Destpêk

Ji nîv sedsalekê hinekî zêdetir, xanedaneke Kurd yek ji herêmên çiyayî yên herî girîng ji aliyê stratejîk ve di cîhana Îslamî ya Serdema Navîn de kontrol dikir. Hesnewî, ku misilmanên Şîeyên duwanzdehî bûn û ji konfederasyona eşîrî ya Kurd a Berzîkanî derketibûn, ji nêzîkî 959 heta 1015 li Zagrosa navendî hukum kirin. Wan mîrektiyeke birêve dibir ku ji deşta bilind a Îranê heta sînorê Dîcleya jorîn dirêj dibû. Ji paytexta xwe Dînewerê û kela xwe ya çiyayî ya bihêz Sermacê li nêzî Bîsutûnê, çar nifşên mîrên Hesnewî serokatiya tora kelehan, hevpêmaniyên eşîrî û rêyên bazirganiyê yên Kurd kirin ku navendên Bûweyhî yên Îranê bi Cezîreya Mezopotamyayê ve girê didan.

Serdema zêrîn a xanedanê di heyama dirêj a hukumraniya Bedr ibn Hesnewî (979–1014) de hat, ku yek ji hukumdarên Kurd ên herî navdar ên Serdema Navîn bû. Dîroknivîsên wê demê Bedr wek adil, dîndar, comerd û di siyasetê de jêhatî şirove kirin. Ew mîrekî Kurd bû ku mizgeft û medrese ava kirin, bazar bi rêkûpêk kirin, zanyarên Sunnî û Şîe bi heman awayî parastin, ji malbatên heciyên ku di hecê de dimirin re meaş dida û artêşek ji siwarên eşîrî yên Kurd diparast ku Bûweyhîyê mezin Edud ed-Dewle carekê bê serkeftin hewl dabû wan bindest bike.

Ligel Merwaniyên Diyarbekirê û Şeddadiyên Qefqasyayê, Hesnewî xanedana mezin a sêyem a Kurd a «Serdema Navberê ya Kurd» a sedsala yazdehem pêk tînin. Ev serdema ku desthilatên Kurd ji Qefqasyaya Başûr heta Kendava Farisê li beşên pir fireh ên cîhana Îslamî ya Serdema Navîn kontrol dikirin. Ev çîroka şaxa Zagrosa navendî ya wê geşbûna Kurdî ye.

Reh: Eşîra Berzîkanî û sînorê Zagrosê

Xanedana Hesnewiyan ji Berzîkaniyan rabû; yek ji konfederasyonên eşîrî yên mezin ên Kurd ên çiyayên Zagrosa navendî. Berzîkanî li herêma dijwar a di navbera Hemedan, Kirmaşan, Dînewer û Şehrezûrê de bi cih bûbûn. Ev herêma çêragahan, geliyên kûr û kelehan ên kevirî bû ku pir berî fethên Îslamî eşîrên Kurd dihewand. Heta nîveka sedsala dehem, Berzîkanî bûbûn yek ji komên eşîrî yên herî bihêz ên bilindahiyên rojavayê Îranê û yek ji malbatên wan ên sereke dê di demeke nêzîk de xanedanekê damezrand.

Paşxaneya siyasî ya derketina Hesnewiyan hilweşîna dirêj a desthilata navendî ya Ebbasiyan bû. Heta salên 940 xîlafeta Bexdayê bûbû saziyeke merasîmî; desthilata rastîn li Iraqê û rojavayê Îranê derbasî xanedana Bûweyhiyan bû. Ev hukumdarên Îranî yên Deylemî Bexda di 945 de feth kiribûn û welatê xwe di nav kuzînên ku ji Şîraz, Rey û paytexta Ebbasiyan bi xwe hukum dikirin de parve kiribûn. Li seranserê Zagrosê ev ji nû ve rêxistinkirina Bûweyhî derfet ji bo serokên herêmî yên Kurd afirandin. Yek ji wan şervanê Berzîkanî Hesnewî ibn Huseyn bû.

Berî Hesnewiyan li Zagrosa navendî malbateke din a eşîrî ya Kurd bi navê Eyşaniyan («Ishania») hebû. Mîrên wê Xanim û Wîndad li Dînewer, Hemedan û Nehawendê bi nêzîkî pêncî salan desthilata Ebbasiyan ji destê wan derxistibûn. Lê heta 960 vê xanedana berê ya Kurd hilweşîya. Neviyên Eyşaniyan nikaribûn keleha xwe li dijî zexta Bûweyhiyan û aliyên hevrik ên Kurd biparêzin. Yek ji wan hevrikan Hesnewî bû û di valahiya siyasî ya ku hilweşîna Eyşaniyan hişt de wî dê dewleteke nû ya Kurd ava kiribû.

Damezrîner: Hesnewî ibn Huseyn (nêzîkî 961–979)

Hesnewî ibn Huseyn, ku bi Erebî wek Ebûl-Fewaris û bi Kurdî wek Mîr Hesnewî tê naskirin, damezrînerê xanedanê bû. Hesnewî kurê serokekî Berzîkanî yê Kurd bi navê Huseyn bû. Ew di dawiya salên 950 û destpêka salên 960 de bi girtina rêzek kelehan ên çiyayî li seranserê Zagrosa navendî wek hêzeke herêmî derket. Heta 961 PZ, dîroka ku herî zêde ji bo damezrandina xanedanê tê dayîn, wî toreke kelehan kontrol dikir ku navenda herêmî ya mîrektiya wî diyar dikir.

Jêhatiya siyasî ya Hesnewî di famkirina wî ya desthilata Bûweyhiyan de bû. Wî li şûna ku rasterast bi Bûweyhiyan re hevrikî bike, bi wan re hevpêmanî ava kir. Wî li dijî Samaniyên Xorasanê piştgirî da wan, siwarên Kurd ji bo kampanyayên wan dabîn kirin û hêdî hêdî di berdêlê de naskirina xweseriya xwe wergirt. Di nav nifşekê de, herêma wî Luristan, Dînewer, Nehawend, Daqûq, Şehrezûr û Hemedan dihewand. Bandora wî digihîşt Azerbaycanê li bakur û deşta Xuzistanê li başûr. Dînewer, bajarekî kevnar li deşta bilind a Îranê ku di sedsalên berê de wek navenda zanyariya hedîsan û xwendina Farisî-Erebî navdar bû, bû paytexta wî ya îdarî.

Têkiliya Hesnewî bi Bûweyhiyan re hat ceribandin, lê qet neşikest. Dema walîyê Bûweyhî yê Hemedanê, Sehlan ibn Musafir, hewl da hêza zêdebûyî ya Hesnewî sînordar bike, mîrê Kurd di şer de li hember wî derket û ew têk bir. Serkeftinê prensîba Hesnewiyan damezrand: hevpêmaniya taktîkî bi Bûweyhiyan re, lê qet bindestî. Di nêzîkî du dehsalên hukumraniyê de Hesnewî ji niştecihên derdora Hemedanê pereyên parastinê wergirtin, rêyên bazirganiyê yên Zagrosa navendî kontrol kirin û yek ji mîrektiyên Kurd ên herî girîng ên cîhana Îslamî ya sedsala dehem ava kir.

Ew di 979 PZ de li kela xwe ya çiyayî ya bihêz Sermacê mir, li başûrê cihê mezin ê neqşên kevirî yên Hexamenî li Bîsutûnê. Krîza cîgiriyê ya pişt re nêzîk bû xanedanê wêran bike.

Krîza Bûweyhiyan û destwerdana Edud ed-Dewle

Dema Hesnewî mir, kurên wî ketin şerê navxweyî. Hevrikî tenê navxweyî nebû: sultanê mezin ê Bûweyhî Edud ed-Dewle jî kişand nav xwe. Wî derfetek dît da ku pirsa xweseriya Kurd li Zagrosa navendî carekê û herdem çareser bike. Edud ed-Dewle piştgirî da yek ji kurên Hesnewî, Bedr ibn Hesnewî, û alîkarî kir ku hevrikên xwe ji holê rake.

Bedel giran bû. Edud ed-Dewle hemû kurên din ên Hesnewî da îdamkirin û Bedr wek tekane mîrateyê zindî hişt. Sultanê Bûweyhî paşê bi fermî Bedr wek hukumdarê mîrektiya Hesnewiyan damezrand, lê wek bindestekî Bûweyhî. Kuştina birayan heta bi pîvanên cîgiriya xanedanî ya Îslamî ya Serdema Navîn jî hov bû û şertên siyasî yên ku xanedan dê di nav wan de bijî diyar kir: xweseriya Hesnewiyan hate parastin, lê tenê di çarçoveyeke Bûweyhî de û tenê bi dayîna bedela xwînê ya herî giran a gengaz.

Ev destpêkeke nebixêr bû ji bo hukumraniyeke sî û pênc salî ku li dijî hêviyan dê bibe serdema zêrîn a xanedanê.

Serdema zêrîn: Bedr ibn Hesnewî (979–1014)

Bedr ibn Hesnewî yek ji hukumdarên herî navdar di dîroka Kurd a Serdema Navîn de ye. Di sî û pênc salên hukumraniya xwe de wî mîrektiya Hesnewiyan ji mîrektiyeke sînorî veguherand yek ji dewletên Kurd ên herî bi îstiqrar û ji aliyê çandî ve berhemdar ên cîhana Îslamî ya Serdema Navîn. Çavkaniyên wê demê û yên nêzî wê demê, di nav wan de Ibn el-Esîr, Ibn Mîskeweyh û dîroknivîsê Faris Beyheqî, Bedr bi peyvên bêhempa şirove dikin: adil, dîndar, zanyar, comerd, di leşkeriyê de jêhatî û di siyasetê de hişyar.

Firehbûna herêmî. Di bin Bedr de dewleta Hesnewiyan gihîşt firehiya xwe ya herî mezin. Wî Şapûr-Xwast, Burûcird, Ehwaz, Îlam, Kirmaşan û Hulwan li herêmên xanedanê zêde kirin. Wî kontrola Hesnewiyan li seranserê Zagrosê ji deşta bilind a Îranê heta binçiyayên rojavayî yên li ser deşta Mezopotamyayê hukum dikirin fireh kir. Di lûtkeya xwe de mîrektiya wî li bakurê rojava bi mîrektiya Merwanî ya Diyar Bekrê û li başûr bi navenda Bûweyhiyan a Iraqê re sînordar bû.

Karên giştî û piştgiriya bajarî. Bedr avakar bû. Wî li seranserê herêma xwe mizgeft û medrese ava kirin; nexweşxane û karwansaray çêkirin; li Hemedanê bazareke bi dahat saz kir ku dahatên wê weqfên xêrxwaziyê fînanse dikirin; keleha Zagrosa navendî nûjen kirin. Kela çiyayî ya Sermacê ku bavê wî lê miribû di bin çavdêriya wî de bû keleheke hê bihêztir. Dînewer, paytext, ji nû ve hate rêxistinkirin û firehkirin.

Piştgiriya olî. Herçend Hesnewî di baweriya xwe ya kesane de Şîeyên duwanzdehî bûn, Bedr bi piştgiriya zanyaran ji hemû aliyên olî navdar bû. Wî bi heman awayî ji ulemayên Sunnî û Şîe re meaş dida, piştgirî dida heciyên ku diçûn hem Mekkeyê hem jî ziyaretgehên Şîe yên Iraqê û li gor gotinan ji malbatên heciyên ku li rêya hecê dimirin re pere dida. Tehemûla wî ya olî nîşana rêveberiya Hesnewiyan bû: xanedaneke Şîe ya Kurd ku yekrengiya mezhebî li ser gelê xwe yê bi piranî Sunnî ferz nedikir.

Şiyana leşkerî. Wek Merwanî û Şeddadî, Hesnewî pişta xwe bi siwarên eşîrî yên Kurd digirt, ji xulamên leşkerî yên Tirkî zêdetir. Artêşa Bedr ji Berzîkaniyan û konfederasyonên Kurd ên hevpêman hatibû berhevkirin û wek yek ji hêzên herî bi bandor ên Zagrosê û bakurê deşta bilind a Îranê dihat hesibandin. Wî kampanyayên serkeftî li dijî eşîrên hevrik ên Kurd kirin, bi taybetî Ennaziyên di bin serokatiya Şadincaniyan de ku dê di dawiyê de cîgirên wî bibin. Wî serxwebûna xanedanê parast, heta dema desthilata Bûweyhiyan piştî mirina Edud ed-Dewle di 983 de dest bi parvebûnê kir.

Dirêjahiya siyasî. Hukumraniya Bedr a nêzîkî sî û pênc salan yek ji yên herî dirêj di dîroka xanedanên Kurd a Serdema Navîn de ye. Dema ew di 1014 de mir dewleta Hesnewiyan di lûtkeya xwe ya herêmî û çandî de bû. Mirina wî krîzeke cîgiriyê afirand ku xanedanê jê rizgar nebû.

Dawiya xanedanê: Hîlal û Zahir (1014–1015)

Kurê Bedr, Hîlal ibn Bedr, bû cîgirê wî, lê hukumraniya Hîlal kurt û nîqaşbar bû. Hin çavkanî wî bi piranî wek kesayetiya derbasbûnê di navbera hukumraniya dirêj a bavê xwe û hilweşîna xanedanê de tomar dikin. Yên din dibêjin hêza wî berê bi destwerdana Bûweyhiyan ji başûr û zexta Ennaziyan ji rojava hatibû sînordarkirin. Di nav salekê ji gihîştina wî ya text de Hîlal yan miribû yan jî ji holê hatibû rakirin.

Text derbasî kurê Hîlal, neviyê Bedr, Zahir ibn Hîlal ibn Bedr, bû ku bû mîrê dawîn ê Hesnewî. Hukumraniya Zahir tenê çend mehan dom kir. Mîrê Bûweyhî Şems ed-Dewle ew ji herêmên xanedanê derxist û Zahir demeke kurt pişt re hat kuştin. Hesnewiyê dawîn di tomarê de di 1015 PZ de li Sermacê mirî tê nîşandan; heman kela çiyayî ku Hesnewî sî û şeş salan berê lê miribû. Ev tam dema ku yekem keşfkarên Tirkmen ên Selçûqî dest bi ketina Zagrosa navendî ji rojhilat ve dikirin bû.

Xanedan ji nîv sedsalekê hinekî zêdetir mabû. Hilweşîn lezgîn bû û mîrateya herêmî hate parvekirin.

Cîgiriya Ennaziyan û dawiya xweseriya Kurd a Zagrosê

Cîgirên rasterast ên Hesnewiyan li rojava û navenda Zagrosê Ennazî bûn, xanedaneke din a Kurd ku ji konfederasyona eşîrî ya Şadincan derketibû. Damezrînerê Ennaziyan Ebûl-Feth Mihemed ibn Ennaz (mirî 1010) hemdem û hevrikê Bedr ibn Hesnewî bû. Dema desthilata Hesnewiyan hilweşiya cîgirên wî beşên rojavayî yên welatê berê yê Hesnewiyan girtin û mîrektiya Ennaziyan bi şêweyên cuda heta 1117 ma, ji Merwaniyan û Şeddadiyan jî dirêjtir.

Beşên rojhilatê herêma berê ya Hesnewiyan derbasî destê Bûweyhiyan bûn; beşên başûr ji aliyê Kakûyiyan ve hatin girtin, xanedaneke Îranî ya Deylemî bi navenda li Isfahanê. Di nav nifşekê de, tevahiya herêmê, Hesnewî, Ennazî, Bûweyhî û Kakûyî bi hev re, dê di împaratoriya bilindbûyî ya Selçûqiyan a di bin Tuxrîl Beg de bihelîya. Serdema mîrektiyên serbixwe yên Kurd li Zagrosê heta nîveka sedsala yazdehem bi dawî bû, herçend xanedanên Kurd li sînorên rojavayî û bakurî hukumraniya xwe domandin: Merwanî heta 1085, Şeddadî heta 1199.

Mîrateya çandî: Sermac, Dînewer û piştgiriya Şîeyî

Mîrateya Hesnewiyan di sê warên cuda de maye.

Keleha çiyayî. Sermac, li başûrê cihê neqşên kevirî yên Hexamenî li Bîsutûnê, li ser rêya di navbera Kirmaşan û Hemedanê de, kela bihêzkirî ya herî girîng a xanedanê bû. Hem Hesnewî hem jî Zahir li wir mirin. Herçend îro keleh wêran e, cihê Sermacê hê jî xalek sereke ya çavkaniya arkeolojîk ji bo mîmariya leşkerî ya Kurd a Serdema Navîn e. Cihê wê ku rêya derbasgehê ya Zagrosa navendî diparast şahidiya ramana stratejîk a Hesnewiyan dide.

Dînewer. Dînewer, paytexta xanedanê, di sedsalên heştem û nehem de navenda zanyariya hedîsan a Sunnî bûbû, berî ku di bin Hesnewî û Bedr de bibe navenda xanedaneke Şîe ya Kurd. Jiyana rewşenbîrî ya bajarê di bin Hesnewiyan de dewlemend bû: medrese, mizgeft û weqfên zanyariyê; meaş ji bo ulemayên gelek kevneşopiyan; bazareke bi rêkûpêk ku weqfên xêrxwaziyê fînanse dikir. Herçend Dînewer piştî fethên Selçûqiyan bi tundî ber bi kêmbûnê ve çû û niha cihê wêrankirî ye li nêzî Bîsutûnê di Parêzgeha Kirmaşanê de, geşbûna wê ya Serdema Navîn di bin Hesnewiyan de di dîroknivîsên Farisî û Erebî de belgekirî ye.

Piştgiriya Şîeyên duwanzdehî. Hesnewî yekem xanedana mezin a Kurd bûn ku Îslama Şîeyên duwanzdehî wek pabendbûna xwe ya kesane ya olî qebûl kirin. Ev ji aliyê dîrokî ve girîng e: herçend xanedanên Kurd ên paşîn, Eyûbî, Memlûk û nifûsên Kurd ên Sunnî yên nûjen, dê bi piranî Sunnî bûna, Hesnewiyên Şîe yên Kurd pêşnimûneyek bûn ji bo nifûsên Şîe yên Kurd ên îro mane. Bi taybetî li Kurdistana Îranê û Iraqê û di nav komên wek Kurdên Feylî û nifûsên Kurd ên korîdora Kirmaşan-Îlamê de. Hesnewiyan nîşan dan ku nasnameya siyasî ya Kurd û nasnameya mezhebî ya Şîeyên duwanzdehî dikarin bi hev re çarçoveya dewleteke mezin a Serdema Navîn pêk bînin.

Cihê wan di dîroka Kurd de

Hesnewî di tomara dîrokî ya Kurd de cihekî taybet digirin. Ligel Merwaniyên Diyarbekirê, Şeddadiyên Qefqasyayê, cîgirên Ennazî û Eyûbiyên destpêkê, ew navenda ya bi navê «Serdema Navberê ya Kurd» pêk tînin. Ev qonaxa ji nêzîkî 950 heta 1150 PZ bû ku xanedanên Kurd li beşên mezin ên cîhana Îslamî ya Serdema Navîn serdest bûn.

Di nav van xanedanan de Hesnewî ji bo çend sedeman girîng in. Yekem, ew hêza mezin a Kurd a Zagrosa navendî bûn; navenda erdnîgarî ya nifûsên Kurdîaxêv ên Îrana Serdema Navîn û nûjen. Dema Merwanî li sînorê rojavayê Mezopotamyayê û Şeddadî li Qefqasyayê hukum dikirin, Hesnewiyan navenda çiyayî girt ku ji wê demê ve di ziman û nasnameyê de Kurdî maye. Duyem, ew Şîe bûn. Dema piraniya xanedanên din ên Kurd ên wê serdemê Sunnî bûn, Hesnewî Şîeyên duwanzdehî yên pabend bûn. Piştgiriya wan a bi tehemûl a zanyarên Sunnî û Şîe bi heman awayî pêşnişana pirrengiya olî ya desthilatên Kurd ên Serdema Navîn a paşîn bû. Sêyem, serdema wan a zêrîn di bin Bedr ibn Hesnewî de yek ji heyamên hukumraniyê yên herî dirêj, herî bi îstiqrar û herî berhemdar ji aliyê çandî ve di dîroka xanedanên Kurd a Serdema Navîn de ye. Ew tenê bi Merwaniyê Nesr ed-Dewle û Şeddadiyê Ebûl-Eswar Şavûrê Yekem re dikare bê berawirdkirin.

Ji bo nasnameya nûjen a Kurd, Hesnewî wek xanedana Kirmaşan, Dînewer û navenda Kurdî ya Îranê girîng in. Bajarên ku wan li wan hukum kirin, Kirmaşan, Hemedan, Silêmanî û Kerkûk, îro hê jî di nav navendên bajarî yên mezin ên Kurd de ne. Navê eşîra Berzîkanî di navnasîya nûjen a Kurd de dijî. Bîra dîrokî ya Bedr ibn Hesnewî, dîndar, adil û zanyar, ji sedsala yazdehem ve beşek ji kanona dîroknivîsiya Kurd maye.

Rêzeya demî

Nêzîkî 959–961 PZ — Hesnewî ibn Huseyn li seranserê Zagrosa navendî kelehan digire û xanedanê damezrîne. Nêzîkî 961–970 — Hesnewî kontrola Luristan, Dînewer, Nehawend, Daqûq, Şehrezûr û Hemedanê xurt dike; bi Bûweyhiyan re li dijî Samaniyan hevpêman dibe. Nêzîkî salên 970 — Hesnewî walîyê Bûweyhî Sehlan ibn Musafir li Hemedanê têk dibe; bandor ber bi Azerbaycanê ve dirêj dibe. 979 — Mirina Hesnewî li kela Sermacê. 979–982 — Şerê cîgiriyê di nav kurên Hesnewî de; Edud ed-Dewle destwerdanê dike, hemû kuran ji bilî Bedr îdam dike û Bedr wek hukumdar damezrîne. 983 — Mirina Edud ed-Dewle; Bedr hukumraniya nêzîkî serbixwe xurt dike. Nêzîkî 1000–1014 — Lûtkeya herêmî ya Bedr; xanedan Şapûr-Xwast, Burûcird, Ehwaz, Îlam, Kirmaşan û Hulwan, ligel herêmên xwe yên berê, kontrol dike. 1010 — Mirina damezrînerê hevrik ê Ennazî Ebûl-Feth Mihemed ibn Ennaz. 1014 — Mirina Bedr ibn Hesnewî; Hîlal ibn Bedr cîgirê wî dibe. 1014–1015 — Hukumraniya kurt a Hîlal; Zahir ibn Hîlal cîgirê wî dibe. 1015 — Bûweyhî Şems ed-Dewle Zahir derdixe; Zahir tê kuştin; xanedan li Sermacê bi dawî dibe. Nîveka sedsala yazdehem — Ennazî, Bûweyhî û Kakûyî herêma berê ya Hesnewiyan parve dikin; tevahiya herêmê di dawiyê de dikeve destê Selçûqiyan di bin Tuxrîl Beg de.

Hukumdarên xanedana Hesnewiyan

Di dîroka xanedanê ya nêzîkî pêncî û pênc salan de çar mîrên Hesnewî hatine belgekirin. Kurdish-History.com jînenîgariya her yekî dihewîne.

Hesnewî ibn Huseyn, damezrîner: serokê Kurd ê Berzîkanî ku bi kampanyaya xwe ya kelehek pişt kelehek li seranserê Zagrosa navendî mîrektî ava kir (nêzîkî 961–979). Bedr ibn Hesnewî, piştgirê mezin: mîrê xanedanê yê herî dirêj hukum kir, ku hukumraniya wî ya sî û pênc salî serdema zêrîn a Hesnewiyan nîşan dide (979–1014). Hîlal ibn Bedr, cîgirê kurt: kurê Bedrê mezin ku hukumraniya wî tenê çend mehan dom kir berî ku ji holê bê rakirin (1014). Zahir ibn Hîlal ibn Bedr, Hesnewiyê dawîn: neviyê Bedr, ku Bûweyhî Şems ed-Dewle derxist û li Sermacê hat kuştin (1014–1015).

Pirs û bersiv: Famkirina xanedana Hesnewiyan

Hesnewî Kurd bûn? Erê. Damezrînerê xanedanê Hesnewî ibn Huseyn ji konfederasyona eşîrî ya Kurd a Berzîkanî hat û nasnameya Kurdî ya malbatê di çavkaniyên bingehîn ên Erebî û Farisî, Ibn el-Esîr, Ibn Mîskeweyh û Beyheqî, û herwiha di zanyariya akademîk a nûjen de, di nav wan de Encyclopædia of Islam û Encyclopædia Iranica, belgekirî ye. Hem navê Kurdî Mîr Hesnewî ji bo Hesnewî hem jî mayîna navê eşîra Berzîkanî di navnasîya Kurd de taybetmendiya Kurdî ya xanedanê piştrast dikin.

Hesnewî Sunnî bûn an Şîe? Şîeyên duwanzdehî. Hesnewî yekem xanedana mezin a Kurd bûn ku Îslama Şîeyên duwanzdehî wek pabendbûna xwe ya kesane ya olî qebûl kirin. Wan piştgirî da zanyarên Sunnî û Şîe û yekrengiya mezhebî li ser gelê xwe ferz nekirin, lê nasnameya mezhebî ya xanedanê bi eşkere Şîe bû.

Dînewer li ku bû? Dînewer bajarekî mezin ê Îranî yê Serdema Navîn li deşta bilind a Zagrosa navendî bû, li cihê ku îro Parêzgeha Kirmaşanê li rojavayê Îranê ye. Ew berê navenda navdar a zanyariya hedîsan di serdema destpêkê ya Ebbasiyan de bû û bû paytexta îdarî ya Hesnewiyan. Îro ew cihê arkeolojîk ê wêrankirî ye, lê hê jî xalek girîng a çavkaniyê ji bo dîroka Kurd a Serdema Navîn e.

Bedr ibn Hesnewî kî bû? Mîrê Hesnewî yê nifşa çarem bû ku hukumraniya wî ya dirêj (979–1014) wek serdema zêrîn a xanedanê tê dîtin. Bedr yek ji hukumdarên herî navdar di dîroka Kurd a Serdema Navîn de ye. Ibn el-Esîr, Ibn Mîskeweyh û Beyheqî ew wek nimûneya edalet, dîndarî û rêveberiya baş tomar kirine. Wî piştgirî da zanyarên mezhebên cuda, meaş da heciyan, mizgeft û bazar ava kirin û sî û pênc salan hêza leşkerî ya Hesnewiyan li dijî zexta Bûweyhiyan parast.

Çi xanedana Hesnewiyan bi dawî kir? Têkeliya krîza navxweyî ya cîgiriyê û zexta ji derve. Piştî mirina Bedr di 1014 de kurê wî Hîlal demeke kurt hukum kir berî ku ji holê bê rakirin. Neviyê wî Zahir tenê çend mehan ma berî ku mîrê Bûweyhî Şems ed-Dewle di 1015 de wî derxe û bikuje. Herêm di nav Ennaziyan, xanedaneke hevrik a Kurd, Bûweyhiyan û Kakûyiyan de hate parvekirin û di dawiyê de di împaratoriya Selçûqiyan de helîya.

Têkiliya di navbera Hesnewiyan û Ennaziyan de çi ye? Ennazî, ku ji eşîra Kurd a Şadincan derketibûn, di heyama jiyana Bedr ibn Hesnewî de hevrikên Hesnewiyan bûn û cîgirên wî bûn. Piştî hilweşîna Hesnewiyan di 1015 de, Ennaziyan beşên rojavayî yên herêma wan girtin û li Zagrosa navendî heta 1117 hukum kirin. Ev yek Ennaziyan kir xanedana Kurd a Zagrosê ya herî dirêj maye.

Çima Sermac girîng e? Sermac, li başûrê Bîsutûnê li ser rêya Kirmaşan-Hemedanê, kela sereke ya Hesnewiyan bû; keleheke çiyayî ku li ser rêya derbasgehê ya Zagrosa navendî hukum dikir. Hem damezrînerê xanedanê Hesnewî hem jî hukumdarê wê yê dawîn Zahir li wir mirin. Îro keleh wêran e, lê hê jî çavkaniyeke girîng ji bo mîmariya leşkerî ya Kurd a Serdema Navîn e.

Mîrateya nûjen a Hesnewiyan çi ye? Hesnewî ji sê aliyan ve ji bo nasnameya nûjen a Kurd girîng in. Yekem, ew xanedana navenda Kurdî ya Îranê bûn: Kirmaşan, Hemedan, Dînewer û Zagrosa navendî; herêma ku îro hê jî bi piranî Kurd e. Duyem, wan nîşan dan ku nasnameya siyasî ya Kurd dikare ligel nasnameya mezhebî ya Şîeyên duwanzdehî bê parastin, bi pêşnişana nifûsên Şîe yên Kurd ku li Îran û Iraqê yên nûjen mane. Sêyem, hukumraniya Bedr ibn Hesnewî di dîroknivîsiya Kurd de hê jî pîvanek e ji bo şêweya ku rêveberiya adil, dîndar û ji aliyê çandî ve berhemdar a Kurd dikare hebe.

Encam

Xanedana Hesnewiyan desthilata mezin a Kurd a Zagrosa navendî ya Serdema Navîn bû. Nîv sedsalek hukumraniya Kurd a Şîeyên duwanzdehî li seranserê çiya û deştên bilind ku navenda Îranê bi Mezopotamyayê ve girê didin. Ji girtina kelehan ji aliyê Hesnewî ibn Huseyn ve li seranserê welatên eşîra Berzîkanî di nêzîkî 961 de heta mirina neviyê wî yê nifşa sêyem Zahir li Sermacê di 1015 de, çar nifşên mîrên Hesnewî yek ji herêmên herî pêwîst ji aliyê stratejîk ve di cîhana Îslamî ya Serdema Navîn de birêve birin.

Serdema zêrîn a xanedanê di bin Bedr ibn Hesnewî de yek ji destkeftiyên mezin ên dîroka Kurd a Serdema Navîn e. Sî û pênc salan Bedr dewletek birêve bir ku edalet, tehemûla olî, karên giştî û hêza leşkerî ya wê li seranserê cîhana Îslamî dihatin pesindan. Kur û neviyek cîgirên wî bûn ku hukumraniyên wan ên kurt li dijî zexta Bûweyhiyan nemane. Lê mîrateya ku wî ava kir, Sermac, Dînewer, bazar û mizgeftên Hemedanê û kevneşopiya leşkerî ya Berzîkanî, pir dirêj piştî hilweşîna xanedana siyasî jiya.

Ligel Merwaniyên Diyarbekirê û Şeddadiyên Qefqasyayê, Hesnewî sêgoşeya Kurdî ya cîhana Îslamî ya sedsala yazdehem pêk tînin: sê xanedan, sê herêm, sê kevneşopiyên çandî, nasnameyeke siyasî ya Kurd a hevpar. Destkeftiya wan a hevbeş Serdema Navberê ya Kurd e û cihê Hesnewiyan tê de Zagrosa navendî ye, navenda çiyayî ya gelê Kurd bi xwe.

Çavkanî û çavkaniyên zanyariyê

Çavkaniyên bingehîn: Ibn Mîskeweyh, Tajarib al-Umam; Ibn el-Esîr, al-Kamil fi’l-Tarikh; Beyheqî, Tarikh-i Bayhaqi; materyalên Hesnewiyan di gelek dîroknivîsên Erebî û Farisî yên sedsalên dehem û yazdehem de hatine parastin.

Çavkaniyên akademîk ên sereke: «Hasanwayhids», Encyclopædia of Islam (weşana 2an, C. E. Bosworth); «Hasanwayhids», Encyclopædia Iranica; «Hasanwayhid dynasty», Encyclopædia Britannica; V. Minorsky, Studies in Caucasian History û xebata têkildar a Cambridge li ser xanedanên Kurd ên Serdema Navîn; Andrew C. S. Peacock, gotarên li ser sînorê Îranî-Kurd ê Serdema Navîn; berhemên çavkaniya standard ên dîroka Îran û Iraqê ya Serdema Navîn (Cambridge History of Iran, Cambridge History of Islam).

Jînenîgariyên Kurdish-History.com: gotara giştî girêdanan bi jînenîgariyên her çar hukumdarên Hesnewî re dihewîne: Hesnewî, Bedr ibn Hesnewî, Hîlal ibn Bedr û Zahir ibn Hîlal ibn Bedr, ligel çavkaniyên hevdu ji gotarên giştî yên hemdem ên Merwanî û Şeddadî.