Hilal ibn Badr kî bû?
Hilal ibn Badr hukumdarekî xanedana Kurdî ya Hesenweyhiyan û kurê kesayetiya wê ya herî navdar — Badr ibn Hesenweyh — bû, ku li seranserê cîhana Îslamî bi piştgiriya xwe ya awarte ji helbestvan û zanyaran re dihat nasîn. Hilal ibn Badr di serdema piştî hukmê bavê xwe an di dema hukmê wî de mîrgeha Hesenweyhiyan li Çiyayên Zagrosa Navendî (Luristana îroyîn, Îran) birêve bir û berdewamiya xanedanî ya yek ji navdartirîn malbatên hukumdar ên Kurdî yên Zagrosê di Serdema Zêrîn a Îslamê de temsîl dikir. Xanedana Hesenweyhiyan malbateke hukumdar a Kurdî bû ku Hesenweyh damezrand û ji nêzî 950 piştî Zayînê ve bilindahiyên Zagrosa Navendî (Luristana îroyîn, Îran) kontrol dikir. Hukumdarê wê yê herî navdar Badr ibn Hesenweyh bû, ku li seranserê cîhana Îslamî bi piştgiriya xwe ya awarte ji helbestvan û zanyaran re dihat nasîn. Hukumdarên paşîn ên Hesenweyhiyan — di nav de Hilal ibn Badr û kurê wî Zahir ibn Hilal ibn Badr — piştî mirina Badr di 1014 piştî Zayînê de heta dawiya xanedanê hebûna wê li Zagrosê parastin.
Dîroknasên Kurd Hilal ibn Badr wek kurê ku piştî Badr ê navdar an li kêleka wî xanedana Hesenweyhiyan domand dibînin; wî di salên dawî yên xanedanê de hukumraniya Kurdan li Zagrosa Navendî parast. Çîroka wî ji mîrasa mezin a bavê wî nayê veqetandin.
Xalên Sereke
Hilal ibn Badr hukumdarê Kurd ê Hesenweyhiyan li Zagrosa Navendî û kurê Badr ibn Hesenweyh ê navdar bû.
Wî di dema hukmê Badr ibn Hesenweyh an piştî wî de xanedan birêve bir (mirin 1014 piştî Zayînê).
Hesenweyhî xanedaneke Kurdî bûn ku berî her tiştî bi piştgiriya awarte ya Badr ibn Hesenweyh ji helbestvan û zanyaran re dihat nasîn.
Axa wan li dora Shapur-Khwast (Xurremabada îroyîn, Luristan, Îran) li Zagrosa Navendî navendî bû.
Dîroknasên Kurd Hesenweyhiyan yek ji xanedanên Kurdî yên cîhana Îslamî ya serdema navîn ên ji aliyê çandî ve herî bi navûdeng dibînin.
Agahiyên Kurt
Naverok
Hukumranî piştî Badr ibn Hesenweyh
Jiyana Destpêkê û Kok
Hilal ibn Badr kurê Badr ibn Hesenweyh, hukumdarê herî navdar ê xanedana Hesenweyhiyan û yek ji navdartirîn kesayetiyên Kurd ên Serdema Zêrîn a Îslamê, bû. Ew di derbara hukumdarekî ku li seranserê cîhana Îslamî bi comerdîya xwe ji helbestvan û zanyaran re dihat nasîn mezin bû; navên wî Nasir al-Dawla û Badr al-A’jam («Badr ê ne-Ereb») navûdengê wî yê awarte nîşan didan. Kurê kesayetiyeke wiha bûn hem mîrasgirtina prestîjeke awarte hem jî pîvaneke hema hema ne gengaz a şopandinê bû.
Hesenweyhiyan ji Shapur-Khwast (Xurremabada îroyîn, Luristan) bilindahiyên Zagrosa Navendî birêve dibir — bajarekî çiyayî yê stratejîk ku derbasgehên navbera deştên Iraqê û deşta bilind a Îranê kontrol dikir. Hilal ibn Badr li vê mîrgeha çiyayî mezin bû û berpirsiyariya parastina xanedana bavê xwe mîras girt.
Çarçoveya Dîrokî
Serdema Hilal ibn Badr bi salên dawî yên serdema Bûweyhiyan û destpêka veguherîna cîhana Îslamî ji aliyê Selçûqiyan ve hevdem bû. Xanedana Hesenweyhiyan yek ji çend dewletên Kurdî bû ku di şertên ku parçekirina siyasî ya Bûweyhiyan afirandibû de pêş ketibûn. Dema Selçûqiyan di salên 1040an û 1050an de desthilat xurt kirin, mîrgehên çiyayî yên Kurdî li Zagrosê bi zextên nû re rûbirû bûn.
Rewşên taybet ên hukumraniya Hilal ibn Badr di çavkaniyên mayî de bi tevahî nehatine belgekirin. Ya zelal ew e ku ew beşek ji qonaxa dawî ya xanedana Hesenweyhiyan bû û hewl dida piştî mirina kesayetiya diyarker a xanedanê hukumraniya Kurdan li Zagrosê biparêze.
Hukumranî piştî Badr ibn Hesenweyh
Dijwariya cîgirtina mezinahiyê
Cîgirtina hukumdarekî di asta Badr ibn Hesenweyh de yek ji dijwartirîn mîrasên dîroka Kurdî ya serdema navîn bû. Badr 35 salan hukum kiribû, helbestvan ji seranserê cîhana Îslamî kişandibûn û navûdengek avakiribû ku ji Bexdayê heta Qahîreyê belav bûbû. Kurê wî Hilal ibn Badr hem prestîja vê mîrasê hem jî dijwariya pratîk a parastina mîrgeheke çiyayî ya Zagrosê di bin şertên siyasî yên guherbar ên destpêka sedsala 11an de mîras girt.
Kevneşopiya Kurdî ya Bacelan
Kokên xanedana Hesenweyhiyan di eşîra Kurdî Bacelan de bingeheke rewatiya herêmî da wê ku ji her hukumdarekî bi tenê derbas dibû. Têkiliya Kurdên Bacelan bi Zagrosa Navendî re — axa wan a eşîrî, kelehayên wan ên çiyayî, geliyên wan ên çandiniyê — bingeha ku xanedan li ser wê hatibû avakirin bû. Hukumraniya Hilal ibn Badr li vê axê, her çend dijwar bû, ji vê bingeha kûr a eşîrî û axî hêz digirt.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Rêza demî ya tam û hûrgiliyên jînenîgarî yên hukmê Hilal ibn Badr ji çavkaniyên dîrokî bi tevahî nayên vegerandin. Dîroknasên Kurd cihê wî di rêza xanedanî ya Hesenweyhiyan de, wek kurê Badr ibn Hesenweyh û hukumdarê Zagrosa Navendî, piştrast dikin û di heman demê de sînorên belgeyên mayî qebûl dikin.
Mîrasa xanedana Hesenweyhiyan carinan tenê bi Badr ibn Hesenweyh tê sînordarkirin. Dîroknasên Kurd tevahiya xanedanê — di nav de Hilal ibn Badr û Zahir ibn Hilal ibn Badr — wek beşek ji kevneşopiyeke siyasî ya tevahî ya Kurdî li Zagrosê vedibêjin ku ji damezrandina Hesenweyh heta dawiya xanedanê domand.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Hilal ibn Badr ji ya bavê wî nayê veqetandin. Wek kurê navdartirîn piştgirê Kurd ê zanînê di Serdema Zêrîn a Îslamê de, wî xanedaneke domand ku navê wê di cîhana serdema navîn de bi serkeftina çandî ya Kurdan re hevwate bû. Mîrasa Hesenweyhiyan — piştgiriya Kurdî, hukumraniya Zagrosê û pêşketina şaristanî — ji aliyê Hesenweyh ve hat avakirin, Badr ew navdar kir û Hilal ibn Badr û Zahir ibn Hilal ibn Badr ew domandin.
Ji bo gelê Kurd, Hilal ibn Badr beşek ji çîroka tevahî ya Hesenweyhiyan e — malbateke hukumdarên Kurd ên Zagrosê ku nîşan da hukumraniya çiyayî ya Kurdan dikare hêza leşkerî bi pêşketina çandî re girê bide û yek ji navdartirîn derbarên Serdema Zêrîn a Îslamê derxe. Ev mîras ya gelê Kurd e.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Hilal ibn Badr kî bû?
Hilal ibn Badr hukumdarê Kurd ê Hesenweyhiyan li Çiyayên Zagrosa Navendî û kurê Badr ibn Hesenweyh ê navdar bû. Wî di serdema piştî mirina bavê xwe (1014 piştî Zayînê) de xanedan birêve bir û di salên dawî yên xanedanê de hukumraniya Kurdî ya Hesenweyhiyan li Zagrosê parast. Dîroknasên Kurd wî beşek ji kevneşopiya xanedanî ya tevahî ya Kurdî ya Hesenweyhiyan dibînin.
Badr ibn Hesenweyh kî bû?
Badr ibn Hesenweyh (mirin 1014 piştî Zayînê) hukumdarê herî navdar ê xanedana Kurdî ya Hesenweyhiyan li Zagrosa Navendî bû. Wî navên Nasir al-Dawla û Badr al-A’jam hilgirtibûn û li seranserê cîhana Îslamî bi piştgiriya xwe ya awarte ji helbestvan û zanyaran re dihat nasîn. Hukmê wî yê 35 salan wek serdemeke zêrîn a serkeftina çandî ya Kurdan di cîhana Îslamî ya serdema navîn de tê dîtin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Hesenweyhî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayhids); Ansîklopediya Iranica.
Bosworth, C.E. — Xanedanên Nû yên Îslamî, Columbia University Press, 1996.