En-Nasir Yûsif kî bû?
En-Nasir Yûsif — bi fermî El-Melik En-Nasir Selahedîn Yûsif ibn El-Ezîz — sultanê Kurd ê Eyûbî yê dawî bû ku li Sûriyê hukm kir; wî ji 1236 heta dagirkirina karesatbar a Mongolan a 1260 ku axa wî wêran kir li ser Heleb û Şam desthilatdarî kir. Wek kurê neviyê Selahedîn bi xwe, ew kesayetiya girîng a dawî ya xanedana împaratorî ya Kurdî ya Eyûbiyan bû ku nêzî sedsalekê li ser Rojhilata Navîn serdest bûbû.
Ew di 1228 de ji dayik bû û piştî mirina bavê xwe di heft saliyê de Heleb mîras girt; di destpêkê de meclisa cîgirgirtina hukumdar û paşê dapîra wî ya bihêz Dayfa Xatun hukumranî dikirin. Ew bû hukumdarekî jêhatî ku piraniya Sûriya Eyûbî di bin desthilatdariya xwe de yek kir û hewlên domdar da ku Misrê ji Memlûkan vegerîne, piştî ku wan di 1250 de şaxa Kurdî ya Eyûbiyan li wir ji textê daxistibû.
Dawiya wî trajîk û qatî bû. Hukumdarê Mongol Hulagu Xan di dema ketina Helebê di 1260 de ew girt û di demeke kurt de hat îdamkirin — heqareta dawî ya xanedana Kurdî ya Eyûbiyan li Sûriyê û dawiya serdemeke serdestiya împaratorî ya Kurdî ku rêya dîroka cîhanê guherandibû.
Xalên Sereke
• En-Nasir Yûsif sultanê Kurd ê Eyûbî yê dawî yê Sûriyê bû û ji 1236/1250 heta wêrankirina Mongolan a 1260 Heleb û Şam birêve birin.
• Ew kurê neviyê Selahedîn bû û ji şaxa Helebî ya Eyûbiyan dihat (kurê El-Ezîz Mihemed, neviyê Ez-Zahir Ghazi).
• Piştî ku Memlûkan di 1250 de hukmê Kurdî yê Eyûbiyan li Misrê bi dawî anîn, wî gelek caran hewl da ku Misrê ji nû ve bigire, lê her car têk çû.
• Hêzên Mongol ên Hulagu Xan piştî ketina Helebê di Çileya 1260 de ew girtin û di demeke kurt de hat îdamkirin.
• Mirina wî dawiya fermî ya xanedana împaratorî ya Kurdî ya Eyûbiyan wek hêzeke hukumdar li Rojhilata Navîn nîşan da.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
En-Nasir Yûsif nêzî 1228 li Helebê wek kurê El-Ezîz Mihemed û neviyê Ez-Zahir Ghazi ji dayik bû — mîrê Kurd ê Eyûbî ku sê dehsal li Helebê hukm kiribû. Dayika wî keça El-Kamil bû. Dema bavê wî El-Ezîz Mihemed di Mijdara 1236 de mir, En-Nasir tenê nêzî heft an heşt salî bû.
Meclisa cîgirgirtina hukumdar li Helebê desthilatdarî girt. Dapîra wî Dayfa Xatun — keça bihêz a El-Adil I ku jixwe ji mirina Ez-Zahir Ghazi di 1216 de wek cîgira hukumdar kar kiribû — bû hukumdara bi bandor a Helebê. Wê bi jêhatîbûn û hişyarî hukumranî kir û di serdemeke aloz a Împaratoriya Kurdî ya Eyûbiyan de serxwebûn û aramiya Helebê parast.
Dayfa Xatun heta mirina xwe di 1242 de hukm kir; wê demê En-Nasir Yûsif dest bi bicîkirina desthilatdariya rastîn kir. Ew wê demê nêzî çardeh salî bû û di bin rêberiya wezîrên jêhatî de bû. Ew di demeke kurt de bû hukumdarekî bi baweriya xwe û dest bi projeya siyasî ya bi armancên mezin a yekkirina Sûriya Eyûbî di bin rêberiya xwe de kir.
Çarçoveya Dîrokî
Cîhana ku En-Nasir Yûsif mîras girt ji bo Împaratoriya Kurdî ya Eyûbiyan cîhaneke krîza bilez dibû bû. Li rojhilat Împaratoriya Mongol jixwe dewleta Xwarezmî wêran kiribû (1220î-1230î) û ber bi Rojhilata Navîn ve diçû. Li başûr pismamê wî Es-Salih Eyûb Misr xurt kiribû û bi tundî zext li şehzadeyên Eyûbî yên Sûrî dikir. Li rojava dewletên Xaçperest — ku bi Şerê La Forbie di 1244 de lawaz bûbûn — li peravê hîn hebûn.
Krîza diyarker a hukmê wî di 1250 de hat, dema Memlûkan Sultanê bi bandor ê dawî yê Eyûbî yê Misrê, El-Muazzam Turanshah, kuştin û Qahîre girtin. En-Nasir Yûsif qebûl nekir ku vê desteserkirina desthilatdariyê nas bike û xwe wek mîrasgirê rewa yê kevneşopiya împaratorî ya Kurdî ya Eyûbiyan danî; wî gelek caran hewl da ku Misrê ji nû ve bigire — hemû li hember makîneya leşkerî ya Memlûkan têk çûn.
Serkeftin û beşdariyên sereke
Yekkirina Sûriya Eyûbî
Serkeftina siyasî ya herî girîng a En-Nasir Yûsif yekkirina mîrgehên Eyûbî yên Sûriyê di bin desthilatdariya wî de bû. Piştî ketina Es-Salih Eyûb û Turanshah li Misrê, şehzadeyên Eyûbî yên Sûrî li derdora En-Nasir Yûsif wek endamê bilind ê xanedanê kom bûn. Heta 1250 wî ne tenê Heleb, lê Şam û piraniya Sûriyê ji Çemê Xabûrê li bakurê rojhilat heta qeraxa Sînayê li başûr kontrol dikirin.
Desthilatdariya wî ji aliyê erdnîgarî ve ji hemû hukumdarên Eyûbî yên ji Selahedîn bi xwe ve berfirehtir bû — herçend li ser bingehên pir lawaztir disekinî, ji ber ku Misr ji dest çûbû û Mongol ji bakur nêzîk dibûn.
Têkoşîna li dijî Memlûkan
Hewlên dûbare yên En-Nasir Yûsif ên ji nû ve girtina Misrê ji Memlûkan yek ji bêencamiyên mezin ên leşkerî di dîroka Kurdî ya Eyûbiyan de nîşan didin. Wî di Cotmeha 1250, Çileya 1251 û dîsa di salên paş de dagirkirin dest pê kirin û ji seranserê mîrgehên Sûrî yên di bin kontrola Eyûbiyan de artêşên mezin kom kirin.
Her car artêşa Memlûk a Misrê — bi dîsîplîn, bi temamî çekdar û di parastina navenda xwe de şer dikir — hêzên wî paş xistin. Memlûkan herwiha El-Eşref Mûsa yê ciwan wek sultanekî Eyûbî yê tenê bi nav li Qahîreyê danîn da ku rewabûn bidin hukmê xwe; ev yek îdiaya En-Nasir Yûsif a ku ew nûnerê rastîn ê kevneşopiya Kurdî ya Eyûbiyan bû bêtir tevlihev kir.
Rêza demî û bûyerên girîng
Nîqaş, nakokî û pirsên dîrokî
Biryara En-Nasir Yûsif li hember tehdîta Mongolan nîqaşeke girîng a dîrokî afirandiye. Dema Mongol di 1259-1260 de nêzîk bûn, hin şêwirmendên wî radestbûn ji berxwedana bêfêde zêdetir pêşniyar kirin. Bersiva En-Nasir Yûsif bêbiryar bû — wî ne bi awayekî watedar xwe radest kir ne jî parastineke bi bandor rêk xist. Hin dîroknas vê bêbiryariyê ji bo ketina karesatbar a Helebê berpirsiyar dibînin; yên din dibêjin ku li hember artêşa Hulagu tu parastina realîst pêkan nebû.
Nîqaş herwiha derbarê têkiliya wî bi dewletên Xaçperest re heye ku wî hewl da wan wek hevsengekê li dijî hem Memlûkan hem Mongolan bikar bîne. Wek gelek hukumdarên Eyûbî yên berî xwe ew amade bû ku dema mayîna siyasî daxwaz dikir li ser sînorên olî hevalbendiyên pragmatîk çêbike — şêwazek ku rexnegiran wek lawazî didîtin, lê parêzvan wê wek dewletgeriyeke pêşketî dibînin.
Mîras û Bandora Çandî
En-Nasir Yûsif wek hukumdarê dawî ji hukumdarên Kurd ên Eyûbî yên Sûriyê tê bîranîn — girêka dawî ya xanedana ku bavê Selahedîn damezrandibû û ku bapîrê bapîrê wî gihandibû bilindahiyên wê yên herî mezin. Hukmê wî hebûna Împaratoriya Kurdî ya Eyûbiyan wek hêzeke hukumdar li herêma ku nêzî sedsalekê navenda wê bûbû bi dawî anî.
Mirina wî di destên Mongolan de wêrankirina berfirehtir a nîzama siyasî ya cîhana Îslamî ya serdema navîn di nîveka sedsala sêzdeheman de sembolîze dike. Xanedana Eyûbiyan a ku lûtkeya serdestiya jeopolîtîk a Kurdî bû, ji aliyê hêzeke Îslamî ya hevrik ve nehate vemirandin, lê ji aliyê hêza leşkerî ya herî wêranker a ku cîhanê heta wê demê dîtibû. Mîrasa En-Nasir Yûsif wêrekî ye — herçiqas bi kêmasiyan — li hember rewşeke ne mumkin.
Têkiliyên Împaratoriya Kurdî
Selahedîn — bapîrê bapîr û damezrînerê Împaratoriya Kurdî ya Eyûbiyan
Ez-Zahir Ghazi — bapîr, Mîrê Helebê
Dayfa Xatun — dapîr û cîgira hukumdar ku di biçûkahiya wî de Heleb birêve bir
Es-Salih Eyûb — pismam, Sultanê bi bandor ê dawî yê Eyûbî yê Misrê
El-Muazzam Turanshah — pismam, Sultanê dawî yê Eyûbî yê Misrê
El-Eşref Mûsa (Sultanê Misrê) — sultanê tenê bi nav ê Eyûbî ku Memlûkan li Qahîreyê danî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
En-Nasir Yûsif kî bû?
En-Nasir Yûsif sultanê Kurd ê Eyûbî yê dawî bû ku li Sûriyê hukm kir; wî ji 1236/1250 heta dagirkirina Mongolan a ku di 1260 de axa wî wêran kir Heleb û Şam birêve birin. Ew kurê neviyê Selahedîn û hukumdarê girîng ê dawî yê xanedana Kurdî ya Eyûbiyan bû.
En-Nasir Yûsif herî zêde bi çi tê nasîn?
Ew herî zêde bi hewlên xwe yên dûbare û têkçûyî yên ji nû ve girtina Misrê ji Memlûkan tê nasîn piştî ku wan di 1250 de hukmê Eyûbiyan li wir bi dawî anî; û bi girtin û îdamkirina xwe ji aliyê Mongolên Hulagu Xan ve piştî talankirina Helebê di 1260 de.
En-Nasir Yûsif Kurd bû?
Erê. En-Nasir Yûsif endamekî rasterast ê xanedana Kurdî ya Eyûbiyan bû ku ji Selahedîn bi riya şaxa Helebî dihat (kurê El-Ezîz Mihemed, neviyê Ez-Zahir Ghazi, kurê neviyê Selahedîn). Ew di kevneşopiya serbilind a xanedana xwe de hukumdarekî Kurd bû.
En-Nasir Yûsif çawa mir?
Hêzên Mongol di bin Hulagu Xan de piştî ketina Helebê di Çileya 1260 de En-Nasir Yûsif girtin. Mongolan di demeke kurt de ew îdam kirin — dawiya dawîn a xanedana Kurdî ya Eyûbiyan li Sûriyê.
Mîrasa En-Nasir Yûsif çi ye?
Ew wek ya dawî ji hukumdarên Kurd ên Eyûbî, nûnerê dawî yê xanedaneke ku nêzî sedsalekê jeopolîtîka Îslamî diyarkiribû, tê bîranîn. Mirina wî di destên Mongolan de hebûna siyasî ya Împaratoriya Kurdî ya Eyûbiyan bi dawî anî, herçend mîrasa serkeftinên Kurdî ya xanedanê di tomarên dîrokê de dimîne.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Humphreys, R. Stephen. Ji Selahedîn heta Mongolan. SUNY Press, 1977.
Beşdarên Wikipedia. 'En-Nasir Yûsif.' Wikipedia, Ensîklopediya Azad. Di 2025 de hat dîtin.
Amitai-Preiss, Reuven. Mongol û Memlûk. Cambridge University Press, 1995.
Jackson, Peter. Mongol û cîhana Îslamî. Yale University Press, 2017.