Hesenweyh Kî Bû?
Hesenweyh ibn Husayn (mir di 979 piştî Zayînê de) — ku bi Abu’l-Fawaris an bi Kurdî Mîr Hesnewî jî tê nasîn — damezrînerê xanedana Kurdî ya Hesenweyhiyan bû, ku wî nêzî 961 piştî Zayînê ava kir û heta mirina xwe di 979 de lê hukum kir. Ew ji eşîra Kurdî Berzîkanî bû û mîrgeha xwe li qadeke pir berfireh a çiyayên Zagrosê yên navendî ava kir — di lûtkeya xwe de Loristan, Dînewer, Nehawend, Daqûq, Şarezûr û Hemedan kontrol dikirin. Bandora wî heta Azerbaycanê jî digihîşt. Hesenweyh ewqas jîr bû ku hevrikiya Bûweyhî û Samaniyan ji bo feydeya xwe bikar bîne, piştgirî bide Bûweyhiyan û bi vî awayî xweseriyeke têr misoger bike ku Bûweyhî — tevî desthilatdariya xwe — ji tengasiyên rasterast ji bo wî xwe dûr bigirin.
Ji bo dîroknasên Kurd, Hesenweyh yek ji bavên damezrîner ên vejîna siyasî ya Kurdan a sedsala 10an e. Xanedana wî yek ji çend mîrgehên Kurdî bû ku di nîva sedsala 10an de di heman demê de derketin holê — dema ku perçebûna siyasî ya Ebbasiyan di dawiyê de derfet da rêberên eşîrên Kurd ku serweriya siyasî ya tevahî îsbat bikin. Hesenweyhî xanedaneke Kurdî ya Şîeyên duwanzdehîmamî bûn û bi vê yekê di cîhana siyasî ya berfirehtir a Kurdan de cuda bûn. Wan paytexta xwe li Dînewer ava kir — bajarê ku sedsalekê berê mala fikrî ya Abu Hanifa al-Dinawari bû.
Xalên Sereke
Hesenweyh (mir di 979 piştî Zayînê de) nêzî 961 piştî Zayînê li çiyayên Zagrosê yên navendî xanedana Hesenweyhiyan damezrand.
Ew ji eşîra Kurdî Berzîkanî bû û di lûtkeya xwe de Loristan, Dînewer, Nehawend, Şarezûr û Hemedan kontrol dikirin.
Hesenweyhî xanedaneke Kurdî ya Şîeyên duwanzdehîmamî bûn — yek ji malbatên hukumdar ên mezin ên Şîe yên Kurd ên yekem.
Paytexta wî Dînewer bû, heman bajarê Kurdî ku Abu Hanifa Dinawari, damezrînerê nebatnasiya Erebî, derxistibû.
Hesenweyh di nav hevrikiya Bûweyhî û Samaniyan de bi jêhatî tev geriya û bi hevpeymaniya bi Bûweyhiyan re xweseriya xwe parast.
Agahiyên Kurt
Naverok
Avakirina Mîrgeha Hesenweyhiyan
Esl
Hesenweyh kurê kesekî bi navê Husayn ji eşîra Kurdî Berzîkanî bû. Berzîkanî yek ji komên eşîrî yên Kurdan ên herêma Zagrosê ya navendî bûn — heman çiyayên ku bi hezarsalan welatê gelên bavkalên Kurdan bûbûn. Heta 961 piştî Zayînê Hesenweyh karîbû çend kelehên herêmê bigire û wan wekî bingeha mîrgeha Hesenweyhiyan bikar bîne. Girtina kelehên wî — cihên parastî yên çiyayî ku kilîta hêza siyasî li Zagrosê bûn — yekem kiryara pêwîst a jiyana wî ya siyasî bû.
Navê wî yê Kurdî «Mîr Hesnewî» (ku bi Erebî Hasanwayh tê nivîsandin) nasnameya çandî ya dualî ya hukumdarên Kurd ên vê serdemê nîşan dide — hem di cîhana eşîrî ya Kurdan de kar dikirin (bi nav û adetên Kurdî) hem jî di cîhana siyasî ya berfirehtir a Îslamî de (bi nav û sernavên Erebî ji bo armancên fermî). Ev nasnameya siyasî ya duzimanî taybetmendiya kevneşopiya xanedanên Kurdî bû.
Çarçoveya Dîrokî
Hesenweyh di 961 piştî Zayînê de xanedana xwe damezrand — heman dehsala ku Şeddadî (nêzî 951 piştî Zayînê damezrandî) û Rewadî (nêzî 955 piştî Zayînê) jî derketin holê. Ev derketina di heman demê de ya gelek mîrgehên Kurdî ne tesaduf bû. Xilafeta Ebbasî ji 945 piştî Zayînê ve bûbû sazîyeke sembolîk di bin kontrola fermandarên Bûweyhî de. Bûweyhî bixwe misilmanên Şîe yên Deylemî bûn û pêşîneyên wan ji cîhana eşîrî ya Kurdan a Sunnî cuda bûn. Kontrola wan a Bexdayê nebû hukumkirineke bi bandor a çiyayên dûr ên Kurdan. Rêberên eşîrên Kurd ev valahiya siyasî dagirtin.
Têkiliya Hesenweyh bi Bûweyhiyan re tevlihev û jîr bû. Wî li dijî dijminên wan ên Samanî piştgirî da Bûweyhiyan û bi vê yekê parastineke siyasî ya têr bi dest xist ku di qada Bûweyhiyan de bi xweserî kar bike. Di 970 piştî Zayînê de wî bi cihgirê wezîrê Bûweyhî re lihevhatineke fermî pêk anî ku di berdêla baceke 50,000 dînaran de xweseriya wî garantî dikir — lihevhatinek ku serweriya wî ya fiilî piştrast kir û di heman demê de xeyala bi nav a serweriya Bûweyhiyan parast.
Avakirina Mîrgeha Hesenweyhiyan
Ax û Îdare
Hesenweyh mîrgeha xwe li qadeke mezin a Zagrosê ya navendî ava kir û Loristan, Dînewer, Nehawend, Daqûq, Şarezûr û Hemedan kontrol kirin. Paytexta wî li Dînewer yek ji bajarên mezin ên Kurdan ên serdema navîn bû — heman bajarê ku mala fikrî ya Abu Hanifa al-Dinawari bûbû. Di lûtkeya xwe de mîrgeha Hesenweyh heta Azerbaycanê dirêj dibû û bi vê yekê yek ji mezintirîn hebûnên siyasî yên Kurdan ên serdema xwe bû.
Hêza Leşkerî û Xweserî
Kilîta serkeftina Hesenweyh bingeha wî ya leşkerî li kelehên çiyayên Zagrosê û piştgiriya eşîrên Kurd a pêbawer bû. Hetta dema ku Bûweyhiyan hêz li dijî wî şandin — wekî dema ku walîyê Bûweyhî yê Hemedanê, Sahlan ibn Musafir, serî li wî rakir — Hesenweyh bi serkeftî berxwe da. Serkeftina wî li ser van hêzên xilafetê moraliya piştgirên wî bilind kir û şiyana mayîna dewleta Hesenweyhiyan piştrast kir. Ew di 979 piştî Zayînê li keleha xwe ya parastî ya Sermajê, li başûrê Bîsutûnê, mir.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Hesenweyh xanedana ku wî damezrand ye. Hesenweyhî — hukumdarên Kurd ên Şîeyên duwanzdehîmamî yên Zagrosê ya navendî — yek ji mîrgehên Kurdî yên herî girîng ên sedsala 10an kontrol dikirin û ji Dînewerê, bi rêya toreke kelehên çiyayî û hevpeymaniyên eşîrî, hukum dikirin. Paytexta wî Dînewer yek ji navendên fikrî û çandî yên cîhana Kurdan bû. Cihgirê wî Badr ibn Hasanwayh dê bibe yek ji hukumdarên Kurd ên herî navdar ên serdema navîn.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Hesenweyh kî bû?
Hesenweyh (mir di 979 piştî Zayînê de) damezrînerê xanedana Kurdî ya Hesenweyhiyan bû, ku nêzî 961 piştî Zayînê li çiyayên Zagrosê yên navendî hat ava kirin. Ew ji eşîra Berzîkanî bû, Loristan, Dînewer, Nehawend, Hemedan û Şarezûr kontrol kirin û di nav hevrikiya Bûweyhî û Samaniyan de tev geriya ku xweseriya Kurdan biparêze. Xanedana wî heta 1015 piştî Zayînê domand.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Hesenweyh — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayh).
Hesenweyhî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayhids); Britannica (britannica.com/topic/Hasanwayhid-dynasty).