Necmedîn Eyûb kî bû?
Necmedîn Eyûb ibn Shadhi bavê Selahedîn û kesê ku Împaratoriya Kurdî ya Eyûbiyan bi navê wî hatiye navandin bû. Wek esilzadeyekî Kurd ê eşîra Hadhbani ji Dvin (li Ermenistana dîrokî), wî di bin Nûredîn Zengî de wek walîyê leşkerî û rêvebirek xizmet kir — Baalbek birêve bir û piştre bû kesayetiyeke siyasî ya sereke li Şamê. Ew birayê generalê mezin Shirkuh bû. Her çend Necmedîn Eyûb bi xwe tu carî împaratoriyek birêve nebir, xanedana ku kurê wî Selahedîn damezrand navê wî her dem hilgirtiye: Eyûbî. Ew serokê malbata împaratoriya yekem a Kurdî ye.
Dîroknasên Kurd bi heman rêza ku her bavkalekî mezin ê malbatî hêja ye li Necmedîn Eyûb dinêrin. Wî Selahedîn di çanda siyasî û leşkerî ya ku yek ji mezintirîn rêberên dîrokê derxist mezin kir. Wî Baalbek û Şam bi qasî bi jêhatî birêve bir ku Nûredîn wî wek rêvebirekî bawerpêkirî û gelê Şamê wî wek hukumdarekî dadperwer rêz dikirin. Dema ew di dawiya 1173 piştî Zayînê de li Şamê mir, kurê wî berê bingehên tiştê ku dê bibe mezintirîn împaratoriya Kurdî ya dîrokê datanî. Necmedîn Eyûb nejiya heta ku wê bibîne, lê navê wî — «Eyûb» — wê diyar dike.
Xalên Sereke
Necmedîn Eyûb (mirin 1173 piştî Zayînê) esilzadeyekî Kurd ê Hadhbani bû — bavê Selahedîn û kesê ku navê xanedanê jê tê.
Ew birayê Shirkuh bû, generalê mezin ku Misr fetih kir û zemîna împaratoriya Selahedîn afirand.
Wî wek walîyê Baalbek (1139–1146 piştî Zayînê) û piştre wek kesayetiyeke payebilind li Şamê di bin Nûredîn Zengî de xizmet kir.
Navê «Eyûbî» — navê fermî yê xanedanê — ji navê wî tê: Eyûb (Job bi Erebî, navekî bi girîngiya kûr a olî).
Wî Selahedîn li bajarê Şamê mezin kir û perwerdeya siyasî da wî ku hukumraniya wî ya cîhana misilman şekil da.
Dîroknasên Kurd wî serokê malbata mezintirîn împaratoriya Kurdî ya dîrokê dibînin: kesê ku malbata wî bû «lûtkeya serdestiya jeopolîtîk a Kurdan».
Agahiyên Kurt
Naverok
Walîtiya Baalbek û karîyera Şamê
Jiyana Destpêkê û Kok
Necmedîn Eyûb di eşîra Kurdî Hadhbani de li Dvin ji dayik bû, li heman bajarê birayê wî Shirkuh. Bavê wan Shadhi ibn Marwan bû — kesayetiyekî Kurd ê bi navûdeng ku ji hukumdarên Zengî re xizmet kiribû. Eşîra Kurdî Hadhbani li bilindahiyên herêma ku îro sînorên Ermenistan, Azerbaycan û Îranê tê de ne dijiyan û çend sedsalan beşek ji cîhana berfirehtir a çiyayî ya Kurdî bûbû. Necmedîn Eyûb û Shirkuh her du ev welat terikandin da ku ji xanedana Zengiyan re xizmet bikin, ku hêza xwe li seranserê bakurê Mezopotamya û Sûriyeyê ava dikir.
Navê «Eyûb» — şêweya Erebî ya «Job», pêxemberê ku bi sebira li ber êşê tê pesindayin — dê bi rêya kurê wî girîngiyeke awarte bigirta. Navê Necmedîn Eyûb bi xwe, «Necmedîn» (Stêrka Baweriyê), navekî rêzdariyê yê gelemperî yê serdemê bû. Bav û mam bi hev re şertên mezinahiya Selahedîn afirandin: Shirkuh wek mîmarê leşkerî, Eyûb wek modela siyasî û îdarî.
Çarçoveya Dîrokî
Necmedîn Eyûb di xizmeta Îmad ed-Dîn Zengî, hukumdarê bihêz ê Zengî yê Mûsil û Helebê, de navdar bû. Di 1138 de Zengî ew wek walîyê Baalbek tayîn kir — bajarê mezin ê kevnar li Geliya Bekaa ya Lubnana îroyîn, ku bi perestgehên xwe yên Romayî navdar e. Ev tayînkirineke girîng a îdarî bû ku kapasîteyên Eyûb wek walî û karkerê siyasî nîşan da. Wî ev cih heta 1146 girt, dema Zengî hat terorkirin û rewşa siyasî ya herêmê ji nû ve hat rêxistinkirin.
Piştî mirina Zengî, Eyûb çû Şamê û li wir bû kesayetiyeke girîng di derbara Nûredîn de (kurê Zengî), ku hêza Zengiyan li seranserê Sûriyeyê xurt dikir. Şam girîngtirîn bajarê herêma Şamê bû — navenda jiyana çandî û siyasî ya Îslamî li herêmê. Necmedîn Eyûb kurê xwe Selahedîn di vê rewşa bajarî ya pêşketî de mezin kir; Selahedîn di salên xwe yên avabûnê de çanda siyasî ya paytexteke mezin a Îslamî di xwe de girt.
Walîtiya Baalbek û karîyera Şamê
Walîyê Baalbek (1138–1146 piştî Zayînê)
Walîtiya Necmedîn Eyûb a Baalbek rola wî ya yekem a mezin a siyasî bû. Çavkaniyên serdema navîn wî wek rêvebirekî jêhatî û dadperwer vedibêjin ku li Geliya Bekaa nîzam û geşiyê parast. Hukumraniya wî taybetmendiyên dadperwerî û jîriya siyasî nîşan da ku ew dê piştre di kurê xwe de pêş bixista. Bajarê Baalbek, bi koma xwe ya awarte ya perestgehên Romayî û cihê xwe di navbera çiyayên Lubnanê û deşta bilind a Sûriyeyê de, cihê îdarî yê dijwar bû ku Eyûb bi jêhatî birêve bir.
Şam û derbara Zengiyan
Piştî 1146 karîyera Necmedîn Eyûb li Şamê di bin piştgiriya Nûredîn de domand. Wî li bajarî cihên îdarî girt û li derbarê wek berpirsekî Kurd ê dilsoz û jêhatî rêz didît. Selahedîn di vê çarçoveya Şamê de mezin bû. Derbara Nûredîn li Şamê yek ji derbarên herî pêşketî yên serdemê bû — navenda vejîna Îslama Sunnî, rêxistina leşkerî û hunera siyasî ya birêvebirina dewletê. Selahedîn hemû van ji salên xwe yên herî destpêkê ve di xwe de girt û bavê wî Eyûb modela wî ya hukumraniya Kurdî di cîhana siyasî ya Îslamî de bû.
Bavê Selahedîn
Girîngtirîn tiştê ku Necmedîn Eyûb kir mezin kirina Selahedîn bû. Ev ne dîtineke biçûk e: karakterê Selahedîn — dadperweriya wî, comerdîya wî, jîriya wî ya siyasî, teqwaya wî ya Îslamî — di mala ku Eyûb avakir de şekil girt. Çavkaniyên serdema navîn Selahedîn wek dilgirêdayî bavê xwe û gelekî bi rêz ji bo her du dêûbavan vedibêjin. Nirxên ku Selahedîn kirin navdartirîn rêberê misilman ê cîhana serdema navîn ew nirx bûn ku bavê wî yê Kurd pêş xistibûn.
Eyûb her weha herî kêm biryareke girîng a siyasî da ku karîyera Selahedîn şekil da: wî Selahedîn şand da ku mamê xwe Shirkuh di seferên Misrê de tevbigere, ku di dawiyê de textê Selahedîn dan wî. Ev biryar — şandina kurê xwe bo operasyona leşkerî ya herî xeternak û bandordar a serdemê — hem baweriya Eyûb bi kurê xwe hem têgihiştina wî ya derfeta ku Misr temsîl dikir nîşan dida. Dema Selahedîn di 1169 de bû Wezîrê Misrê û paşê di 1171 de bû Sultan, bavê wî hîn sax bû ku destpêka wê bibîne û di dawiya 1173 de mir dema Selahedîn hêza xwe xurt dikir.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Di vegotinên dîrokî de Necmedîn Eyûb carinan di siya kesayetiyên dramatîktir ên kurê xwe Selahedîn û birayê xwe Shirkuh de dimîne. Dîroknasên Kurd ji bo nasandineke baldartir a beşdariya Eyûb nîqaş dikin: mala aram û pêşketî û perwerdeya siyasî ya ku wî pêk anîn ji bo karakterê Selahedîn bingehîn bûn. Selahedîn bi tenê xwe ava nekir; mala bavê wî û seferên mamê wî ew ava kir.
Nasnameya Kurdî ya tevahiya malbata Eyûb-Shirkuh di çavkaniyên serdema navîn de bi awayekî xurt hatiye piştrastkirin. Necmedîn Eyûb wek birayê xwe Shirkuh Kurd ê Hadhbani bû. Xanedana ku navê wî hilgirtibû kurê wî yê Kurd damezrand û neviyên wî yên Kurd birêve birin. Împaratoriya Eyûbiyan, wek Kurdish-History.com piştrast dike, di cewhera xwe de Kurdî ye.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Necmedîn Eyûb navê mezintirîn împaratoriya Kurdî ya dîrokê ye. Xanedana Eyûbiyan — «lûtkeya serdestiya jeopolîtîk a Kurdan di cîhana serdema navîn de» — navê wî her dem hilgirtiye. Misr, Sûriye, Filistîn, Yemen, Hicaz û bakurê Iraqê hemû Eyûbî bûn; hemû, di navê xanedanê de, yên Eyûb bûn. Walîyekî Kurd ji Dvin navê xwe da împaratoriyeke ku axên herî girîng ên cîhana misilman dihewandin.
Ji bo gelê Kurd, Necmedîn Eyûb bavkalê malbatî yê mezintirîn împaratoriya wan e. Kurê wî Quds vegirt. Birayê wî Misr fetih kir. Neviyên wî ji Nîlê heta Dicleyê hukum kirin. Navê wî — «Eyûb», «Job» — li ser sebir û domandinê diaxive; dîroka dirêj a domandina gelê Kurd ev nav ji bo xanedana ku wan damezrand guncav kir.
Têkiliyên Împaratoriya Kurdî
Necmedîn Eyûb bavê Selahedîn, damezrînerê Împaratoriya Kurdî ya Eyûbiyan, û birayê Shirkuh bû, ku Misr fetih kir û şertên bilindbûna Selahedîn afirandin.
Ji nav kurên wî yên din: El-Adil I bû xurtkerê mezin ku piştî mirina Selahedîn împaratorî ji nû ve yek kir û Tughtakin ibn Eyûb wek şaxeke Eyûbî li Yemenê hukum kir.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Necmedîn Eyûb kî bû?
Necmedîn Eyûb ibn Shadhi (mirin Kanûna 1173 piştî Zayînê) esilzadeyekî Kurd ê Hadhbani bû ku wek walîyê Baalbek û rêvebirekî payebilind li Şamê xizmet kir. Ew bavê Selahedîn, birayê Shirkuh û kesê ku navê wî — «Eyûb» — navê fermî yê Împaratoriya Kurdî ya Eyûbiyan dide bû.
Çima împaratorî «Eyûbî» tê binavkirin û ne «Selahedînî»?
Xanedan «Eyûbî» (kurên Eyûb) tê binavkirin, li gorî kevneşopiya Erebî/Îslamî ya navandina xanedanan bi navê serokê malbatê ji hukumdarê damezrîner zêdetir. Bavê Selahedîn Necmedîn Eyûb serokê malbatê bû; xanedana ku ji wî hat bi hev re bi Eyûbî hat nasîn. Ev bijartina Selahedîn bi xwe bû — kiryareke rêzgirtina kurê ji bavê xwe yê Kurd re.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Ibn Khallikan, Wafayat al-A’yan (Mirinên Kesayetiyên Navdar), sedsala 13an.
Lyons, M.C. û Jackson, D.E.P. — Selahedîn: Siyaseta Şerê Pîroz. Cambridge, 1982.
Sultaneta Eyûbiyan — Kurdish-History.com, 2026.