kiribûn — hemû beşek ji mîrata avakirî ya xanedanê ne. Dîwarên Meyafarqînê, ku berê Nesred-Dewleyê Merwanî xurt kiribûn û di bin hukumdarên Eyûbî de hatibûn nûkirin, mîrata mîmarî ya Kurd a qat bi qat a Mezopotamyaya jorîn nîşan didin.

Zanist. Serdema Eyûbî serdemeke zêrîn a zanista Sunnî bû. Xanedanê li tevahiya Misir û Sûriyeyê medrese damezirandin, bi awayekî wekhev piştgiriya çar mezhebên sereke yên fiqha Sunnî kir, û piştgirî da feylesof, bijîşk û dîroknasên ji hemû paşxaneyên olî. Zanyarê Cihû Maimonides li Qahîreyê wek bijîşkê kesane yê El-Efdal xizmet kir. Gerokê Endelusî Ibn Cubeyr li erdên Eyûbiyan geriya û di Rihleya xwe de vegêraneke pesnkar tomar kir. Dîroknasê Mûsilî Ibn el-Esîr dîroknivîsiya xwe ya mezin heta radeyekê di bin piştgiriya Eyûbiyan de nivîsî. Ebûl-Fida hem erdnîgariya xwe hem jî dîroka xwe ya cîhanê li dîwana Eyûbî ya Hemayê nivîsîn.

Vegerandina Sunniyê. Destkeftiya olî ya Eyûbiyan a xwedî encamên herî mezin vegerandina Îslama Sunnî li Misirê piştî 262 salên serweriya Şîe ya Fatimî bû. Rakirina Xîlafeta Fatimî ji aliyê Selahedîn ve di 1171 de, bi piştgiriya wî ya sazûmanî û bi mebest ji fiqh, perwerde û rêûresmên Sunnî re, erdnîgariya olî ya rojhilatê Deryaya Navîn ji bingehê guherand. Di heşt sedsal û nîvê ji wê demê û vir ve, Misir bi piranî Sunnî maye.

Têkiliyên bi Xaçparêzan re. Rûbirûbûna xanedana Eyûbî bi dewletên Xaçparêzan re çarçoveya ku Selahedîn tê de ket bîra dîrokî ya Rojavayê ye. Ji Divine Comedy ya Dante — ku tê de Selahedîn li Limbo wek pûtperestekî bi fezîlet xuya dibe — heta Talisman a Walter Scott, ji Nathan the Wise a Lessing heta Hollywooda nûjen, kesayetiya Selahedîn bûye yek ji hukumdarên ne-Rojavayî yên herî naskirî di kevneşopiya edebî ya Rojavayê de. Ku ev kesayetiya bilind a rûbirûbûna Îslam û Xiristiyantiyê ya serdema navîn Kurd bû, û koka eşîrî ya malbata wî ji heman kokên Kurd ên Hedbanî yên mîrên Şeddadî yên hemdem ên Anîyê dihat, yek ji rastiyên navendî yên nasnameya dîrokî ya Kurd e.

Cih di dîroka Kurd de

Împaratoriya Eyûbî di dîrokê de mezintirîn, herî dirêj jiyayî û xwedî bandortirîn dewleta Kurd e. Tu yekîtiya siyasî ya din a Kurd, ne berî wê û ne jî piştî wê, negihîştiye firehiya erdê wê, giringiya siyasî ya wê an bandora çandî ya wê. Desthilata xanedanê li Misir, Sûriye, Cezîre, Hîcaz û Yemen, ku bi şeş şaxên herêmî 170 salan hat domandin, ji her dewleta din a Kurd ji serdema navîn heta serdema nûjen pir mezintir e.

Destkeftiya Eyûbiyan mînakeke taybet a dîroka Kurd jî nîşan dide: malbateke serwer a Kurd ku serweriya împaratoriyeke ji aliyê çandî ve Ereb dike. Hesnewî li navenda xwe ya eşîrî serweriya Kurdên çiyayî dikirin; Merwanî li Mezopotamyaya jorîn serweriya civakeke têkel a Kurd, Suryanî û Ermenî dikirin; Şeddadî li Qefqasyayê dewleteke Kurd, Îranî û Ermenî bi rê ve dibirin. Lê Eyûbiyan nasnameya leşkerî û xanedanî ya Kurd bir nav dilê cîhana Ereb û ew kir çarçoveya împaratoriyeke Ereb. Kurdbûna wan di tora malbatî, avahiya fermandariya leşkerî û şêwazên dilsoziya kesane yên ku xanedan bi hev ve digirtin de dihat parastin; Erebbûna wan di ziman, sazûman û çanda olî ya împaratoriya ku ew serweriya wê dikirin de xuya dibû.

Ev paradoks — xanedana Kurd, împaratoriya Ereb — ji bo mîrata dîrokî ya Eyûbiyan û cihê wê di bîra nûjen a Kurd de navendî ye. Ji bo Kurdên îro Selahedîn mînaka herî bilind a destkeftiya Kurd di asta dîroka cîhanê de ye. Împaratoriya Eyûbî delîla wê ye ku carekê desthilata siyasî ya Kurd tevahiya rojhilatê Deryaya Navîn teşe daye. Mîmariya Qahîre, Şam, Heleb, Orşelîm û Meyafarqînê hîn jî şopa xanedana Kurd a ku ew ava kir û ji nû ve ava kir dihewîne. Sazûmanên çandî û olî yên Misir û Sûriyeya Sunnî hîn jî li ser bingehên ku Eyûbiyan danîne radiwestin.

Gora Selahedîn li Şamê, Keleha Qahîreyê, dîwarên Orşelîmê yên ku wî nû kir, medreseyên ku wî damezirandin û sazûmanên olî yên Sunnî yên ku wî ava kir — ev bîrdariyên Kurd li dilê cîhana Ereb in û heşt sedsal piştî mirina wî jî wisa dimînin.

Demrêz

Li derdora 1100 — Necmed-Dîn Eyûb li Dvînê, li Qefqasyayê, tê dinyayê. Li derdora 1130 — Malbata Eyûbî koçî Tikrîtê dike. Li derdora 1137/8 — Selahedîn li Tikrîtê tê dinyayê. 1146 — Necmed-Dîn li Mûsilê dikeve xizmeta Zengî. 1163–1169 — Sê seferên Zengî li Misirê di bin Şîrkûh de; Selahedîn di nav cîgiran de ye. Adara 1169 — Şîrkûh dimire; Selahedîn wek wezîrê Misira Fatimî tê tayînkirin. Îlona 1171 — Selahedîn Xîlafeta Fatimî radike; Misir Sunnî dibe. 1174 — Mirina Nûred-Dîn; Selahedîn Şam digire û Sultanatiya Eyûbî damezirîne. 1183 — Selahedîn Heleb digire. 4ê tîrmeha 1187 — Şerê Hettînê; artêşa Xaçparêzan a Orşelîmê tê hilweşandin. 2ê cotmeha 1187 — Selahedîn Orşelîm digire. 1189–1192 — Şerê Sêyem ê Xaçparêzan; Peymana Remlayê Orşelîm di bin serweriya misilmanan de diparêze. 4ê adara 1193 — Mirina Selahedîn li Şamê. 1193–1200 — Şerê navxweyî di nav kurên Selahedîn de; El-Adil desthilatê xurt dike. 1200–1218 — Serweriya El-Adilê Yekem; împaratoriya Eyûbî dîsa yek dibe. 1218–1238 — Serweriya El-Kamil; Şerê Pêncem ê Xaçparêzan li Dimyatê tê têkbirin — 1221; Peymana Yafayê bi Friedrichê Duyem re Orşelîm bi aştiyane vedigerîne — 1229. 1240–1249 — Serweriya Es-Salih Eyûb; damezirandina koma leşkerî ya Memlûkên Behrî. 1250 — Şerê El-Mensûreyê; Memlûkên Behrî Şerê Heftem ê Xaçparêzan ê Louisê Nehem têk dibin û El-Muazzem Tûranşah dikujin; Sultanatiya Memlûk dest pê dike. 1258 — Mongol Bexdayê talan dikin; Xîlafeta Ebbasî bi dawî dibe. 1260 — Mongol Heleb û Şam digirin; En-Nasir Yûsif tê îdamkirin. 3ê îlona 1260 — Şerê Eyn Calûtê; Memlûk Mongolan têk dibin û Sûriyeyê digirin. 1310–1331 — Serweriya Abulfeda li Hemayê; berhemên mezin ên erdnîgarî û dîrokî tên nivîsîn. 1341 — Rakirina El-Efdal Mihemed li Hemayê; xanedana Eyûbî bi dawî dibe.

Hukumdar û kesayetiyên sereke yên xanedana Eyûbî

Ji şaxên sereke yên xanedana Eyûbî zêdetirî sî hukumdar, mîr û fermandarên berbiçav derketin. Kurdish-History.com jînenîgariyên her yek ji kesayetiyên li jêr dihewîne.

Damezrîner. Necmed-Dîn Eyûb — bavkalê xanedanê ku navê xwe da wê; jînenîgariya wî di Mîrata Necmed-Dîn Eyûb de jî heye. Eseded-Dîn Şîrkûh — apê Selahedîn, Şêrê Îmanê, fatihê Misirê. Selahedîn (Selahedîn Yûsif) — kesê ku navê xwe da xanedanê û kesayetiya navendî ya wê. Sitt eş-Şam — xwişka Selahedîn û piştgireke mezin a olî; jînenîgariya wê di Sitt eş-Şam: xatûna dîwanê de jî heye. Şêx Mend — pîrê Êzidî ku Selahedîn wek Mîrê Kurdan rêz ji wî re girt.

Sultanên Misirê. Selahedîn — 1171–1193. El-Ezîz Osman — 1193–1198. El-Adilê Yekem — 1200–1218. El-Kamil — 1218–1238. El-Adilê Duyem — 1238–1240. Es-Salih Eyûb — 1240–1249; jînenîgariya wî di El-Melîk es-Salih Necmed-Dîn Eyûb de jî heye. El-Muazzem Tûranşah — 1249–1250. El-Eşref Mûsa — 1250–1254, zarokê sembolîk ê di bin Memlûkan de.

Sultan û mîrên Şam, Heleb û Sûriyeyê. El-Efdal ibn Selahedîn — Şam, 1193–1196. Ez-Zahir Xazî — Heleb, 1186–1216. El-Muazzem Îsa — Şam, 1218–1227; jînenîgariya wî di Nasîna El-Muazzem Îsa de jî heye. En-Nasir Dawûd — Kerek. El-Ezîz Mihemed ibn Xazî — Heleb. El-Melîk es-Salih Îsmaîl — Şam. En-Nasir Yûsif — Heleb û Şam, salên 1240–1260 — dawî sultanê Eyûbî yê Sûriyeyê.

Şaxên Hema û Himsê. El-Muzefferê Yekem Umer — damezrînerê şaxa Hemayê; jînenîgariya wî di El-Muzefferê Yekem Umer: serleşkerê Selahedîn ê herî dijwar de jî heye. El-Mensûrê Yekem Mihemed ê Hemayê. Ebûl-Fida (Abulfeda) — Sultanê Hemayê di 1310–1331 de, erdnîgarzan û dîroknas. El-Efdal Mihemed — dawî hukumdarê Eyûbî yê Hemayê, ku di 1341 de hat rakirin. Mihemed ibn Şîrkûh — damezrînerê şaxa Himsê; di Mihemed ibn Şîrkûh: damezrîner de jî heye. El-Mensûr Îbrahîm — neviyê Şîrkûh, hukumdarê Himsê.

Şaxên Cezîre û Meyafarqînê. El-Ewhed Eyûb — serwerê Cezîreyê; di Mîrata El-Melîk el-Ewhed de jî heye. El-Muzeffer Xazî — serwerê Meyafarqînê. El-Eşref Mûsa — mîrê Cezîreyê û paşê sultanê Şamê.

Şaxa Yemenê. Tuxtekîn ibn Eyûb — birayê Selahedîn, fatihê Yemenê.

Fermandar, zanyar û kesayetiyên din. Ferrûx Şah — fermandarê pêbawer ê Selahedîn û parêzgerê Şamê; jînenîgariya wî di Ferrûx Şah: fermandarê leşkerî yê pêbawer ê Selahedîn de jî heye. Îzzed-Dîn Usame — kesayetiyeke stratejîk a Eyûbî ya dawiya sedsala duwazdehem. Se’ded-Dîn el-Humeydî — hukumdarê Eyûbî yê Beelbekê di sedsala sêzdehem de. Ibn el-Ezreq el-Fariqî — dîroknivîsê mezin ê Meyafarqînê; jînenîgariya wî di Ehmed ibn Yûsif ibn el-Ezreq el-Fariqî de jî heye.

Pirs û bersiv: têgihîştina Împaratoriya Eyûbî

Ma Eyûbî Kurd bûn? Erê. Xanedan ji aliyê bavê Selahedîn, Necmed-Dîn Eyûb, ve hat damezirandin, ku li Dvînê li Qefqasyayê di konfederasyona eşîrên Kurd a Hedbanî de hatibû dinyayê. Nasnameya Kurd a malbata Eyûbî bi awayekî berdewam ji aliyê hemû dîroknivîsên Ereb û Faris ên serdema navîn — Ibn Xellîkan, Ibn el-Esîr, Ebû Şame û Şeref Xanê Bidlîsî — dîroknivîsên Frenk ên hemdem û hemû lêkolînên akademîk ên nûjen ên sereke ve tê piştrastkirin. Nasnameya Kurd a Selahedîn yek ji rastiyên dîroka Îslamî ya serdema navîn e ku bi awayê herî berfireh hatiye belgekirin.

Çima Eyûbî Kurd bûn lê împaratorî Ereb bû? Eyûbî malbateke serwer a Kurd bûn ku bi xizmeta Tirkmenên Zengî li cîhaneke Ereb gihîştin desthilatê. Wan nasnameya xwe ya malbatî ya Kurd, torên fermandariya leşkerî û şêwazên komkirina leşkerên eşîrî parastin, lê serweriya civakekê dikirin ku zimanê wê Erebî bû, sazûmanên olî yên wê Ereb û Sunnî bûn, û çanda wê ya îdarî ji dewletên pêşîn ên Fatimî û Zengî hatibû mîraskirin. Encam xanedaneke Kurd bû ku serweriya împaratoriyeke Ereb dikir. Ev şêwaz dê bi formeke guhertî bi Memlûk û xanedanên din ên Îslamî yên serdema navîn a dereng re dubare bibe.

Destkeftiya Selahedîn a herî navdar çi bû? Ji nû ve fetha Orşelîmê di 1187 de. Piştî têkbirina artêşa Xaçparêzan di Şerê Hettînê de di 4ê tîrmeha 1187 de, Selahedîn di 2ê cotmeha 1187 de Orşelîm girt û heştê û heşt salên serweriya Xaçparêzan bi dawî kir, ku bi fetha xwînav a Şerê Yekem ê Xaçparêzan di 1099 de dest pê kiribû. Reftara wî ya dilovan bi niştecîhên Xiristiyan ên bajêr re — dayîna derbasbûna ewle ji wan re yên ku nikaribûn fidyeyê bidin — di her du cîhanên misilman û Xiristiyan de bû efsane û bingeha navdariya wî ya mayînde ye.

Împaratoriya Eyûbî çiqas mezin bû? Di lûtkeya wê de, di bin Selahedîn û El-Adilê Yekem de, Împaratoriya Eyûbî ji Tûnisê li rojava heta Kendava Farisê li rojhilat, û ji bilindahiyên Anatolyayê li bakur heta Yemen û peravê Okyanûsa Hindî li başûr dirêj dibû. Erdên wê yên bingehîn Misir, Sûriye, Cezîre, Hîcaz û Yemen bûn; ew Misira îroyîn, Îsraîl/Filistîn, Lubnan, Urdun, Sûriye, başûrrojhilatê Tirkiyeyê, beşên bakurê Iraqê, rojavayê Nîvgirava Erebistanê û Yemen dihewandin. Tu dewleta din a Kurd qet negihîştiye vê firehiya erdê.

Împaratoriya Eyûbî çiqas dom kir? 170 sal, ji damezirandina sultanatiyê ji aliyê Selahedîn ve di 1171 de heta rakirina El-Efdal Mihemed li Hemayê di 1341 de. Sultanatiya Misirê bi darbeya Memlûkan a 1250 bi dawî bû; Sultanatiya Sûriyeyê bi êrîşa Mongolan a 1260 bi dawî bû; mîrgeha Hemayê wek vasaleke Memlûk heta 1341 ma. Ji bilindbûna Necmed-Dîn Eyûb, li derdora 1130, heta rakirina El-Efdal Mihemed di 1341 de, karîyera siyasî ya malbatê zêdetirî du sedsalan digire nav xwe.

Çi Împaratoriya Eyûbî li Misirê bi dawî kir? Darbeya Memlûkan a 1250. Memlûkên Behrî, leşkerên kole yên Tirkî yên Qipçaq ku Es-Salih Eyûb wek hêzeke bijarte ava kiribûn, Şerê Heftem ê Xaçparêzan ê Louisê Nehem ê Fransayê li El-Mensûreyê têk birin. Paşê, çend hefte şûnda, wan sultanê Eyûbî El-Muazzem Tûranşah li Fariskûrê kuşt û desthilat ji bo xwe girt. Sultanatiya Memlûk a ku wan ava kir di 250 salên li pey wê de serweriya Misir û Sûriyeyê kir.

Çi Împaratoriya Eyûbî li Sûriyeyê bi dawî kir? Êrîşa Mongolan a 1259–1260. Artêşa Hûlagû Xan di çileya 1260 de Heleb û di adara 1260 de Şam girt. Dawî sultanê Eyûbî yê Sûriyeyê, En-Nasir Yûsif, di 1260 de ji aliyê Mongolan ve hat îdamkirin. Memlûkan di îlona 1260 de li Eyn Calûtê Mongol têk birin û Sûriye ji bo xwe girtin; tenê mîrgehên biçûk ên Eyûbî yên Hema û Himsê wek vasalên Memlûkan man.

Mîrata nûjen a Selahedîn çi ye? Selahedîn di bîra dîrokî ya cîhanê de yek ji hukumdarên ne-Rojavayî yên berî serdema nûjen e ku li her derê herî zêde tê pesindan. Ew di Dante, Boccaccio, Walter Scott, Lessing, fîlmên nûjen û nîşaneyên siyasî yên her neteweya Ereb û Kurd a nûjen a ku mîrata wî ji xwe re dibîne de xuya dibe. Ji bo Kurdan Selahedîn mînaka herî bilind a destkeftiya dîrokî ya Kurd e: Kurdekî ku bû hukumdarê misilman ê herî navdar ê cîhana serdema navîn. Ji bo Ereban ew mînaka rêberê dijî kolonyalîzmê ye. Ji bo temaşevanên Rojavayî ew dijberê misilman ê bi xweşmerdî ye, ku dilovaniya wî li Orşelîmê di 1187 de bi xwînrêjiya Xaçparêzan a 1099 re dijberiyekê nîşan dide. Bîrdariyên nûjen ên Selahedîn li Qahîre, Şam, Hewlêrê — ku cihê dinyayêhatina wî Tikrît li başûrê Herêma Kurdistanê ye — û li cihên din ên cîhanên Kurd, Ereb û misilman ên berfirehtir hene.

Eyûbî di Serdema Navberê ya Kurd de li ku bi cih dibûn? Eyûbî lûtkeya Serdema Navberê ya Kurd in. Xanedanên Kurd ên berê yên sedsalên dehem û yanzdehem, Hesnewî, Merwanî, Şeddadî û Ennazî, serweriya mîrgehên herêmî dikirin. Lê Eyûbiyan şêwaza siyasî ya Kurd — siwarên eşîrî, rêvebiriya bi tora malbatî û çanda leşkerî ya sînorî — li Misir, Sûriye û Cezîreyê anîn asta împaratoriyê. Ew delîla wê ne ku desthilata siyasî ya Kurd a serdema navîn dikarîbû di asta herî bilind a rêvebiriya dewleta Îslamî de kar bike.

Encam

Împaratoriya Eyûbî destkeftiya mezin a Kurd a dîroka berî serdema nûjen e. Malbateke Kurd ji Qefqasyayê ew damezirand; Selahedîn bi fetha Misir û Sûriyeyê û ji nû ve fetha Orşelîmê ew gihand asta împaratoriyê. Ew bi şaxên herêmî li Şam, Heleb, Hims, Hema, Cezîre û Yemen 170 salan dom kir û bi formeke perçekirî heta sedsala çardehem ma. Xanedan di nav dewletên misilman ên Sunnî yên herî giring ên cîhana serdema navîn de cih digire.

Mezinahiya wê di dîroka Kurd de bêhempa ye. Bandora wê ya çandî Îslama Sunnî li Misir û Sûriyeyê bi sedsalan ji nû ve teşe da. Rûbirûbûna wê bi Xaçparêzan re ket bîra edebî ya her çandeke ku li ser hevdîtina Xiristiyan û misilmanan fikirîye. Nûbûnên wê yên îdarî û leşkerî — bi taybetî koma Memlûkên Behrî ku dê cihê wê bigire — dusid û pêncî salên li pey wê yên dîroka Misir û Sûriyeyê diyar kirin.

Û ew Kurd bû. Nasnameya eşîrî ya Hedbanî ya xanedanê, ku ji Dvîna Qefqasyayê bi Tikrîtê re heta Qahîreyê tê şopandin, li dilê tora malbatî ya Selahedîn û li bingeha her şaxa herêmî ya ku malbata Eyûbî ava kir cih digire. Nasnameya nûjen a Kurd Împaratoriya Eyûbî wek delîla şiyana Kurdan ji bo destkeftiya siyasî ya di asta dîroka cîhanê de nîşan dide; mîmariya Qahîre, Şam, Orşelîm û Meyafarqînê hîn jî şopa malbata Kurd a ku ew ava kir û ji nû ve ava kir dihewîne.

Gora Selahedîn li Şamê, Keleha Qahîreyê, dîwarên Orşelîmê yên ku wî nû kir, medreseyên ku wî li tevahiya Şamê damezirandin û sazûmanên olî yên Sunnî yên ku wî li Misirê ava kir — ev ne tenê bîrdariyên Îslamî ne. Ev bîrdariyên Kurd in, li dilê cîhana Ereb, heşt sedsal piştî ku serweriya xanedana avakar bi dawî bû.

Referans û çavkaniyên zanistî

Çavkaniyên bingehîn: Ibn Shaddad, al-Nawadir al-Sultaniyya wa’l-Mahasin al-Yusufiyya — jînenîgariya hemdem a Selahedîn ji aliyê dadwerê wî ve; Imad al-Din al-Isfahani, al-Fath al-Qussi fi’l-Fath al-Qudsi — vegêrana şahidekî çavdîtinê ya sefera 1187; Abu Shama, Kitab al-Rawdatayn fi Akhbar al-Dawlatayn al-Nuriyya wa’l-Salahiyya — dîroknivîsiya mezin a sedsala sêzdehem; Ibn al-Athir, al-Kamil fi’l-Tarikh; Ibn Khallikan, Wafayat al-Ayan; Ibn Jubayr, Rihla; Ibn al-Azraq al-Fariqi, Tarikh al-Fariqi — Meyafarqîn; Abu’l-Fida, Mukhtasar fi Akhbar al-Bashar.

Çavkaniyên akademîk ên sereke: Malcolm Cameron Lyons û D. E. P. Jackson, Saladin: The Politics of the Holy War — Cambridge, 1982 — jînenîgariya nûjen a bingehîn bi Îngilîzî; Anne-Marie Eddé, Saladin — Harvard, 2011; R. Stephen Humphreys, From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 — SUNY Press, 1977 — lêkolîna standard a şaxên Sûriyeyê; D. S. Richards, gotarên li ser serdema Eyûbî di The Cambridge History of Egypt de; Carole Hillenbrand, The Crusades: Islamic Perspectives — Edinburgh, 1999; gotarên têkildar di Encyclopædia of Islam — çapên 2 û 3 — û Encyclopædia Iranica de.

Referansên navxweyî yên Kurdish-History.com: ev gotara giştî bi zêdetirî sî gotarên jînenîgarî yên Eyûbî ve girêdan çêdike: Selahedîn, bav û apê wî, kur û birayên wî, sultanên herêmî yên Şam û Helebê, damezrînerên Hema, Hims û Meyafarqînê, fatihê Yemenê, dîroknivîs Ibn el-Ezreq û mîrê zanyar ê Eyûbî yê dereng Abulfeda. Bi wan re referansên navxweyî yên gotarên giştî yên hemdem ên Serdema Navberê ya Kurd jî hene: Hesnewî, Merwanî û Şeddadî.