پێشەکییەک دەربارەی شەریف پاشا (1865–1951)
لە شەپۆلە ئاڵۆزەکانی مێژووی کۆتایی سەردەمی عوسمانی و دەرئەنجامە پڕئاژاوەکانی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، کەم کەسایەتی هێندەی مەحمەد شەریف پاشا ئاڵۆزییەکانی ناسنامە، وەفاداری و ئاوات بە ڕوونی دەردەخات. شەریف پاشا، کە لە 1865 لەدایک بوو و لە 1951 کۆچی دوایی کرد، دیپلۆماتێکی عوسمانی بوو کە دواتر بوو بە نەتەوەخوازێکی کورد؛ پیاوێک کە بە دەهلیزەکانی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریدا تێپەڕی، بەڵام لە کۆتاییدا بوو بە داکۆکیکاری دۆزی گەلێک کە لە مێژە پەراوێز خرابوو. ژیانی داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی تورکی و داڕشتنەوەی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا گرتەوە.
وەک سەرۆکی شاندی کورد لەو کۆنفرانسەدا، داکۆکی لە کوردستانێکی سەربەخۆ دەکرد و ڕوانگەیەکی داڕشت کە هەرچەند نەهاتە دی، بەردی بناغەی بۆ ناسنامەی هاوچەرخی کورد دانا. زۆرجار بە «باوکی نەتەوەی کورد» ناوی دەبرێت و نەخشەی کوردستان کە بە دەستی خۆی کێشای و لە 1919 پێشکەشی کرد، هێشتا لە ماڵ و کتێبە درسییەکانی کورد لە سەرانسەری جیهاندا هێمایەکی ناسراوە. بەڵام چیرۆکەکەی پڕە لە دژبەیەکی: عوسمانگەرایەک کە بوو بە نەیارێکی لیبراڵی ڕژێم، کاربەدەستێکی پابەند بە ڕێوشوێنی باو کە ڕێگای تاراوگەی ڕادیکاڵی گرتە بەر، و دانوستانکارێک کە سازشەکانی لەنێو گەلی خۆیدا مشتومڕی هەڵگیرساند.
ڕێڕەوی شەریف پاشا ڕەنگی ملمڵانێ فراوانەکانی کورد دەداتەوە؛ نەتەوەیەکی بێدەوڵەت کە بەسەر ئیمپراتۆرییەکاندا و دواتر بەسەر دەوڵەتە نەتەوەییەکاندا دابەش کرا. لە سەردەمێکدا کە ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ و پەیماننامەی سێڤر بەڵێنی مافی دیاریکردنی چارەنووسیان بە زۆر گەل دا و دواتر ئەو مافەیان لێ سەندەوە، شەریف پاشا پردێک بوو لەنێوان فرەکولتووریی نەریتیی عوسمانی و نەتەوەخوازییە ئەتنییە تازە سەرهەڵداوەکاندا. ئیدانەکردنی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکان لە 1915، ئەو هاوپەیمانییانەی لەگەڵ تورکە گەنجەکان کە کۆتایییان بە خراپی هات، و هەوڵە دیپلۆماسییەکانی لە جەنگی جیهانیی دووەمدا، ژیانێک دەردەخەن کە بۆ چاکسازی و مانەوە تەرخان کرابوو.
ئەم وتارەی بلۆگ بە وردی لە ژیاننامەکەی دەکۆڵێتەوە، لە گەورەبوونی لە خێزانێکی دەستڕۆیشتوودا تا تاراوگەی تەنهای، و بە پشتبەستن بە سەرچاوە مێژووییەکان ڕوون دەکاتەوە چۆن ئاواتەکانی تاکێک ڕەنگی چارەنووسی نەتەوەیەکیان دەدایەوە. لە ڕێگەی ژیانی ئەوەوە دوا هەناسەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، لەدایکبوونی تورکیای هاوچەرخ و هەوڵی بەردەوام بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد دەبینین.
ئەکادیمیای بەدرخان سوپاسی پارێزگاری سلێمانی دەکات – سلێمانی، شاری ئەدەب
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەکی خێزانی
مەحمەد شەریف پاشا لە 15ی تشرینی یەکەمی 1865 لە ئوسکودار، گەڕەکێکی مێژوویی ئیستانبوڵ کە ئەوکات کۆنستانتینۆپڵ ناوی بوو و دڵی ئیمپراتۆریی عوسمانی بوو، لەدایک بوو. لەدایکبوونی لە خێزانێکی خانەدانیی کوردی سەر بە میرنشینی باباندا، زەمینەی ژیانێکی پڕ لە ئیمتیاز و کاریگەریی بۆ ئامادە کرد. بنەماڵەی بابان، کە جارێک فەرمانڕەوای سلێمانی لە باشووری کوردستان بوون، بە قووڵی تێکەڵ بە کۆمەڵگەی عوسمانی ببوون و دەوڵەتپیاو و سەرکردەی سەربازییان پێگەیاندبوو.
باوکی، سەعید پاشا کورد (1834–1907)، دەوڵەتپیاو و وەزیری دەرەوەی عوسمانی بوو؛ نوێنەری وەفاداریی خێزانەکە بە سوڵتانەت بوو، لە هەمان کاتدا ڕەگە کوردییەکانیان دەپاراست. دایکی، سادەد خانم، پشتیوانیی ئەم ماڵە دەستڕۆیشتووەی دەکرد. شەریف بەشێک بوو لە تۆڕێکی خزمە ناسراوەکان: مامی ئەحمەد عیززەت پاشا کورد بوو؛ لە خزمە نزیکەکانیدا براکەی فوئاد پاشا کورد و خەزوورای سەعید حەلیم پاشا، سەدرەعزەمی داهاتوو، هەبوون، هەروەها ئامۆزاکانی وەک مستەفا یامولکی و عەبدولعەزیز یامولکی. ئەم تۆڕە باوەڕی ئیسلامیی سوننیی خێزانەکە و ڕۆڵیان لە پێکهاتەی فرەکولتووریی ئیمپراتۆریدا دەردەخست.
شەریف لە ئیستانبوڵ گەورە بوو و خوێندنێکی وەرگرت کە نەریتە ڕۆژهەڵاتییەکانی بە کاریگەریی ڕۆژئاوا دەبەستەوە؛ خەسڵەتێکی ناسراوی چینە دەستڕۆیشتووەکانی کۆتایی سەردەمی عوسمانی. لە ئامادەیی بەناوبانگی گەڵاتەسەرای، مەکتەبی سوڵتانی، دیار بوو و بە بەرزترین پلە دەرچوو. ئەم دامەزراوەیە، کە لە 1868 بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییە فەرەنسی–عوسمانییەکان دامەزرا، جەختی لە زمانی فەرەنسی و زانستە نوێیەکان دەکردەوە و خوێندکارانی بۆ کاری دیپلۆماسی یان کارگێڕی ئامادە دەکرد. شەریف کە خوازیاری فێربوونی زیاتر بوو، ڕاهێنانی سەربازیی لە ئەکادیمیای سەربازیی بەناوبانگی سان–سیر لە فەرەنسا بەدوادا چوو و تواناکانی لە ستراتیژی، سەرکردایەتی و کاروباری نێودەوڵەتیدا پێگەیاند. ئەم ئەزموونە ئەورووپییە بیرۆکە لیبراڵەکانی دەستوورخوازی و چاکسازیی لە ناخیدا چەسپاند، کە لەگەڵ فەرمانڕەوایی تاکڕەوانەی سوڵتان عەبدولحەمیدی II، لە ماوەی حوکمڕانیی 1876–1909، دژبەیەک بوو.
کۆتایی سەدەی 19 سەردەمی لاوازبوونی عوسمانی بوو؛ لەدەستدانی خاک لە باڵکان و زیادبوونی ناڕەزایەتیی ناوخۆ نیشانەکانی بوون. لە سەردەمی حەمیدیدا هەوڵی ناوەندگەرایی درا، لەوانە دامەزراندنی فەوجەکانی حەمیدیە، واتە هێزە نانیزامییە کوردییەکان، بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئاژاوەی ئەرمەنەکان و پێشڕەویی ڕووسەکان. بۆ کوردانی وەک خێزانی شەریف، ئەمە واتای هاوسەنگکردنی وەفادارییە جیاوازەکان بوو: خزمەتکردنی سوڵتان لەگەڵ پاراستنی ناسنامەی عەشیرەتی. بەم شێوەیە سەرەتای ژیانی شەریف لەژێر کاریگەریی ئەم دوو لایەنەدا داڕێژرا، خزمەتی ئیمپراتۆری و شانازیی ئەتنی. لە دەیەی 1890دا، وەک یاوەری سەربازی لە کۆشک و وابەستەی سەربازی لە پاریس، پێشتر پلەکانی کارگێڕیی بڕیبوو و بە تورکی، کوردی، فەرەنسی و بە ئەگەری زۆر بە عەرەبی و فارسیش ڕەوان قسەی دەکرد.
ژیانی خێزانی لایەنی تری بە کەسایەتییەکەی زیاد کرد. لەگەڵ شازادەکچ ئەمینە حەلیمی میسری، پووری پاشا فارووق، هاوسەرگیری کرد؛ ئەمە سامانی بۆ هێنا و پەیوەندییەکانی لە قاهیرە پەرە پێ دا. کچەکەیان، مەلەک خانم، لە 1927 لە مۆنتیچیانۆی سیێنا، لە ماوەی تاراوگەیدا لەدایک بوو. ئەم هاوسەرگیرییە بە خێزانی پاشایەتیی میسرەوە بەستییەوە و لەناو گۆڕانکارییە سیاسییە توندەکاندا ئاسایشی دارایی بۆ دابین کرد. باوەڕی سوننیی شەریف هەر لە ناوەندی ژیانیدا مایەوە و کاریگەریی لەسەر ئیدانەکردنی ستەمکارییەکان و داکۆکیکردنی لە یەکێتیی موسڵمانان لەژێر حوکمڕانییەکی چاکسازیکراودا هەبوو.
ئەم ساڵە پێکەرهێنەرانە شەریفی بە ئامرازەکانی دیپلۆماسی و تێڕوانینێکی ورد و فرەلایەن بۆ جیهان پڕچەک کرد. کاتێک ئیمپراتۆری لەگەڵ بزووتنەوە چاکسازیخوازەکانی وەک عوسمانییە گەنجەکاندا سەرقاڵ بوو، مەیلە لیبراڵەکانی سەریان هەڵدا و خستییانە ڕێگای گۆڕان لە خزمەتکارێکی وەفادارەوە بۆ ڕەخنەگرێکی ئاشکرا.
کارنامەی دیپلۆماسی: خزمەت و نائومێدی
چوونی شەریف پاشا بۆ بوارە دیپلۆماسییەکانی عوسمانی هاوکات بوو لەگەڵ هەوڵەکانی ئیمپراتۆری بۆ نوێکردنەوە لەژێر فشارە ئەورووپییەکاندا. دوای سان–سیر، وەک یاوەری سەربازیی سوڵتان عەبدولحەمیدی II خزمەتی کرد و لە نزیکەوە ئاگاداری پیلانەکانی کۆشکی یڵدز بوو. تواناکانی لە زمان و پەیوەندییە خێزانییەکانی ڕێگای بۆ پلەی وابەستەی سەربازی لە پاریس خۆش کرد، کە لەوێ کۆماریخوازیی کۆماری سێیەمی بینی و ئارەزووی بۆ پاشایەتیی دەستووری زیاتر کرد.
لە 1898، لە تەمەنی 33 ساڵیدا، شەریف بە باڵیۆزی عوسمانی لە ستۆکهۆڵم دانرا و تا 1908 لەو پۆستە مایەوە. ئەم دە ساڵە لە سوێد وای کرد وەک دووەم کورد لەو وڵاتەدا لە بەڵگەکاندا تۆمار بکرێت، دوای پزیشک میرزا سەید لە 1893. وەک باڵیۆز، پەیوەندییە عوسمانی–سوێدییەکانی بەهێز کرد و کاری لەسەر بازرگانی و ئاڵوگۆڕی کولتووری کرد. هەڵوێستی بێلایەنی سوێد ڕێگای پێ دا بەبێ دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی کۆڵۆنیالی، لیبراڵیزمی ئەورووپی ببینێت. لەم ماوەیەدا بە نهێنی پشتیوانیی بزووتنەوەی تورکە گەنجەکانی دەکرد و یارمەتیی دارایی دەدایە ئەحمەد ڕەزا لە پاریس، کە داکۆکی لە گەڕاندنەوەی دەستوور دەکرد.
شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908، کە عەبدولحەمیدی لە تەخت دابەزاند و دەستووری 1876ی گەڕاندەوە، شەریفی گەڕاندەوە بۆ ئیستانبوڵ. سەرۆکایەتیی لقی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتنی (CUP) لە پانگالتی گرتە ئەستۆ، گەڕەکێکی زیندووی ئەرمەنی–کوردی. لە سەرەتادا گەشبین بوو و لەگەڵ ئەمین عەلی بەدرخان و عەبدولقادر عوبەیدوڵڵا بەشداریی لە دامەزراندنی کۆمەڵەی هاوکاری و پێشکەوتنی کورد (Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti) کرد، بە ئامانجی پێشخستنی خوێندن و مافەکانی کورد لەناو ئیمپراتۆریدا. ئەم کۆمەڵەیە ڕەنگی سەرەتای بیداربوونەوەی ڕۆشنبیریی کوردی دەدایەوە و عوسمانگەرایی بە هۆشیاریی ئەتنییەوە دەبەستەوە.
بەڵام نائومێدی زوو سەری هەڵدا. شەریف دژایەتیی سەربازگەرایی ڕوو لە زیادبوونی CUP و سیاسەتەکانی بە تورککردنی دەکرد، کە هەوڵیان دەدا نەتەوە ناتورکەکان بتوێننەوە. سەرچاوەکان لەسەر هۆکاری ئەم دابڕانە مشتومڕیان هەیە: هەندێک دەڵێن نیگەران بوو لە زاڵبوونی سەربازان بەسەر سیاسەتدا؛ هەندێکی تر دەڵێن بەهۆی نەدرانی پۆستی باڵیۆزی لە لەندەن هەستی بە سووکایەتی کردبوو. تا 1909، لە ترسی چەوسانەوە هەڵهات و ڕێگای تاراوگەی گرتە بەر. لە پاریسەوە سەرکردایەتیی ئۆپۆزسیۆنی کرد و پارتی چاکسازیخوازی لیبراڵی دامەزراند، هەروەها لە 1909 تا 1914 ڕۆژنامەی مەشرووتییەت (دەستوورخوازی)ی بڵاو کردەوە. ئەم ڕۆژنامەیە ڕەخنەی لە دەسەڵاتخوازیی CUP دەگرت و داکۆکی لە حوکمڕانیی ناوەندگریز و مافەکانی کەمینەکان دەکرد.
CUP بە توندی تۆڵەی سەندەوە. شەریف بە بەشداری لە تیرۆرکردنی سەدرەعزەم مەحموود شەوکەت پاشا لە 1913 تۆمەتبار کرا و بە نەئامادەیی حوکمی ئێعدامی بەسەردا درا. هەوڵێکی تیرۆرکردنی لە پاریس لە 1914 شکستی هێنا، کە دەستڕاگەیشتنی ڕژێمی دەردەخست. لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا لە مۆنتە کارلۆ مایەوە، بێلایەن بەڵام چاودێر. لە 1915 وتارێکی توندی لە New York Times نووسی و کوشتارەکانی ئەرمەنەکانی ئیدانە کرد؛ تورکە گەنجەکانی بە ڕیشەکێشکردنێکی پلاندانراو تۆمەتبار کرد. ئەمە هەڵوێستێکی بوێرانە بوو کە لەگەڵ دۆزە مرۆڤدۆستییەکان هاوڕێی کرد و لە هەوڵە جەنگییەکانی عوسمانی دووری خستەوە.
دوای 1918، حکومەتی تەوفیق پاشا حوکمەکەی هەڵوەشاندەوە و ڕێگای پێ دا بۆ ماوەیەکی کورت بگەڕێتەوە. بەڵام کاتێک مەترسیی داگیرکردن لەلایەن هاوپەیمانانەوە نزیک بووەوە، شەریف لە بەرەکەی جیابووەوە و بە تەواوی نەتەوەخوازیی کوردی قبووڵ کرد. کارنامە دیپلۆماسییەکەی، کە جارێک کۆڵەکەی خزمەتی عوسمانی بوو، بوو بە سەکۆی ناڕەزایەتی و کەلێنە ناوخۆییەکانی ئیمپراتۆریی دەردەخست.
سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی کوردی: لە کۆمەڵەوە بۆ شاند
بەشداریی شەریف پاشا لە نەتەوەخوازیی کوردیدا لە کاتی داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا قووڵتر بووەوە. کۆمەڵەی 1908، کە لە دامەزراندنیدا بەشدار بوو، لە چوارچێوەی عوسمانیدا پێشکەوتنی کولتووری و ئابووریی کوردی پەرە پێ دەدا. بەڵام کاتێک سیاسەتەکانی CUP کەمینەکانی بێگانە کرد، تاراوگەی شەریف هۆشیاریی ئەتنییەکەی تیژتر کرد. لە پاریس، مەشرووتییەت بوو بە دەنگی عوسمانگەرایی لیبراڵ، ڕەخنەی لە ناوەندگەرایی دەگرت و داکۆکی لە فیدڕاڵیزم دەکرد بۆ جێکردنەوەی گرووپە جیاوازەکانی وەک کورد و ئەرمەن.
وێرانکاریی جەنگی جیهانیی یەکەم، شکستەکانی عوسمانی و داگیرکردنە ڕووسییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ، هەستی جیاییخوازییان بەهێز کرد. کوردان کە بۆ ئیمپراتۆری شەڕیان کردبوو، ڕووبەڕووی پشتلێکردنەوە بوونەوە، کاتێک بەڵێنەکانی هاوپەیمانان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس لە ڕێگەی چواردە خاڵەکەی ویڵسنەوە دەرکەوتن. لە 1918، شەریف پەیوەندیی بە کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان (Kürdistan Teali Cemiyeti) کرد، گرووپێکی بڕیاربەدەستتر کە هەوڵی بۆ خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی دەدا. بە سەرۆکی هەڵبژێردرا و خۆی وەک داکۆکیکارێکی سەرەکی ناساند.
دیارترین ڕۆڵی لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە 1919–1920دا بوو. وەک سەرۆکی شاندی کورد، شەریف هەوڵی دیپلۆماسیی بۆ دەوڵەتێکی کوردی دەدا و نەخشەیەکی دەستکێشی پێشکەش کرد کە سنوورەکانی کوردستانی لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە تا باکووری عێراق و سووریا دیاری دەکرد. ئەم نەخشەیە، کە جەختی لە ناوچەکانی زۆرینەی کورد دەکردەوە، کاریگەریی لەسەر گفتوگۆکانی پەیماننامەی سێڤر (1920) هەبوو؛ پەیماننامەیەک کە لە ماددەکانی 62–64دا خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی کوردی دەخستە بەرچاو.
دانوستانەکان پڕئاڵۆزی بوون. شەریف لەگەڵ سەرکردەی ئەرمەنی پۆغۆس نوبار پاشا ڕێککەوتنێکی کرد کە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵی دابەش دەکرد: زۆربەی ناوچەکان بۆ کوردان بوو، بەڵام وان و بەدلیس دەدرانە ئەرمەنستان. ئەم سازشە تووڕەیی سەرکردە کوردەکانی وەک ئەمین عەلی بەدرخانی هەڵگیرساند، کە تەلەگرافی توندیان بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین دژی ئەم دەستبەرداربوونە لە خاک نارد. دابەشبوونە ناوخۆییەکان، نێوان عەشیرەت و ڕۆشنبیر، سوننی و عەلەوی، دۆزەکەیان لاواز کرد. شەریف لەبەردەم ناڕەزایەتییەکاندا دەستی لە کار کێشایەوە، کە گورزێک بوو لە نوێنەرایەتیی یەکگرتووی کورد.
دۆزی کوردستان دژی تورکیا، لە نووسینی میر سورەیا بەدرخان ...
سەرەڕای ئەمە، هەوڵەکانی ئاواتەکانی کوردیان خستە بەرچاو. پەیماننامەی سێڤر بەڵێنی ڕاپرسییەکی گشتی بۆ سەربەخۆیی کوردی دا، بەڵام بەرگریی مستەفا کەمال و پەیماننامەی لۆزان لە 1923 هەڵیان وەشاندەوە و خاکە کوردییەکانیان خستە ناو تورکیاوە. نەتەوەخوازیی شەریف ئایدیاڵەکانی عوسمانگەرایی بە شانازیی ئەتنی دەبەستەوە و کوردستانی وەک یەکەیەکی پێشکەوتنخواز و دەوڵەمەند بە سەرچاوە دەبینی. وتارەکەی لە NYT لە 1915، کە ڕیشەکێشکردنی ئەرمەنەکانی ئیدانە دەکرد، هاوپشتیی لەگەڵ کەمینەکانی تر نیشان دەدا و کوردی وەک قوربانیی توندڕەوی تورکە گەنجەکان دەناسێناند.
دوای کۆنفرانس، بزووتنەوەکە لەناو سەرکوتکردنە تورکییەکاندا تووشی سستی بوو. ڕۆڵی شەریف نیشانەی گۆڕان بوو لە چاکسازییەوە بۆ جیاییخوازی و سەرەڕای شکستەکە، ئیلهامی بە نەوەکانی داهاتوو بەخشی.
تاراوگە و ساڵەکانی کۆتایی: داکۆکیی بەردەوام
دوای پاشەکشەی پاریس، شەریف پاشا لە تاراوگەیەکی هەمیشەییدا ژیا و بوو بە داکۆکیکارێکی وێڵی کوردستان. سەرهەڵدانی کەمالیزم لە تورکیا گەڕانەوەی نامومکین کرد؛ حوکمی ئێعدامەکەی بە شێوەیەکی هێمایی هەر مایەوە. لە دەیەی 1930دا لە مۆنتە کارلۆ نیشتەجێ بوو و سامانەکەی هاوسەرە میسرییەکەی بۆ جێگیرکردنی ژیانی بەکار هێنا. بەدوای هاوپەیماندا دەگەڕا و بۆ وەرگرتنی پشتیوانی ڕووی لە بێنیتۆ موسۆلینی کرد، بەڵام بەرژەوەندییەکانی ئیتاڵیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێگیر نەبوون.
جەنگی جیهانیی دووەم هەوڵەکانی لە نوێوە هەڵگیرساندەوە. لە خاکە بێلایەن یان داگیرکراوەکانەوە، شەریف پەیوەندیی بە حکومەتەکانی بەریتانیا، ئیتاڵیا و ئەڵمانیاوە کرد و لەناو ملمڵانێی هێزەکانی مەحوەر و هاوپەیماناندا هەوڵی دیپلۆماسیی بۆ سەربەخۆیی کورد دەدا. ڕەفتارە پراگماتییەکەی، واتە مامەڵەکردن لەگەڵ هەردوو لا، بێچارەییەکەی دەردەخست، بەڵام ئەنجامی کەمی هەبوو. دوای جەنگ، کاتێک جەنگی سارد دەستی پێ کرد، جیۆپۆلەتیکی زلهێزەکان دۆزە کوردییەکانی خستە پەراوێزەوە.
شەریف ساڵەکانی کۆتایی ژیانی لە ئیتاڵیا بەسەر برد و لە 22ی کانوونی یەکەمی 1951 لە کاتانزارۆ بە جەڵتەی دڵ کۆچی دوایی کرد. لە گۆڕستانی کاتانزارۆ نێژرا و گۆڕەکەی بوو بە شایەتێکی بێدەنگی خەونە بەدینەهاتووەکان. کچەکەی مەلەک ڕەچەڵەکی خێزانەکەی بەردەوام کرد، بەڵام میراتە سیاسییەکەی سنووری پەیوەندییە کەسییەکانی تێپەڕاند.
میرات: هێمای ئاواتەکانی کورد
کاریگەریی بەردەوامی شەریف پاشا لە ڕۆڵیدایە وەک یەکێک لە پێشەنگانی نەتەوەخوازیی کوردی. نەخشەکەی و داکۆکیکردنی لە سێڤر ئیلهامیان بە بزووتنەوەکانی وەک PKK و خۆبەڕێوەبردنی هاوچەرخی کوردستانی عێراق بەخشی. ڕەخنەی لە سازشەکانی دەگیرێت، بەڵام وەک دیپلۆماتێک ڕێزی لێ دەگیرێت کە کوردستانی هێنایە سەکۆی جیهانی.
تاراوگەی کورد و یادەوەریی کالابریا
لە تورکیا زۆرجار وەک جیاییخواز سەیری دەکرێت؛ لە بازنە کوردییەکاندا وەک پاڵەوان. ژیانی ئاستەنگەکانی نەتەوە بێدەوڵەتەکان دەردەخات و لیبراڵیزم بە شانازیی ئەتنی دەبەستەوە. کاتێک کوردان لە سیاسەتی هاوچەرخدا، لە ڕۆژئاواوە تا هەولێر، ڕێگای خۆیان دەدۆزنەوە، ڕوانگەی شەریف بۆ کوردستانێکی ئاشتیخواز و سەربەخۆ هەر دەنگ دەداتەوە.
ڕووداوە گرنگەکان و ڕیزبەندیی کاتی: ژیان و دیپلۆماسیی شەریف پاشا
ژیانی شەریف پاشا لە پاشخانی لاوازبوونی ئیمپراتۆریی عوسمانی، سەرهەڵدانی نەتەوەخوازی و ڕێکخستنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا بەڕێوە چوو. وەک دیپلۆمات، تاراوگەنشین و داکۆکیکاری مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد، کردەوەکانی وەفاداریی ئیمپراتۆرییان بە ئاواتە ئەتنییەکانەوە دەبەستەوە. ئەم بەشە قۆناغە چارەنووسسازەکانی ڕێڕەوەکەی تۆمار دەکات، لە خوێندنی لە دامەزراوە تایبەتەکانی چینە دەستڕۆیشتووەکاندا تا میراتی دوای مەرگی.
ئەم ڕیزبەندییە کاتییە پشت بە تۆمارە مێژووییەکان دەبەستێت بۆ نیشاندانی ئەوەی چۆن وەرچەرخانە کەسییەکان لەگەڵ گۆڕانە جیۆپۆلەتیکییە فراوانەکانی وەک شۆڕشی تورکە گەنجەکان و کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس یەکیان دەگرتەوە. دوای خشتەکە، باسێکی ورد لە هەندێک ڕووداوی دیاریکراو دەکرێت و پاڵنەر، ئاستەنگ و دەرئەنجامەکانی داڕێژەری سەردەمەکەی دەردەخات.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیان و بەشدارییە گرنگەکانی شەریف پاشا
خشتەی خوارەوە ڕووداوە سەرەکییەکان بە ڕیزبەندیی کاتی، بە ڕێکەوت و وەسف و وردەکارییە گرنگەکانەوە، دەخاتە ڕوو. ئاماژەکان بۆ وردیی زانیارییەکان پشت بە سەرچاوە متمانەپێکراوەکان دەبەستن.
ڕێکەوت/ماوە | ڕووداو | وردەکارییە گرنگەکان |
15ی تشرینی یەکەمی 1865 | لەدایکبوون لە ئوسکوداری ئیستانبوڵ | مەحمەد شەریف پاشا لە خێزانێکی خانەدانیی کوردی سەر بە میرنشینی بابان لەدایک بوو؛ باوکی سەعید پاشا کورد دەوڵەتپیاوێکی عوسمانی بوو. |
کۆتایی دەیەی 1870–دەیەی 1880 | خوێندن لە ئامادەیی گەڵاتەسەرای | لە مەکتەبی سوڵتانی، قوتابخانەی چینە دەستڕۆیشتووەکان، بە پلەی بەرز دەرچوو؛ قوتابخانەکە جەختی لە فەرەنسی و زانستە نوێیەکان دەکردەوە. |
دەیەی 1880 | ڕاهێنانی سەربازی لە ئەکادیمیای سان–سیر | لە قوتابخانەی سەربازیی بەناوبانگی فەرەنسا خوێندی و بە لیبراڵیزم و ستراتیژیی ئەورووپی ئاشنا بوو. |
دەیەی 1890 | ڕۆڵە سەرەتاییە دیپلۆماسییەکان | وەک یاوەری سەربازیی سوڵتان عەبدولحەمیدی II و وابەستەی سەربازی لە پاریس خزمەتی کرد و تۆڕی پەیوەندیی نێودەوڵەتی دروست کرد. |
1898–1908 | باڵیۆز لە ستۆکهۆڵم | بە باڵیۆزی عوسمانی لە سوێد دانرا؛ لە دوورەوە پشتیوانیی دارایی چاکسازیخوازەکانی تورکە گەنجەکانی دەکرد؛ دووەم کورد بوو کە لە سوێد لە بەڵگەکاندا تۆمار کرابوو. |
23ی تەممووزی 1908 | شۆڕشی تورکە گەنجەکان | شۆڕش دەستووری 1876 دەگەڕێنێتەوە؛ شەریف دەگەڕێتەوە بۆ ئیستانبوڵ و سەرۆکایەتیی لقی CUP لە پانگالتی دەگرێتە ئەستۆ. |
1908 | بەشداری لە دامەزراندنی کۆمەڵەی هاوکاری و پێشکەوتنی کورد | لەگەڵ ئەمین عەلی بەدرخان و عەبدولقادر عوبەیدوڵڵا دامەزرێنرا بۆ پێشخستنی خوێندن و مافەکانی کورد لەناو ئیمپراتۆریدا. |
1909 | چوونە تاراوگەی پاریس | بەهۆی ناکۆکی لەگەڵ سەربازگەرایی CUP هەڵدێت و دەست بە چالاکییەکانی ئۆپۆزسیۆن دەکات. |
1909–1914 | بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی مەشرووتییەت | ڕەخنە لە دەسەڵاتخوازیی CUP دەگرێت و داکۆکی لە چاکسازیی لیبراڵ و ناوەندگریزی دەکات؛ ڕۆژنامەکە لە خاکی عوسمانیدا قەدەغە دەکرێت. |
حوزەیرانی 1913 | دانانی حوکمی ئێعدام بە نەئامادەیی | CUP بە بەشداری لە تیرۆرکردنی سەدرەعزەم مەحموود شەوکەت پاشا تۆمەتباری دەکات. |
1914 | هەوڵی تیرۆرکردن لە پاریس | هێرشە شکست‌هێناوەکە کە CUP ڕێکی خستبوو، بەدواداچوونی ڕژێم بۆ نەیارەکانی دەردەخات. |
1915 | ئیدانەکردنی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکان | وتارێک لە New York Times بڵاو دەکاتەوە و تورکە گەنجەکان بە ڕیشەکێشکردنی سیستەماتیکی ئەرمەنەکان تۆمەتبار دەکات. |
30ی تشرینی یەکەمی 1918 | تەسلیمبوونی عوسمانی لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا | ئاگربەستی مودرۆس بەشداریی عوسمانی کۆتایی پێ دەهێنێت؛ حوکمی ئێعدامی شەریف بۆ ماوەیەکی کورت هەڵدەوەشێنرێتەوە. |
کۆتایی 1918 | پەیوەندیکردن بە کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان | بە سەرۆک هەڵدەبژێردرێت و جەختی خۆی دەخاتە سەر خۆبەڕێوەبردنی کورد. |
1919–1920 | سەرۆکایەتیی شاندی کورد لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا | نوێنەرایەتیی کورد دەکات و هەوڵی دیپلۆماسیی بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ دەدات؛ نەخشەیەکی دەستکێشی سنوورە پێشنیارکراوەکان پێشکەش دەکات. |
6ی شوباتی 1919 | یادداشتێک دەربارەی داواکارییەکانی کورد | بەڵگەنامەیەک پێشکەشی نوێنەرانی کۆنفرانس دەکات کە داواکارییەکانی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس دەخاتە ڕوو. |
9ی تشرینی یەکەمی 1919 | نامەیەک بۆ نوێنەری بەریتانیا | ناڕەزایەتی دژی داواکارییە خاکییەکانی ئەرمەنەکان دەردەبڕێت؛ نەخشەیەکی ورد و بەڵگەی مێژوویی بۆ کوردستان لەخۆ دەگرێت. |
20ی تشرینی دووەمی 1919 | ڕێککەوتن لەگەڵ شاندی ئەرمەنی | ڕێککەوتنێک لەگەڵ پۆغۆس نوبار پاشا واژۆ دەکات کە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ دابەش دەکات؛ بۆ ئەرمەنستان واز لە وان و بەدلیس دەهێنێت. |
کۆتایی 1919/سەرەتای 1920 | دەستلەکارکێشانەوە لە شاند | لەناو ناڕەزایەتیی سەرکردە کوردەکان بەهۆی سازشە خاکییەکانەوە دەست لە کار دەکێشێتەوە. |
10ی ئابی 1920 | واژۆکردنی پەیماننامەی سێڤر | ماددەکانی 62–64 خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی کورد دیاری دەکەن؛ داکۆکیکردنی شەریف کاریگەریی لەسەر ماددەکان هەیە. |
24ی تەممووزی 1923 | پەیماننامەی لۆزان | جێگای سێڤر دەگرێتەوە و داواکارییەکانی کورد پشتگوێ دەخات؛ ناوچەکان دەخاتە ناو کۆماری نوێی تورکیاوە. |
دەیەی 1930 | تاراوگە لە مۆنتە کارلۆ | لە ڤیلای «مۆن کەیف» دەژی؛ بۆ دۆزی کورد داوای پشتیوانیی ئیتاڵی لە موسۆلینی دەکات. |
1939–1945 (جەنگی جیهانیی دووەم) | هەوڵی دیپلۆماسی لەگەڵ هێزەکانی سەردەمی جەنگ | لەناو شەڕی جیهانیدا بۆ سەربەخۆیی کورد پەیوەندی بە حکومەتەکانی بەریتانیا، ئیتاڵیا و ئەڵمانیاوە دەکات. |
1947 | سەردانی سوێد | بۆ ماوەیەکی کورت دەگەڕێتەوە و پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی پێشووی دەخاتەوە یاد. |
22ی کانوونی یەکەمی 1951 | کۆچی دوایی لە کاتانزارۆی ئیتاڵیا | بە جەڵتەی دڵ کۆچی دوایی دەکات و لە گۆڕستانی کاتانزارۆ دەنێژرێت. |
دوای 1951 | میراتی وەک «باوکی نەتەوەخوازیی کوردی» | نەخشەکەی و هەوڵەکانی بۆ سێڤر ئیلهام بە بزووتنەوە هاوچەرخە کوردییەکان دەبەخشن؛ لە مێژوونووسیی کوردیدا ڕێزی لێ دەگیرێت. |
شیکردنەوەی وردی ڕووداوە گرنگەکان
لەدایکبوونی شەریف پاشا لە 15ی تشرینی یەکەمی 1865 لە ئوسکودار، خستییە ناو ژینگەی چینە دەستڕۆیشتووەکانی عوسمانی، کە خانەدانە کوردەکانی وەک خێزانی بابان خزمەتی ئیمپراتۆرییان لەگەڵ ناسنامەی ئەتنی هاوسەنگ دەکرد. خوێندنی لە ئامادەیی گەڵاتەسەرای و ئەکادیمیای سەربازیی سان–سیر لە دەیەی 1880دا بە بیرۆکە ڕۆژئاواییەکانی دەستوورخوازی ئاشنای کرد، کە لەگەڵ دەسەڵاتی ڕەهای عەبدولحەمیدی IIدا دژبەیەک بوون. ئەم ساڵانە تێڕوانینە لیبراڵەکەیان پەرە پێ دا؛ ئەمەش لە ڕۆڵە سەرەتاییەکانی وەک یاوەری سەربازی و وابەستەی سەربازیدا دیار بوو، کە تێیاندا لە نزیکەوە سیاسەتی ئەورووپی بینی.
باڵیۆزایەتیی لە ستۆکهۆڵم لە 1898 تا 1908 ماوەیەکی پێکەرهێنەر بوو. وەک نوێنەری عوسمانی، پەیوەندییەکانی سوێدی بێلایەنی بەڕێوە دەبرد و لە هەمان کاتدا بە نهێنی یارمەتیی دارایی تاراوگەنشینانی تورکە گەنجەکانی وەک ئەحمەد ڕەزای دەدا. ئەم وەفادارییە دوولایەنە، خزمەتکردنی سوڵتان لەگەڵ پشتیوانیی چاکسازی، ڕەنگی گرژییە ناوخۆییەکانی ئیمپراتۆریی دەدایەوە. شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908، لە 23ی تەممووز، خاڵێکی وەرچەرخان بوو؛ شەریف بە سەرکەوتوویی گەڕایەوە و بەشداریی لە دامەزراندنی کۆمەڵەی هاوکاری و پێشکەوتنی کورد کرد بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییەکانی کورد لە چوارچێوەیەکی دەستووریدا. بەڵام ڕووکردنی CUP لە بە تورککردن لێی دووری خستەوە و بوو بە هۆی تاراوگەنشینیی لە 1909.
لە پاریس، لە 1909 تا 1914، ڕۆژنامەی مەشرووتییەتی شەریف بوو بە سەکۆی ناڕەزایەتی و ڕەخنەی لە ستەمکاریی CUP و گرفتە داراییەکانی عوسمانی دەگرت، لەوانە قەرزە زەبەلاحەکانی جەنگ. لە ئیمپراتۆریدا قەدەغە کرا و هێمای ئۆپۆزسیۆنی لیبراڵ بوو. حوکمی ئێعدام لە حوزەیرانی 1913 بەهۆی تۆمەتی هاودەستی لە تیرۆرکردنی مەحموود شەوکەت پاشا، کە هەوڵی تیرۆرکردنی لە 1914 بەدوادا هات، مەترسییەکانی تاراوگەی دەردەخست. ئیدانەکردنی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکان لە New York Times لە 1915، وەک مرۆڤدۆستێک نیشانی دا، کوردی لە ستەمکارییەکانی تورکە گەنجەکان دوور خستەوە و زەمینەی هاوپەیمانیی ئەگەریی خۆش کرد.
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، ئاگربەستی تشرینی یەکەمی 1918 دەرفەتی نوێی ڕەخساند. شەریف لە کۆتایی 1918 پەیوەندیی بە کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان کرد و بە سەرۆکی هەڵبژێردرا، بەمەش ڕووی لە نەتەوەخوازی کرد. لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە 1919–1920دا سەرۆکایەتیی شاندی کوردی کرد و یادداشتەکەی 6ی شوباتی 1919ی پێشکەش کرد، کە داوای مافی دیاریکردنی چارەنووسی دەکرد. نامەکەی 9ی تشرینی یەکەمی 1919 بۆ بەریتانییەکان، لەگەڵ نەخشەیەک بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین دژی داواکارییەکانی ئەرمەنەکان، بەڵگە مێژووییەکانی بۆ دەوڵەتێکی کوردی خستە بەرچاو. ڕێککەوتنەکەی 20ی تشرینی دووەمی 1919 لەگەڵ پۆغۆس نوبار پاشا، کە دەستی لە ناوچەکانی وەک وان هەڵدەگرت، ئامانجی یەکێتی بوو، بەڵام ناڕەزایەتیی هەڵگیرساند و بوو بە هۆی دەستلەکارکێشانەوەی.
پەیماننامەی سێڤر لە 10ی ئابی 1920، لە ماددەکانی 62–64دا ڕوانگەکانی ئەوی گرتەخۆ و بەڵێنی ڕاپرسیی گشتیی بۆ سەربەخۆیی کورد دا. بەڵام بەرگریی مستەفا کەمال لە کۆتاییدا گەیشتە پەیماننامەی لۆزان لە 24ی تەممووزی 1923، کە ئەم دەستکەوتانەی سڕییەوە و سنوورەکانی تورکیای چەسپاند. لە دەیەی 1930دا، لە تاراوگەی مۆنتە کارلۆ، شەریف داوای یارمەتیی موسۆلینی کرد، کە بێچارەییە پراگماتییەکەی دەردەخست. لە جەنگی جیهانیی دووەمدا (1939–1945) هەوڵی دیپلۆماسیی لەگەڵ هێزەکانی مەحوەر و هاوپەیمانان دا، بەڵام ئەولەوییەتە جیۆپۆلەتیکییەکان کوردیان خستە پەراوێزەوە.
سەردانەکەی بۆ سوێد لە 1947 دیپلۆماسیی پێشووی وەبیر هێنایەوە، بەڵام مەرگی لە 22ی کانوونی یەکەمی 1951 لە کاتانزارۆ کۆتایی بە ژیانێکی پڕ لە داکۆکیکردن هێنا. دوای مەرگی، شەریف بە «باوکی نەتەوەخوازیی کوردی» ستایش دەکرێت و نەخشەکەی، سەرەڕای خەونە بەدینەهاتووەکان، ئیلهام بە بزووتنەوەکان دەبەخشێت. ئەم ڕیزبەندییە کاتییە نیشان دەدات چۆن هەوڵەکانی، هەرچەند ڕێگرییان لێ کرا، لەناو داڕمانی ئیمپراتۆریدا ئاواتە بەردەوامەکانی کوردیان هەڵگیرساند.
پرسیار و وەڵام: پرسیارە باوەکان دەربارەی شەریف پاشا و ڕۆڵی لە نەتەوەخوازیی کوردیدا
شەریف پاشا، کەسایەتییەکی چارەنووسساز لە مێژووی کوردی سەرەتای سەدەی 20دا، لەناو ئیمپراتۆریی عوسمانیی ڕوو لە داڕمان و لەدایکبوونی نەتەوەخوازیی هاوچەرخدا ڕێگای خۆی گرتە بەر. هەوڵە دیپلۆماسییەکانی لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس و داکۆکیکردنی لە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد هێشتا مشتومڕ دەورووژێنن. ئەم پرسیار و وەڵامە وەڵامی پرسیارە دووبارەبووەکان دەربارەی ژیان، پاڵنەر و کاریگەریی دەداتەوە و پشت بە سەرچاوە مێژووییەکانی وەک ژیاننامە، شیکردنەوەی ئەکادیمی و زانیاریی ئارشیڤی دەبەستێت. تێڕوانینەکان لە بۆچوونە نەتەوەخوازە کوردییەکان کە وەک پێشەنگێک ستایشی دەکەن، تا گێڕانەوە عوسمانی و تورکییەکان کە وەک جیاییخوازێک وێنەی دەکەن، دەگۆڕێن.
1. شەریف پاشا کێ بوو و پاشخانەکەی چی بوو؟
مەحمەد شەریف پاشا (1865–1951) دیپلۆمات، سەرباز، ڕۆژنامەنووس و سیاسەتوانێکی عوسمانی بوو کە دواتر بوو بە نەتەوەخوازێکی سەرەکیی کورد. لە 15ی تشرینی یەکەمی 1865 لە ئوسکوداری ئیستانبوڵ لەدایک بوو و سەر بە خێزانی خانەدانیی میرنشینی بابان لە سلێمانیی باشووری کوردستان بوو. لە ئامادەیی گەڵاتەسەرای، مەکتەبی سوڵتانی، کە تایبەت بە چینە دەستڕۆیشتووەکان بوو، و ئەکادیمیای سەربازیی سان–سیری فەرەنسا خوێندی؛ بەمەش تێڕوانینێکی ڕوو لە ڕۆژئاوا پەیدا کرد کە جەختی لە لیبراڵیزم و دەستوورخوازی دەکردەوە. بە چەند زمانێک، لەوانە تورکی، کوردی، فەرەنسی و بە ئەگەری زۆر زمانەکانی تریش ڕەوان بوو، و پێش ڕووکردنە نەتەوەخوازی لە پۆستە بەرزەکانی عوسمانیدا خزمەتی کرد. زۆرجار بە «باوکی نەتەوەی کورد» ناوی دەبرێت، بەهۆی نەخشەی کوردستان کە لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە 1919 پێشکەشی کرد و هێشتا لە کولتوور و پەروەردەی کوردیدا هێمایەکە. باوەڕی ئیسلامیی سوننییەکەی کاریگەریی لەسەر داکۆکیکردنی لە یەکێتیی موسڵمانان لەژێر حوکمڕانییەکی چاکسازیکراودا هەبوو و وەفاداریی عوسمانیی بە شانازیی ئەتنی دەبەستەوە.
2. پاشخان و پەیوەندییە خێزانییەکانی شەریف پاشا چی بوون؟
شەریف سەر بە خێزانێکی ناسراوی کوردی–عوسمانی بوو کە تێکەڵ بە چینە دەستڕۆیشتووەکانی ئیمپراتۆری ببوو. باوکی، سەعید پاشا کورد (1834–1907)، دەوڵەتپیاو و وەزیری دەرەوەی عوسمانی بوو. مامی ئەحمەد عیززەت پاشا کورد بوو و لە براکانی فوئاد پاشا کورد هەبوو. خەزوورای سەعید حەلیم پاشا، سەدرەعزەمی داهاتوو، و ئامۆزای مستەفا یامولکی و عەبدولعەزیز یامولکی بوو. ئەم تۆڕە هێزی سیاسی و پەیوەندیی بە بازنە ڕۆشنبیرییە کوردییەکانەوە بۆ دابین کرد. لە تاراوگەدا لەگەڵ شازادەکچ ئەمینە حەلیمی میسری، پووری پاشا فارووق، هاوسەرگیری کرد؛ ئەمە جێگیریی دارایی و پەیوەندیی بە خێزانی پاشایەتیی میسرەوە پێ بەخشی. کچەکەیان، مەلەک خانم، لە 1927 لەدایک بوو. ڕەگە سوننییەکان و میراتی بابانیی خێزانەکە ڕۆڵیان لە بەستنەوەی کوردستانی عەشیرەتی بە ئیستانبوڵی ئیمپراتۆری دەردەخست.
3. کارنامەی دیپلۆماسیی شەریف پاشا چۆن بوو؟
کارنامەی شەریف لە دەیەی 1890دا وەک یاوەری سەربازیی سوڵتان عەبدولحەمیدی II و وابەستەی سەربازی لە پاریس دەستی پێ کرد. لە 1898 تا 1908 وەک باڵیۆزی عوسمانی لە ستۆکهۆڵم خزمەتی کرد و بوو بە دووەم کورد کە لە سوێد لە بەڵگەکاندا تۆمار کرابوو. لەم ماوەیەدا بە نهێنی پشتیوانیی چاکسازیخوازەکانی تورکە گەنجەکانی دەکرد و یارمەتیی دارایی ئەحمەد ڕەزای لە پاریس دەدا. دوای شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908 گەڕایەوە بۆ ئیستانبوڵ و سەرۆکایەتیی لقێکی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتنی (CUP) گرتە ئەستۆ، هەروەها بۆ پێشخستنی خوێندنی کورد لەناو ئیمپراتۆریدا بەشداریی لە دامەزراندنی کۆمەڵەی هاوکاری و پێشکەوتنی کورد کرد. بەهۆی سیاسەتەکانی بە تورککردنی CUP نائومێد بوو و لە 1909 هەڵهاتە تاراوگە؛ ڕۆژنامەی ئۆپۆزسیۆنی مەشرووتییەت (1909–1914)ی بڵاو کردەوە کە ڕەخنەی لە دەسەڵاتخوازی دەگرت و داکۆکی لە ناوەندگریزی دەکرد. لە 1913 بەهۆی تۆمەتی بەشداری لە تیرۆرکردنی سەدرەعزەم مەحموود شەوکەت پاشا بە نەئامادەیی حوکمی ئێعدامی بەسەردا درا و لە 1914 لە هەوڵی تیرۆرکردنێک لە پاریس ڕزگاری بوو. لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا لە مۆنتە کارلۆ بە بێلایەنی مایەوە.
4. بۆچی شەریف پاشا چووە تاراوگە و دژایەتیی تورکە گەنجەکانی کرد؟
شەریف لە سەرەتادا پشتیوانیی تورکە گەنجەکانی دەکرد، بەڵام لەگەڵ سەربازگەرایی و هەوڵەکانی ناوەندگەراییاندا ناکۆک بوو، کە مافەکانی کەمینەکانیان لاواز دەکرد. سەرچاوەکان ئاماژە دەکەن کە دژایەتیی زاڵبوونی سەربازان بەسەر سیاسەتدا دەکرد یان پۆستی باڵیۆزی لە لەندەنی لێ ڕەت کرابووەوە. تا 1909، لە ترسی چەوسانەوە ڕێگای تاراوگەی پاریسی گرتە بەر، پارتی لیبراڵی دامەزراند و بۆ داواکردنی چاکسازی مەشرووتییەت ی بڵاو کردەوە. دژایەتییەکەی دوای تۆمەتی تیرۆرکردن لە 1913 توندتر بوو. لە 1915 لە وتارێکی New York Times کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکانی ئیدانە کرد و تورکە گەنجەکانی بە ڕیشەکێشکردنی سیستەماتیک تۆمەتبار کرد؛ بەمەش لەگەڵ دۆزە مرۆڤدۆستییەکان هاوڕێ بوو و کوردی لە ستەمکارییەکانی عوسمانی دوور خستەوە. ئەم هەڵوێستە ئایدیاڵە لیبراڵەکان و هۆشیاریی کوردیی ڕوو لە زیادبوونی لەناو لاوازبوونی عوسمانیدا دەردەخست.
5. ڕۆڵی شەریف پاشا لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا چی بوو؟
وەک سەرۆکی کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان، کە لە 1918 دامەزرا، شەریف سەرۆکایەتیی شاندی کوردی لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە 1919–1920دا کرد. هەوڵی دیپلۆماسیی بۆ سەربەخۆیی کورد دا و لە 6ی شوباتی 1919 یادداشتی داواکارییەکانی کوردی پێشکەش کرد؛ بە پشتبەستن بە بنەماکانی ویڵسن داکۆکی لە مافی دیاریکردنی چارەنووس دەکرد. لە تشرینی یەکەمی 1919، لە نامەیەکی 25 لاپەڕەییدا بۆ نوێنەری بەریتانیا، لەگەڵ نەخشەیەکی دەستکێشی کوردستان، ناڕەزایەتیی دژی داواکارییەکانی ئەرمەنەکان بۆ ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ دەربڕی. ئەم نەخشەیە، کە سنوورەکانی لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە تا باکووری عێراق و سووریا دیاری دەکرد، کاریگەریی لەسەر گفتوگۆکان هەبوو. هەوڵەکانی لە داڕشتنی ماددەکانی 62–64ی پەیماننامەی سێڤری 1920دا بەشدار بوون، کە لە ڕێگەی ڕاپرسیی گشتییەوە بەڵێنی خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی کوردی دەدا. بەڵام دابەشبوونە ناوخۆییەکانی کورد و بەرگریی کەمال بوون بە هۆی هەڵوەشاندنەوەی لە ڕێگەی پەیماننامەی لۆزان لە 1923.
6. ڕێککەوتنەکە لەگەڵ شاندی ئەرمەنی چی بوو و بۆچی مشتومڕی لەسەر هەبوو؟
لە 20ی تشرینی دووەمی 1919، شەریف ڕێککەوتنێکی لەگەڵ سەرکردەی ئەرمەنی پۆغۆس نوبار پاشا واژۆ کرد کە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵی دابەش دەکرد: زۆربەی ناوچەکان دەدرانە کوردان، بەڵام وان و بەدلیس بۆ ئەرمەنستان دەستبەردار دەکران. ئامانجی ئەمە پێشکەشکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو بۆ هاوپەیمانان و دوورکەوتنەوە لە داواکارییە خاکییە تێکەڵەکان بوو. بەڵام ناڕەزایەتیی سەرکردە کوردەکانی وەک ئەمین عەلی بەدرخان و عەبدولقادر عوبەیدوڵڵای هەڵگیرساند؛ تەلەگرافی ناڕەزایەتییان نارد و ئەمەیان بە پشتلێکردنەوە لە ناوچەکانی زۆرینەی کورد دەزانی. دابەشبوونی نێوان عەشیرەت و ڕۆشنبیر گرژییەکانی زیاتر کرد. شەریف لەبەردەم ڕەخنەکاندا دەستی لە کار کێشایەوە و یەکێتیی کوردی لاواز کرد. ڕێککەوتنەکە دیپلۆماسیی پراگماتیی دەردەخست، بەڵام لە هەمان کاتدا کەلێنە ناوخۆییەکانی بزووتنەوە تازەپێکهاتووە کوردییەکەی نیشان دەدا.
7. بۆچی دوای سێڤر کوردستانێکی سەربەخۆ نەهاتە دی؟
پەیماننامەی سێڤر لە 10ی ئابی 1920 سەربەخۆیی کوردی دەخستە بەرچاو، بەڵام هێزە نەتەوەخوازەکانی مستەفا کەمال ئەتاتورک ڕەتیان کردەوە و دەستیان بە جەنگی سەربەخۆیی تورکیا کرد. گۆڕانە جیۆپۆلەتیکییەکان، بەرژەوەندییە کۆڵۆنیالییەکانی بەریتانیا و فەرەنسا لە موسڵی دەوڵەمەند بە نەوت و هەڕەشە بەلشەڤیکییە ڕووسییەکان، جێگیرییان بەسەر مافەکانی کەمینەکاندا پێش خست. پەیماننامەی لۆزان لە 1923 داواکارییەکانی کوردی پشتگوێ خست و ناوچەکانی خستە ناو تورکیاوە. نایەکگرتوویی ناوخۆی کورد، ملمڵانێ عەشیرەتییەکان و نەبوونی سەرکردایەتیی یەکگرتوو ڕێگرییان لە هەوڵەکان کرد. تاراوگەنشینی و دەستلەکارکێشانەوەی شەریف هەوڵەکانی داکۆکیکردنی زیاتر پارچەپارچە کرد. مێژوونووسان ئاماژە دەکەن کە هەرچەند کورد لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا بۆ عوسمانی شەڕی کرد، پشتلێکردنەوەکانی دوای جەنگ جیاییخوازییان بەهێز کرد، بەڵام پراگماتیزمی هاوپەیمانان دابەشبوونی کوردستانی بەسەر تورکیا، عێراق، سووریا و ئێراندا یەکلا کردەوە.
8. شەریف پاشا لە ساڵەکانی کۆتایی و تاراوگەدا چی کرد؟
دوای شکستی کۆنفرانس، شەریف لە تاراوگە ژیا و لە دەیەی 1930دا لە ڤیلای «مۆن کەیف» لە مۆنتە کارلۆ نیشتەجێ بوو، بە پشتیوانیی سامانەکەی هاوسەرەکەی. بۆ پشتیوانیی ئیتاڵی ڕووی لە موسۆلینی کرد، بەڵام دەستکەوتی کەم بوو. لە جەنگی جیهانیی دووەمدا، لەناو ملمڵانێی مەحوەر و هاوپەیماناندا، هەوڵی دیپلۆماسیی لەگەڵ هێزەکانی بەریتانیا، ئیتاڵیا و ئەڵمانیا بۆ سەربەخۆیی کورد دا، کە بێچارەییەکەی دەردەخست. دوای جەنگ، لە 1947 سەردانی سوێدی کرد و پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی خستەوە یاد. لە 22ی کانوونی یەکەمی 1951 لە کاتانزارۆی ئیتاڵیا بە جەڵتەی دڵ کۆچی دوایی کرد و لەوێ نێژرا. داکۆکیکردنە بەردەوامەکەی، هەرچەند بێئەنجام بوو، دۆزەکانی کوردی لە گفتوگۆی نێودەوڵەتیدا بە زیندوویی هێشتەوە.
9. میراتی شەریف پاشا لە نەتەوەخوازیی کوردیدا چییە؟
شەریف وەک پێشەنگێک ڕێزی لێ دەگیرێت کە ئاواتەکانی کوردی لە ئاستی جیهاندا بەرز کردەوە. نەخشەی پاریس و هەوڵەکانی بۆ سێڤر ئیلهامیان بە بزووتنەوە هاوچەرخەکان بەخشی، لە خۆبەڕێوەبردنی کوردستانی عێراقەوە تا ئایدیۆلۆژیای PKK. بەرهەمە ئەکادیمییەکان وەک کەسێک وێنەی دەکەن کە لە عوسمانگەراییەوە ڕووی لە نەتەوەخوازی کرد و داکۆکی لە کوردستانێکی پێشکەوتنخواز و دەوڵەمەند بە سەرچاوە دەکرد. لە مێژوونووسیی کوردیدا هێمای خەونە بەدینەهاتووەکانە؛ نەخشەکەی ماڵ و کتێبە درسییەکان دەڕازێنێتەوە. گێڕانەوە تورکییەکان ناوی جیاییخوازی لێ دەنێن، بەڵام کوردان وەک نیشتمانپەروەرێک ستایشی دەکەن. ئیدانەکردنی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکان بیرۆکەکانی هاوپشتیی نێوان پێکهاتە ئەتنییەکانی پەرە پێ دا. بە گشتی، ژیانی ئاستەنگەکانی نەتەوە بێدەوڵەتەکان لە وەرچەرخانە ئیمپراتۆرییەکاندا دەردەخات.
10. ئایا هیچ مشتومڕێک دەربارەی شەریف پاشا هەبوو؟
مشتومڕەکان ڕێککەوتنە ئەرمەنییەکەی دەگرنەوە، کە کوردانی وەک بەدرخان ڕەخنەیان لێ دەگرت و بە سازشێکی دەستبەرداربوون دەیانزانی. هەندێک بە نخبەگەرایی تۆمەتباری دەکەن و دەڵێن لە واقیعی عەشیرەتی دوور بوو. هەوڵە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ هێزەکانی مەحوەر لە کاتی جەنگدا مشتومڕی پراگماتیزم لە بەرامبەر بنەماکان دەورووژێنن. تۆمەتە عوسمانییەکانی خیانەت و حوکمی ئێعدامی 1913 وەک پیلانگێڕێک وێنەیان کرد. بەڵام ئۆپۆزسیۆنە لیبراڵەکەی و ئیدانەکردنی کۆمەڵکوژی ستایش دەکرێن. مێژوونووسان مشتومڕ دەکەن کە ئایا دیپلۆماسییەکەی بەبێ مەبەست یارمەتیی دابەشکردنە کۆڵۆنیالییەکانی کوردستانی داوە. ئەم مشتومڕانە ئاڵۆزییەکانی سەرەتای نەتەوەخوازیی کوردی دەردەخەن، کە ئایدیاڵە چاکسازیخوازەکان بە داکۆکیی ئەتنی دەبەستێتەوە.
ئەم پرسیار و وەڵامە میراتە فرەلایەنەکەی شەریف پاشا کۆ دەکاتەوە و هان دەدات بۆ لێکۆڵینەوەی زیاتر لە سەرچاوە جیاوازەکان، بۆ تێگەیشتنێکی وردتر. کاتێک دۆزەکانی کورد لە 2026دا هەر بەردەوامن، چیرۆکەکەی هێشتا پەیوەندیی بە واقیعەوە هەیە.
سەرچاوەکان
ئەم بەشە لیستێکی تەواوی ئەو سەرچاوانە کۆ دەکاتەوە کە لە سەرتاسەری وتارەکەی بلۆگ دەربارەی شەریف پاشا (1865–1951) ئاماژەیان پێ کراوە. ئەمانە شیکردنەوەی مێژوویی، وتاری ئەکادیمی، کتێب و بابەتی ئینسایکلۆپیدی دەگرنەوە کە تێڕوانینی جیاواز دەربارەی ژیان، کارنامەی دیپلۆماسی و ڕۆڵی لە نەتەوەخوازیی کوردیدا پێشکەش دەکەن. سەرچاوەکان لە گەڕانە متمانەپێکراوەکانی وێبەوە وەرگیراون و بە ڕیزبەندیی دەرکەوتنیان لە ئاماژەکاندا لیست کراون، بە ناونیشان، ناوی نووسەر لەو شوێنانەی بەردەستە، وردەکاریی بڵاوکردنەوە و بەستەرەکان بۆ خوێندنەوەی زیاتر.
"Şerif Pasha - Wikipedia." Wikipedia. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eerif_Pasha.
"Mehmet Sharif Pasha's Thought on the Comittee of Union and Progress and the Critical Events of the Period (1909-1914) - Academia.edu." Academia.edu. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://www.academia.edu/122210243/Mehmet_Sharif_Pasha_s_Thought_on_the_Comittee_of_Union_and_Progress_and_the_Critical_Events_of_the_Period_1909_1914_.
"(PDF) Mehmet Sharif Pasha's Thought on the Comittee of Union and Progress and the Critical Events of the Period (1909-1914) - ResearchGate." ResearchGate. بڵاوکراوەتەوە لە 2024. https://www.researchgate.net/publication/385480018_Mehmet_Sharif_Pasha's_Thought_on_the_Comittee_of_Union_and_Progress_and_the_Critical_Events_of_the_Period_1909-1914.
"The Road to Sèvres: Kurdish Elites and Question of Self- Determination After the First World War." International Journal of Conflict and Violence. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://www.ijcv.org/index.php/ijcv/article/download/5686/5242/26332.
"Şerif Pasha - Kurdipedia.org." Kurdipedia. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://www.kurdipedia.org/?lng=15&q=2014102608571477809.
"Historical Legacies (Part I) - The Cambridge History of the Kurds." Cambridge University Press. بڵاوکراوەتەوە لە 13ی نیسانی 2021. https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/historical-legacies/299FA65BF83F55EF43C5E8220F58EA16.
"Mehmet Sharif Pasha's Thought on the Comittee of Union and Progress and the Critical Events of the Period (1909-1914) - DergiPark." DergiPark. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://dergipark.org.tr/en/pub/omad/article/1479605.
"History of the Kurds - The Kurdistan Memory Programme." Kurdistan Memory Programme. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds.
"Ottoman Consciousness in Egypt, 1841-1914 Dissertation Presented in the Partial Fulfil - OhioLINK ETD Center." OhioLINK. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://etd.ohiolink.edu/acprod/odb_etd/ws/send_file/send?accession=osu1595487290477278&disposition=inline.
"Anatolia's eternal destiny was sealed: Seljuks of Rum in the Turkish ... - Semantic Scholar." Semantic Scholar. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://pdfs.semanticscholar.org/a4d5/619839e97801535d83eb80656c849e3f8c38.pdf.
ئەم سەرچاوانە هەڵبژاردەیەکی هاوسەنگ لە تێڕوانینە تورکی، کوردی و نێودەوڵەتییەکان پێشکەش دەکەن، بۆ دڵنیابوون لە تێگەیشتنێکی فرەلایەن لە بابەتەکە. بۆ سەرچاوە سەرەتاییەکان یان کەرەستەی ئارشیڤی، ڕاوێژکردنی زیاتر بە تۆمارە دیپلۆماسییەکانی عوسمانی و ئەورووپا پێشنیار دەکرێت.