12 Mayıs 1974’te, Bağdat’ta bir cezaevi avlusunda, Hanekin kasabasından yirmi iki yaşındaki bir Kürt kadın, Irak’ın Baas rejimi tarafından asıldı. Adı Leyla Kasım’dı. Bağdat Üniversitesi’nde sosyoloji okuyan, Kürt milliyetçisi faaliyetlere katılmış bir üniversite öğrencisiydi. Tutuklandı, devrim mahkemesinde yargılandı, devlete karşı suçlardan mahkûm edildi ve idam edildi. Irak’ta siyasi aktivizm nedeniyle idam edilen ilk Kürt kadındı. Yirmi iki yaşındaydı. Ölümünden bu yana geçen on yıllarda Kürt tarihinin en çok anılan şehitlerinden biri oldu; görüntüsü Kürdistan Bölgesi genelindeki duvar resimlerinde yer alan, adı okullara ve sokaklara verilen ve öyküsü Kürt kadınların cesaretinin ve fedakârlığının somut ifadesi olarak anlatılan bir şahsiyet.
Bölüm 1: Hanekin — Dağlarda Bir Kürt Kasabası
Leyla Kasım, 1952’de, bugün Irak Kürdistan Bölgesi’nin Süleymaniye vilayetinde bulunan bir Kürt kasabası olan Hanekin’de doğdu. 1960’ların sonları ile 1970’lerin başlarında yetişkinliğe adım atan Kürt genç kuşağını şekillendiren koşullarda büyüdü: Mustafa Barzani’nin dağlarda öncülük ettiği Eylül Devrimi’ne ilişkin farkındalık, Kürt aydın ve öğrenci yaşamına canlılık veren milliyetçi siyasetle tanışıklık ve Baasçı devletin Kürt nüfusuna yönelik giderek saldırganlaşan politikalarının doğrudan deneyimi. Baas Partisi 1968’de Irak’ta iktidarı ele geçirmişti; Kürt siyasi şahsiyetlerini kendi tarafına çekmeye ve silahlı direnişi bastırmaya çalışırken Kürt bölgelerinde Araplaştırma politikası yürütüyordu.
Bölüm 2: Bağdat’ta Bir Öğrenci — Baasçı Başkentte Kürt Kimliği
Leyla Kasım, Bağdat Üniversitesi’ne kabul edildi ve burada Kürt dili ve edebiyatı okudu; Baasçı Irak bağlamında kendi başına siyasi bir eylem olan dikkat çekici bir seçimdi. Kendi halkının dilini ve kültürünü, onları bastırmaya çalışan devletin başkentinde öğrenme kararı, hem kişisel inancı hem siyasi bağlılığı yansıtıyordu. Bağdat, 1970’lerin başlarında yoğun siyasi gözetim ve denetim şehriydi. Baas Partisi’nin güvenlik aygıtı, öğrencilerin siyasi faaliyetlerini izliyordu; Bağdat Üniversitesi’ndeki Kürt öğrenciler, siyasi faaliyetin gerçekten tehlikeli olduğu, tutuklanmanın işkence, kaybolma veya idam anlamına gelebileceği bir ortamda hareket ediyordu.
Bölüm 3: Kürt Öğrenci Hareketi — Gözetim Altında Örgütlenmek
Leyla Kasım, Bağdat’ta Kürt öğrencilerin siyasi faaliyetlerine katıldı. Kendine özgü katılımının niteliği, tarihsel kaydın eksik ve tartışmalı olduğu bir konudur. Baasçı suçlamalar, onun KDP’yle ve silahlı Kürt direnişini destekleyen faaliyetlerle ilişkisini iddia ediyordu. Açık olan, Baasçı güvenlik tarafından Kürt siyasi aktivist olarak tanımlandığı, 1974’te Kürt siyasi faaliyetlerine yönelik daha geniş Baas baskısı bağlamında tutuklandığı ve kendisine yöneltilen suçlamaların ölüm cezasıyla sonuçlanacak kadar ciddi olduğudur.
Bölüm 4: Mart Bildirisi ve Gerçekleşmeyen Umut
Leyla Kasım’ın tutuklanması ve idamının siyasi bağlamı, Baas hükümeti ile Mustafa Barzani arasında dört yıl içinde Kürt özerkliğini vadeden 1970 Mart Bildirisi’yle şekillendi. 1974’e gelindiğinde Baas hükümetinin özerklik anlaşmasına uymayacağı açıktı. Mart 1974’te hükümet kendi özerklik yasasını açıkladı; bu Kürt öz yönetimi sürümü, üzerinde anlaşılmış olanın çok gerisindeydi ve KDP tarafından kabul edilmedi. Silahlı çatışma yeniden başladı. Kürt siyasi faaliyetlerine yönelik Baasçı baskı ülke genelinde yoğunlaştı; Leyla Kasım bu bağlamda tutuklanıp yargılandı.
Bölüm 5: Tutuklanma — Baasçı Güvenlik Devleti Harekete Geçer
Leyla Kasım, 1974’te Baasçı güvenlik kuvvetleri tarafından tutuklandı. Tutuklanmasının özel koşulları tarihsel kayıtta tam olarak belirlenmiş değildir. Kesin olarak bilinen, tutuklandığı, tutulduğu ve Baasçı güvenlik aygıtının siyasi mahkûmlara rutin olarak uyguladığı, sistematik işkenceyi de içeren sorgulama yöntemlerine maruz bırakıldığıdır. Tutuklanması, 1974’te Bağdat’taki Kürt siyasi aktivistlerini hedef alan daha geniş bir tutuklama dalgasının parçasıydı. Örüntü, etkin silahlı muhalefetle karşı karşıya kalan otoriter güvenlik devletlerine özgüydü: güvenlik aygıtı geniş bir ağ atıyor; yalnızca silahlı hareketle doğrudan bağlantısı olanları değil, Kürt siyasi faaliyetleriyle bağlantılı toplumsal ağlardaki herkesi tutukluyordu.
Bölüm 6: Yargılama ve Hüküm — Bir Devrim Mahkemesi
Leyla Kasım, Baas rejiminin devrim mahkemelerinden birinde yargılandı. Bunlar, siyasi suçları ele almak için kurulmuş, neredeyse hiç usul güvencesi bulunmayan özel askerî mahkemelerdi: sanıkların kendi seçtikleri avukattan yardım alma hakkı yoktu, işkence altında elde edilen deliller kabul ediliyordu ve hâkimler hiçbir bağımsızlığı olmayan parti sadıklarıydı. Irak devletine karşı suçlardan, yani KDP faaliyetlerine katılmaktan ve silahlı Kürt direnişiyle bağlantılı eylemlerden mahkûm edilerek ölüm cezasına çarptırıldı. Bazı anlatımlar, Kürt milliyetçiliğinden vazgeçmesi karşılığında cezasının hafifletilmesi olasılığının kendisine sunulduğunu ileri sürer. Kürt milliyetçi anlatımları, davasına ihanet etmek yerine ölümü kabul ederek bunu reddettiğini savunur.
Bölüm 7: İdam — 12 Mayıs 1974
Leyla Kasım, 12 Mayıs 1974’te idam edildi. Bağdat’taki bir cezaevinde asıldı. Yirmi iki yaşındaydı. Irak tarihinde siyasi aktivizm nedeniyle idam edilen ilk Kürt kadındı. İdamına ilişkin anlatımlar, soğukkanlılığını vurgular. Kürt sözlü ve yazılı geleneği, idamına cesaretle yaklaştığını, rejime meydan okumasını sonuna kadar sürdürdüğünü ve Kürt özgürlüğü için çağrıda bulunarak öldüğünü kaydeder. Bu dönemde diğer Kürt aktivistler de onunla birlikte idam edildi; aynı gün dört erkek idam edildi. Adları onunkinden daha az hatırlanır; bunun bir nedeni, kadınların siyasi katılımının tarihsel olarak kısıtlandığı bir toplumda Kürt kadın şehit figürünün özel simgesel ağırlık taşımasıdır.
Bölüm 8: Tepki — Uluslararası Protesto ve Kürtlerin Yası
Leyla Kasım’ın idam haberi, sürgündeki Kürt toplulukları arasında yayılarak Avrupa ve Orta Doğu genelinde protestolara yol açtı. Kürt diasporası toplulukları Irak büyükelçiliklerinin önünde gösteriler düzenledi. Sürgündeki Kürt basını, yargılanması ve idamını anlatan, onu Kürt davasının şehidi olarak çerçeveleyen yazılar yayımladı. Öyküsü, uluslararası insan hakları örgütleri tarafından Baas rejiminin siyasi ve medeni hakları sistematik ihlalinin örneği olarak ele alındı. Kürdistan Bölgesi içinde anısı, sözlü gelenek ve onuruna yazılan şiirlerle korundu. Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin 1992’de kurulmasından sonra anılması daha kamusal ve kurumsal hâle geldi; Süleymaniye ve diğer yerlerde sokaklara, okullara ve kamusal alanlara adı verildi.
Bölüm 9: Efsane ve Kadın — Efsaneyi Tarihten Ayırmak
Tarihsel Leyla Kasım, idamından bu yana geçen elli yılda çevresinde oluşan şehitlik anlatısıyla kısmen örtülmüştür. Milliyetçi hareketlerde şehit olan şahsiyetler, tipik olarak anma ve efsaneleştirme süreçleriyle bireysel kişinin ötesinde anlamlar taşıyan simgelere dönüştürülür. Tarihsel kaydın desteklediği şudur: Kürt bir öğrenciydi, Kürt siyasi faaliyetlerine katıldı, 1974’te tutuklandı, devrim mahkemesinde yargılandı, siyasi suçlardan mahkûm edildi ve 12 Mayıs 1974’te yirmi iki yaşında idam edildi. Tarihsel kadın ile şehit figürü arasındaki ayrım önemlidir, ancak önemini zayıflatmaz. Efsane, gerçek bir cesaret ve fedakârlık çekirdeğinin çevresinde büyümüştür; çevresinde oluşan simge de güvenlik yerine siyasi katılımı seçen Kürt kadınların deneyimine ilişkin gerçek doğruları yansıtır.
Bölüm 10: Miras — Kürdistan’ın Solmayan Çiçeği
Leyla Kasım, Kürtçede “Kürdistan’ın Solmayan Çiçeği” olarak bilinir; bu unvan hem öldüğündeki gençliğini hem de Kürt sözlü geleneğinde anısına atfedilen güzelliği yansıtır. Önemi siyasetin ötesine geçer: kadınların siyasi iradesine her zaman alan açmamış bir gelenekte kadın kahramanlığının mümkün olduğunu somutlaştıran bir şahsiyettir. Kurumlar kuramadan veya hareketlere öncülük edemeden yirmi iki yaşında öldü. Gücü bütünüyle tavrının gücüdür; reddedişin, teslimiyet yerine seçilen ölümün gücü. İdamından bu yana geçen elli yılda Kürt kadınlar bu geleneği geliştirdi: PKK ve YPJ’nin kadın savaşçıları, Kürt partilerinin kadın siyasetçileri, Kürt toplumunu daha fazla toplumsal cinsiyet eşitliğine yönelten kadın aydınlar ve sivil toplum liderleri; hepsi, kısmen Leyla Kasım’ın anısıyla şekillenmiş bir siyasi kültür içinde hareket eder.
Temel Olayların Zaman Çizelgesi
1952 — Irak’ın Süleymaniye vilayetindeki Hanekin’de doğar.
1960’ların sonları–1970’lerin başları — Bağdat Üniversitesi’nde sosyoloji okur; Kürt öğrencilerin siyasi faaliyetlerine katılır.
Mart 1970 — Mart Bildirisi: Baas hükümeti ve KDP, dört yıl içinde Kürt özerkliğinde anlaşır; bu vaat hiçbir zaman yerine getirilmez.
1974 — Baas hükümeti kendi sınırlı özerklik yasasını açıklar; KDP reddeder; silahlı çatışma yeniden başlar; Leyla Kasım tutuklanır.
1974 başları — Baasçı devrim mahkemesinde yargılanır; devlete karşı suçlardan mahkûm edilir; ölüm cezasına çarptırılır.
12 Mayıs 1974 — Bağdat’ta asılarak idam edilir. Yaşı: 22. Irak’ta siyasi aktivizm nedeniyle idam edilen ilk Kürt kadın.
1974–günümüz — Anısı Kürt sözlü geleneğinde korunur; Kürdistan Bölgesi genelinde sokaklara, okullara ve kamusal alanlara adı verilir.
Kaynaklar
1. McDowall, David. Kürtlerin Modern Tarihi. I.B. Tauris, 1996.
2. Jwaideh, Wadie. Kürt Ulusal Hareketi. Syracuse University Press, 2006.
3. Hanna Batatu. Irak’ın Eski Toplumsal Sınıfları ve Devrimci Hareketleri. Princeton University Press, 1978.
4. Romano, David. Kürt Milliyetçi Hareketi. Cambridge University Press, 2006.
5. Human Rights Watch. Irak’ta Soykırım: Kürtlere Karşı Enfal Harekâtı. 1993.
6. Bruinessen, Martin van. Ağa, Şeyh ve Devlet. Zed Books, 1992.
7. Marr, Phebe. Irak’ın Modern Tarihi. Westview Press, 2004.
8. Natali, Denise. Kürtler ve Devlet. Syracuse University Press, 2005.
Sık Sorulan Sorular
Leyla Kasım kimdi?
Leyla Kasım (1952–1974), Bağdat Üniversitesi’nde sosyoloji okuyan ve Kürt milliyetçisi siyasi faaliyetlere katılan Kürt bir öğrenciydi. 1974’te Baas rejimi tarafından tutuklandı, devrim mahkemesinde yargılandı ve 12 Mayıs 1974’te yirmi iki yaşında asılarak idam edildi. Irak’ta siyasi aktivizm nedeniyle idam edilen ilk Kürt kadındı; Kürt kültüründe bir şehit olarak saygıyla anılır.
Leyla Kasım neden idam edildi?
Baasçı devrim mahkemesi tarafından Irak devletine karşı suçlardan, özellikle Kürdistan Demokrat Partisi’yle ilişkiden ve silahlı Kürt direnişiyle bağlantılı faaliyetlerden mahkûm edildi. İdamı, Baas hükümetinin 1970 Mart Bildirisi’ndeki Kürt özerkliği vaatlerine uymamasının ardından yeniden başlayan çatışma döneminde, rejimin Irak genelinde Kürt siyasi aktivistlere karşı geniş bir baskı yürüttüğü sırada gerçekleşti.
Leyla Kasım Kürt hafızasında neden bu kadar önemlidir?
Ulusal mücadelede Kürt kadınların özel fedakârlığını, kadınların da Kürt siyasi bağlılığı için canlarıyla bedel ödediğinin gösterilmesini temsil eder. “Kürdistan’ın Solmayan Çiçeği” olarak bilinir; davasından vazgeçmek yerine ölümü seçerek yirmi iki yaşında öldü. Kürt kültüründe hem siyasi şehit hem kadın cesaretinin simgesidir; anısı Kürt kadınların kuşaklarına siyasi ve sivil yaşamda ilham vermiştir.