ڕاستی توندڕەوی تورکیا کلکێکی درێژ و خوێناویی هەیە و بەشێکی زۆری هێشتا لە ڕۆژێکی ڕووندا دەجووڵێت. گورگە بۆرەکان (بە فەرمی ئۆجاخە ئایدیالیستەکان — ئولکو ئۆجاکلاری) هەرگیز تەنها گرووپێکی نەتەوەگەرای لاوانی بێزیان نەبوون. لە کۆتایی دەیەی 1960دا لەلایەن ئەلپارسلان تورکەشەوە وەک هێزی نیوەسەربازیی شەقامیی ئەوەی دواتر بوو بە پارتی بزووتنەوەی نەتەوەگەرایی (MHP) دامەزران؛ لە دەیەی 1970دا زانکۆ و شارەکانی تورکیایان کرد بە ناوچەی جەنگ — لەگەڵ چەپڕەوان، کوردان و هەر کەسێک پێکدادان کە لەگەڵ دیدی ئەوان بۆ باڵادەستیی ئەتنیکیی تورکی و ئیمپراتۆریای پان‌تورکی ناگونجا.
ئەمە دە ناون کە دەبێت بیانناسیت — دامەزرێنەران، کوژەرە کرێگیراوەکان، ڕووخسارە سیاسییەکان و ئەو بەڕێوەبەرە هەنووکەیانەی هێشتا ئاگری بزووتنەوەکە (و هەندێک جار ژمارەی کوژراوەکان) بەردەوام دەهێڵنەوە.
1. ئەلپارسلان تورکەش باوکی ڕۆحیی بزووتنەوەکە. کۆڵۆنێلێکی پێشوو کە گورگە بۆرەکانی کرد بە هێزی شەڕکەری سەرەکیی ڕاستی توندڕەوی تورکیا. لە ژێر ڕابەرایەتیی ئەودا، بزووتنەوەکە تێکەڵەیەکی ژەهراویی توندنەتەوەگەرایی، پان‌تورکیزم و فاشیزمی ڕووتی قبووڵ کرد. لە دەیەی 1970دا هێرشبەرە «ئایدیالیستەکانی» بەرپرسی سەدان کوشتنی سیاسی بوون. تورکەش تەنها هانی توندوتیژیی نەدا — وەک ستراتیژییەکی سیاسی دامەزراوەیی کرد. دواتر بوو بە جێگری سەرۆکوەزیران، لە کاتێکدا پیاوەکانی هێشتا لە شەقامەکاندا دەیانکوشت. ئەندازیاری سەرەتایی تیرۆری نوێی توندنەتەوەگەرایی تورکی.
2. عەبدوڵڵا چاتلی دڕندەی بە تەواو واتای گورگە بۆرەکانی دەوڵەتی قووڵ. لە خراپترین ساڵەکانی توندوتیژیی دەیەی 1970دا پلەدوو بوو؛ کوژەری کرێگیراو، قاچاخچیی هیرۆیین و تیرۆرکەری پشتگیری‌کراوی دەوڵەت لە یەک کەسدا کۆ بووبوونەوە. چاتلی بۆ دەزگای «دژەگەریلا»ی تورکیا کاری دەکرد، کاری پیسی دژی چەپڕەوان و کوردان ئەنجام دەدا، لە کاتێکدا دەوڵەت خۆی گێل دەکرد (یان بە چالاکی یارمەتیی دەدا). لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بۆ کوشتن و قاچاخی مادەی هۆشبەر داواکراو بوو. لە 1996دا لە ڕووداوە بەدناوەکەی ئۆتۆمبێلی سوسورلوک لەگەڵ سەرۆکێکی پۆلیس و ڕابەرێکی هۆزی کورد کە بووبوو بە پەرلەمانتار مرد — بە ناسنامەی ساختە، تفەنگ و بێدەنگکەر لە سندووقی ئۆتۆمبێلەکەدا. هەمان ئەو ڕووداوە هاوسەرگیریی دەیان ساڵەی دەوڵەتی قووڵی تورکیا لەگەڵ دەستەکانی مەرگی ڕاستی توندڕەوی ئاشکرا کرد. چاتلی ڕووخساری دیاری ئەمە بوو.
3. دەوڵەت باخچەلی ئەو پیاوەی میراتە خوێناوییەکەی وەرگرت و جلێکی ڕێزدار و کورسییەکی لەسەر مێز پێ بەخشی. لە 1997ەوە ڕابەری MHPە و ئەندامە ئاساییەکانی گورگە بۆرەکان بە فراوانی بە فەرماندە سیاسییە سەرەکییەکەیان دەیزانن. لە ژێر باخچەلیدا بزووتنەوەکە بانگەشە دەکات «چاکسازیی» کردووە، بەڵام هەمان ڕێکخراو، هەمان هێما و هەمان DNAی ئایدیۆلۆژی ماوەتەوە. ئەوەی پێشتر توندڕەویی نیوەسەربازیی ئاشکرا بوو، ئەوی خستووەتە ناو سیاسەتی هاوپەیمانیی باو، بەبێ ئەوەی هەرگیز بە تەواوی خۆی لە هێزە شەقامییەکە جیا بکاتەوە کە هێشتا بە ناوی ئەوەوە کار دەکات. دەسەڵات بەبێ لێپرسینەوە.
4. ئەحمەد ییگیت یڵدریم سەرۆکی هەنووکەی ڕێکخراوی گورگە بۆرەکان. ئەو پیاوەی لە دەیەی 2020دا ئاگری بزووتنەوەکە گەش ڕادەگرێت. ڕابەرایەتیی گرووپێک دەکات کە هێشتا بە وتاری ڕق، توندوتیژی و ترساندن تۆمەتبار دەکرێت — لە فەڕەنسا بە تەواوی قەدەغە کراوە و پەرلەمانی ئەورووپا وەک گرووپێکی تیرۆریستی ئیدانەی کردووە. لە کاتێکدا دەسەڵاتدارانی تورکیا وەک باڵێکی ئاسایی لاوان مامەڵە لەگەڵ ڕێکخراوەکە دەکەن، یڵدریم و پێشینەکانی بەردەوام بوون لە فراوانبوونی نێودەوڵەتی و ڕەتۆریکە هێرشبەرە نەتەوەگەراییەکە کە لە سەرتاسەری ئەورووپا و دەرەوەشی بزووتنەوەکەی تووشی کێشە کردووە.
5. ئۆلجای قیلاڤوز سەرۆکی پێشووی گورگە بۆرەکان (2012–2019) و سیاسەتمەداری MHP. یەکێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی یارمەتیی دا لە ساڵەکانی گواستنەوەدا پێکهاتەی ڕێکخراوەکە یەکپارچە و پەیوەندییە سیاسییەکانی گەرم بمێننەوە. بە ئاشکرا باخچەلیی بە ڕابەرە ڕاستەقینەکە وەسف کرد کە ئایدیالیستەکان وەڵامی دەدەنەوە. پردێک لەنێوان بزووتنەوە شەقامییەکە و سیاسەتی هەڵبژاردندا.
6. سینان ئاتەش سەرۆکی پێشووی گورگە بۆرەکان کە لە کانوونی یەکەمی 2022دا لە ڕۆژێکی ڕووندا لە ئەنقەرە تیرۆر کرا. لە 2020دا دەستی لە کار کێشابووەوە و بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان نوێنەرایەتیی باڵێکی «میانڕەو»تر یان ڕۆشنبیریی دەکرد کە لەگەڵ توخمە توندترەکان پێکدادابوو. کوشتنی — و ئەو دادگاییکردنانەی دواتر کە تێیاندا تەقەکەرە پلەنزمەکان تاوانبار کران، لە کاتێکدا بە زۆری واز لە گومانەکانی پەیوەست بە پلەبەرزەکان هێنرا — گرووپبەندیی ناوخۆیی و حسابپاککردنەوە ناشرینەکانی ناو بزووتنەوەی نەتەوەگەرایی ئاشکرا کرد. تەنانەت گورگەکانیش ئەوانەی خۆیان دەخۆن کاتێک دەسەڵات یان ئایدیۆلۆژیا لە مەترسیدا بێت.
7. مەحمەد عەلی ئاگجا کوژەرە کرێگیراوەکەی گورگە بۆرەکان کە لە ئاستی جیهاندا بەدناو بوو. لە 1979دا ڕۆژنامەنووسە چەپڕەوەکە عەبدی ئیپێکچیی کوشت. لە 1981دا لە زیندان هەڵهات و لە گۆڕەپانی سانت پێتەر تەقەی لە پاپا یۆحەننا پۆڵسی دووەم کرد. ئاگجا بەرهەمی کولتووری تیرۆری سیاسیی گورگە بۆرەکان بوو. ئەوەی تەنها بە فەرمانی ڕێکخراوەکە جووڵاوەتەوە یان ئاراستەکەری دیکەی هەبووە، بۆ چەندین دەیە جێی مشتومڕ بووە؛ بەڵام ئەندامێتی و پاشخانە ئایدیۆلۆژییەکەی جێی مشتومڕ نییە. یەکێک لە بەدناوترین ئەو کەسانەی لە کۆتایی سەدەی 20دا هەوڵی تیرۆریان داوە، ڕاستەوخۆ لەم بزووتنەوەیەوە هات.
8. فیرات یڵماز چاکیرئۆغلو ڕابەری ناوخۆیی گورگە بۆرەکان لە زانکۆی ئێگە. لە 2015دا لە پێکدادانە توندوتیژەکان لەگەڵ خوێندکارە چەپڕەوەکان و نەتەوەگەرایانی کورددا کوژرا. بۆ پشتیوانەکانی شەهیدە. بۆ ڕەخنەگرەکان نوێنەرایەتیی ئەو ڕاستییە بەردەوامە دەکات کە لقەکانی گورگە بۆرەکان هێشتا لە زانکۆ و شارەکاندا بەشداریی توندوتیژیی سیاسیی شەقامی دەکەن (و پێی دەنازن). ژمارەی کوژراوەکانی ئەم پێکدادانانە لە دەیەی 1970دا کۆتایی نەهات.
9. حوسێین چاکاڵلی کەسایەتییەکی سەرەکی لە ئۆپەراسیۆنە نێودەوڵەتییەکانی گورگە بۆرەکان. بەشداریی پەسەندکردن و سەرپەرشتیکردنی لق و چالاکییەکان لە دەرەوەی وڵات کردووە. لە کاتێکدا دەوڵەتی تورکیا زۆرجار مەودای کاری ڕێکخراوەکە کەم پیشان دەدات، کەسانی وەک چاکاڵلی پیشان دەدەن چۆن بزووتنەوەکە ئایدیۆلۆژیا و تۆڕەکانی زۆر لە سنوورەکانی تورکیا واوەتر هەناردە دەکات — شتێک کە لە چەند وڵاتێکی ئەورووپیدا قەدەغە و چاودێریی لێ کەوتووەتەوە.
10. قیڤانچ ئاغائۆغلو لایەنگرێکی گورگە بۆرەکان کە بە کوشتنی سێڤاگ بالیکچی لە 2011دا تاوانبار کرا، سەربازێکی ئەرمەنیی تورکی کە لە کاتی خزمەتی سەربازییدا کوژرا. ئاغائۆغلو بە ئاشکرا سەرسامیی خۆی بۆ عەبدوڵڵا چاتلی دەربڕیبوو. کەیسەکە بوو بە خاڵێکی هەڵچوونی تۆمەتەکان دەربارەی توندوتیژیی بە پاڵنەری نەتەوەگەرایی لە ناو سوپا و کۆمەڵگەی تورکیا. لە کۆتاییدا دوای ساڵانێک ململانێی یاسایی، سزای زیندانێکی درێژخایەنی وەرگرت. نموونەیەکی تاریک لەوەی ئایدیۆلۆژیا چۆن دەتوانێت ببێتە کوشتنی ئامانجدار، تەنانەت چەندین دەیە دوای لووتکەی هێزی شەقامیی بزووتنەوەکە.