ئایا مستەفا کەمال ئەتاتورک جوولەکەیەکی سیۆنیست بوو کە بۆ بەریتانیا کاری دەکرد بۆ داڕشتنی گەلێکی نوێی «تورک» و خۆشکردنی ڕێگا بۆ ئیسرائیل؟
بۆ چەندین دەیە، گێڕانەوەیەکی بەدیل و بەردەوام لە هەندێک بازنەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تورکیا و دەرەوەیاندا بڵاو بووەتەوە. بانگەشە دەکات مستەفا کەمال ئەتاتورک — دامەزرێنەری کۆماری نوێی تورکیا — تەنها ئەفسەرێکی سەربازیی نەتەوەگەرای تورک نەبوو کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم ئەناتۆلیای لە دابەشکردن ڕزگار کرد. بەڵکو بەگوێرەی ئەم تیۆرییە، کارگێڕێکی سیۆنیستی جوولەکەی نهێنی (دۆنمە) بوو کە بە هەماهەنگی لەگەڵ بەرژەوەندییە بەریتانییەکاندا کاری دەکرد. بەگوێرەی چیرۆکەکە، ئەرکە ڕاستەقینەکەی هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی ئیسلامیی عوسمانی، داهێنانی ناسنامەیەکی نەتەوەیی نوێ و سێکولاری «تورک» و داڕشتنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو بە شێوەیەک کە لە کۆتاییدا دروستبوونی ئیسرائیلی ئاسان کرد.
گێڕانەوەی باو: مێژوونووسانی باو ئەتاتورک وەک ئەفسەرێکی عوسمانی لەدایکبووی خێزانێکی موسڵمانی ساڵۆنیکا وەسف دەکەن کە جەنگی سەربەخۆیی تورکیای دژی پلانەکانی هاوپەیمانان بۆ دابەشکردن ڕابەرایەتی کرد و نوێکردنەوە و چاکسازیی سێکولاریی بنەڕەتیی جێبەجێ کرد. گێڕانەوە بەدیلەکەی پیلان ئەم بنەمایە ڕەت دەکاتەوە و هەمان زنجیرەی ڕووداوەکان بە کەمپەینێکی نهێنیی بەڕێوەبراو لێک دەداتەوە.
بانگەشە سەرەکییەکانی تیۆرییەکە
لایەنگرانی ئەم گێڕانەوەیە باسی گۆڕانکارییەکی زنجیرەیی چەنددەیەیی دەکەن کە لە دەوری چوار کۆڵەکەی سەرەکیدا بنیادنراوە:
ڕەچەڵەکی جوولەکە / دۆنمە
ئەتاتورک لە 1881دا لە ساڵۆنیکا (تێسالۆنیکی) لەدایک بوو، شارێک بە دانیشتووانێکی بەرچاوی جوولەکە و کۆمەڵگەیەکی گرنگی دۆنمە — نەوەکانی شوێنکەوتووانی مەسیحی جوولەکەی سەدەی 17، سەباتای زەڤی، کە بە ڕواڵەت بوون بە موسڵمان لە کاتێکدا، بەگوێرەی بانگەشەکان، بە نهێنی کردارە جوولەکەییەکانیان دەپاراست. باوەڕمەندان ئاماژە بە شوێنی لەدایکبوونی، ئەوەی چووبووە قوتابخانەی شەمسی ئەفەندی (کە پەروەردەکارێکی دۆنمە بەڕێوەی دەبرد) و چەندین چیرۆکی پشتڕاستنەکراوە دەربارەی ڕەچەڵەکی خێزانەکەی دەکەن وەک بەڵگەی بانگەشەکراو بۆ ڕەچەڵەکی جوولەکەی نهێنی، و دەڵێن ڕووخسارە گشتییە موسڵمانەکەی تەنها پەردەیەک بوو.
پاڵپشتیی بەریتانیا و هەڵوەشاندنەوەی عوسمانی
دوای شکستی عوسمانی لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا، بەریتانیا و هاوپەیمانەکانی هەوڵیان دا ئیمپراتۆریاکە دابەش بکەن و ڕێگری لە دەسەڵاتێکی ئیسلامیی یەکگرتوو بکەن کە ناوچەکە لە دەست بگرێت. تیۆرییەکە دەڵێت بازنە بەریتانییەکان، ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، ئەتاتورکیان بەرز کردەوە یان پشتگیرییان کرد وەک ئامرازێکی سیاسەتی واقیعی. بەرگریی سەربازیی ئەو دژی پەیماننامەی سیڤەر و هێزە یۆنانییەکان دووبارە وەک ڕووخاندنێکی کۆنترۆڵکراو داڕێژراوەتەوە، نەک نیشتمانپەروەریی تورکیی پاک: دەبوو سیستەمی ئیمپراتۆریی ئیسلامیی فرەئەتنیک لاببرێت بۆ بنیادنانی دەوڵەتێکی نەتەوەیی ڕێکخراو.
داڕشتنی گەلێکی نوێی «تورک»
ئەتاتورک دوای گەیشتن بە دەسەڵات خەلافەتی هەڵوەشاندەوە (1924)، قوتابخانە ئایینییەکان و تەریقەتە سۆفییەکانی داخست، ئەلفوبێی لاتینیی لە جێگەی نووسینی عەرەبی دانا، شێوازی جل‌وبەرگی ڕۆژئاوایی بە ناچاری سەپاند، سیستەمە یاساییەکانی سێکولار کرد و ناسنامەیەکی نەتەوەگەرایی پەرە پێ دا کە ڕەگی لە ڕابردووی پێش‌ئیسلامیی ئەناتۆلیا و ئاسیای ناوەڕاستدا بوو. لایەنگران بانگەشە دەکەن ئەم چاکسازییانە ئەندازیاریی کۆمەڵایەتیی بەئەنقەست بوون بۆ بڕینی پەیوەندیی دانیشتووان لەگەڵ هاوپشتیی پان‌ئیسلامی، و دروستکردنی نەتەوەیەکی سێکولار کە بۆ بەرژەوەندییە ڕۆژئاوایی و ستراتیژییەکان ئاسانتر ئاراستە بکرێت.
کۆنترۆڵی ستراتیژی و ڕێگای بەرەو ئیسرائیل
گێڕانەوەکە بانگەشە دەکات بە بێکاریگەری‌کردنی ناوەندی ئیسلامیی ئیمپراتۆری لە ئیستانبوڵ و دامەزراندنی کۆمارێکی سێکولار، بۆشاییە ناوچەییەکە ڕێگای بۆ حوکمڕانیی مەندەتی بەریتانیا و فەڕەنسا لە سەرتاسەری لێڤانت خۆش کرد. بەدیهاتنی بەیاننامەی بالفۆر و دامەزراندنی ئیسرائیل لە کۆتاییدا لە 1948دا، لە ژێر ئەم دیدەدا وەک سوودە جیوپۆلیتیکییە سەرتاسەرییەکە دەبینرێن، لە کاتێکدا تورکیای نوێ وەک بەربەستێکی سێکولاری جیاکەوتوو کار دەکات.
بۆچی تیۆرییەکە بەردەوامە
پشتیوانانی ئەم خوێندنەوە بەدیلە ئاماژە بە کۆمەڵێک هۆکاری قەرینەیی و مێژوویی دەکەن:
- پاشخانی دانیشتووان: بوونی بەرچاوی جوولەکە و دۆنمە لە ساڵۆنیکای کۆتایی سەردەمی عوسمانی و لە نێو بازنە سەرەتاییەکانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (تورکە گەنجەکان).
- یادداشتە هەواڵگری و دیپلۆماسییەکان: ڕاپۆرتە دیپلۆماسییە بەریتانییە ئاشکراکراوەکانی سەرەتای سەدەی 20 کە دەربارەی کاریگەریی ماسۆنی و جوولەکە لە نێو تورکە گەنجەکاندا گومان و خەماڵاندنیان دەکرد یان کاریگەرییەکەیان زێدەڕۆیانە پیشان دەدا.
- سێکولارکردنی بنەڕەتی: هەڵوەشاندنەوەی خێرا و بێسازشی دامەزراوە دەوڵەتییە ئیسلامییەکان، کە ڕەخنەگرە ئیسلامییەکان لە مێژە بە دژایەتیی بەئەنقەستی ئیسلامیان داناوە.
- دیپلۆماسیی دوای جەنگ: پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی دواتری تورکیا و ئیسرائیل و بێلایەنیی ڕێژەیی تورکیای کۆماریی سەرەتایی بەرامبەر چالاکییە سیۆنیستییەکان لە بەراورد بە دەوڵەتە عەرەبییە دراوسێکان.
- پاشخانی سایکس–پیکۆ: دابەشکردنی فراوانتری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە تیۆری‌خوازان لە ناو یەک نەخشەی سەرەکیی یەکگرتوودا تێکەڵی دەکەن.
گێڕانەوەیەک کە سیستەمی دوای عوسمانی دووبارە داڕێژێتەوە
لە ناوەڕۆکی خۆیدا، ئەم تیۆرییە لە پرسیارکردن لە پاشخانی تاکەکەسیی ئەتاتورک واوەتر دەڕوات. وەک مێژوویەکی بەدیلی سەرتاسەریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ کار دەکات: ڕووخانی عوسمانی وەک گواستنەوەیەکی بەڕێوەبراو لێک دەدرێتەوە، نەک ئەنجامی ماندووبوونی سەربازی و لاوازیی پێکهاتەیی؛ دروستبوونی تورکیای نوێ وەک ئەندازیاریی کولتووریی دووبارە دادەڕێژرێتەوە؛ و لەدایکبوونی ئیسرائیل وەک بەشێک لە داڕشتنێکی جیوپۆلیتیکیی یەکگرتوو بە درێژایی سەدەیەک دەخرێتە ڕوو.