مەهدی حەسەن، ڕۆژنامەنووس و پێشکەشکاری بەریتانی‌ئەمریکی و دامەزرێنەری Zeteo، ناوبانگی وەک بەرگریکارێکی سەرسەختی مافەکانی مرۆڤ و بزووتنەوەکانی دیاریکردنی چارەنووس لە سەرانسەری جیهاندا پەیدا کردووە. حەسەن بە شێوازی تیژ و پاشەکشەنەکردووی چاوپێکەوتنەکانی لە بەرنامەکانی وەک UpFront و Head to Headی ئەلجەزیرە، و دواتر لە MSNBC، ناسراوە و بەردەوام ڕژێمە سەرکوتکەرەکانی ڕەخنەباران کردووە و پشتگیریی گرووپە پەراوێزخراوەکانی کردووە.
پشتگیریی ئاشکرای ئەو بۆ سەربەخۆیی فەلەستین، موسڵمانە ئویغورەکانی چین و بزووتنەوە دیموکراسیخوازەکانی هۆنگ کۆنگ، تیبەت و تایوان، ستایشی زۆری پێشکەوتنخوازان و تووڕەیی بەردەوامی پارێزگاران بۆ هێناوە. بەڵام کاتێک گفتوگۆکە دەگاتە کورد، یەکێک لە گەورەترین گرووپە نەتەوەییە بێدەوڵەتەکانی جیهان، گوتاری حەسەن بە شێوەیەکی بەرچاو ئاڕاستەیەکی وریاتر و تەنانەت ڕەخنەگرانەتر وەردەگرێت.
لە چاوپێکەوتنە پەیوەستەکان بە ڕاپرسیی سەربەخۆیی کورد لە عێراق لە ساڵی 2017دا، ئەو کاتی ئەنجامدانی خستە ژێر پرسیار، هۆشداریی لە خوێنڕشتنی ئەگەری دا و کێشە ناوخۆییەکانی وەک گەندەڵی و خزم‌پەرستی لە حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) خستە ڕوو. ئەم ناکۆکییە ڕواڵەتییە پرسیارێکی ڕاستەوخۆ دەورووژێنێت: بۆچی حەسەن بەو هەموو گومانەوە لە هەوڵی سەربەخۆیی کورد دەڕوانێت، لە کاتێکدا بە توندی بەرگری لە بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی کەمینەکان لە شوێنەکانی تر دەکات؟
بەرگریکارە پێشکەوتنخوازەکە: فەلەستین، شینجیانگ و ئەوەندەش زیاتر
بۆ تێگەیشتن لەم گرژییە، سەرەتا دەبێت بڕوانینە تۆماری فراوانتری حەسەن لە بەرگریکردندا. حەسەن لە بەریتانیا لە دایک و باوکێکی هیندی‌پاکستانی لەدایک بووە و لە ڕوانگەیەکی پێشکەوتنخواز و دژەئیمپریالیستییەوە لە کاروباری جیهان دەڕوانێت.
لە بابەتی فەلەستیندا، حەسەن هەڵوێستێکی ڕوونی هەیە. ئەو دووبارە و دووبارە کردارە سەربازییەکانی ئیسرائیلی لە غەززە ئیدانە کردووە، بە «جینۆساید» ناوی بردوون و بە توندی بەرگریی لە مافی دیاریکردنی چارەنووسی فەلەستینییەکان کردووە. لە ڕوانگەی حەسەندا، نزیکەی 14 ملیۆن فەلەستینی لە جیهاندا، لەوانە نزیکەی 5 ملیۆن کە لە دەوڵەتی فەلەستیندا دەژین، خەڵکی ڕەسەنی خاکەکەن کە دژی داگیرکاری و ئاپارتاید دەجەنگن. لە وتارەکەی لە هۆڵی وێمبلی لە لەندەن، بۆ بۆنەی «پێکەوە بۆ فەلەستین»، هانی ئامادەبووانی دا شایەتیی «کارەساتی غەززە» بدەن و بێدەنگیی میدیا باوەکانی ئیدانە کرد.
بە هەمان شێوە، حەسەن بەرگریکارێکی جێگیری موسڵمانە ئویغورەکانی ناوچەی شینجیانگی چین بووە. ئەو بە ئاشکرا مامەڵەی چین لەگەڵ نزیکەی 12 ملیۆن ئویغور بە «جینۆساید» ناو بردووە و ئاماژەی بە دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ لە «کەمپەکانی دووبارە پەروەردەکردنەوە» کردووە، کە گرووپەکانی مافی مرۆڤ مەزەندە دەکەن لە نێوان یەک و سێ ملیۆن کەسی تێدا ڕاگیراوە.
لە چاوپێکەوتنێکی لەبیرنەکراوی UpFront لەگەڵ ڤیکتۆر گاو، ڕاوێژکارێکی نافەرمیی حکومەتی چین، حەسەن لە چەند بەرەیەکەوە بەردەوام گوشاری خستە سەر:
هۆنگ کۆنگ: ئەو سەرکوتکردنی خۆپیشاندانە دیموکراسیخوازەکانی خستە ژێر پرسیار و پرسی بۆچی پەکین ڕێگە بە خۆڕێوەبەریی زیاتر نادات.
تیبەت: ئەو ڕووبەڕووی بانگەشەکەی گاو بووەوە کە «تیبەت هەمیشە بەشێک لە چین بووە» و ناکۆکییە مێژووییەکان و سەرکوتی بەردەوامی کولتووریی خستە ڕوو.
تایوان: ئەو هەڵوێستی سەربازیی هێرشبەرانەی چین و هەڕەشەکانی لکاندنی تایوانی خستە ژێر پرسیار.
ئەم هەڵوێستانە حەسەن وەک پشتگیریکارێکی دانەنەوی گرووپە ستەملێکراوە خۆڕێوەبەریخوازەکان پیشان دەدەن؛ بە تایبەتی کاتێک ستەمکارەکە هێزێکی دەسەڵاتخوازی دەرەوەی ڕۆژاوایە، وەک چین، یان دەوڵەتێکە کە ڕۆژاوا پشتگیریی دەکات، وەک ئیسرائیل.
پرسی کورد: گۆڕانێک لە شێوازی گوتاردا
بەڵام کاتێک سەرنج دەخرێتە سەر کورد، شێوازی گوتاری حەسەن بە شێوەیەکی بەرچاو دەگۆڕێت.
کورد گرووپێکی نەتەوەییە کە زۆربەیان موسڵمانی سوننەن و ژمارەیان لە نێوان 30 تا 45 ملیۆنە؛ لە ناوچەیەکی شاخاوی لە نێوان تورکیا، عێراق، سووریا و ئێراندا بڵاو بوونەتەوە.
ئەوان ماوەیەکی درێژە هەوڵی سەربەخۆیی دەدەن، بە پاڵنەری بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی کە زۆرجار سیکولارە و ڕیشەی لە بەرەنگاربوونەوەی سیاسەتە توانەوەخوازەکانی ئەو دەوڵەتانەدایە کە تێیاندا دەژین. لە کوردستانی عێراق، حکومەتی هەرێم لە ساڵانی 1990ەکانەوە نیمچەخۆڕێوەبەریی هەبووە، کە پشتگیریی ئەمریکا دوای جەنگی کەنداو بە شێوەیەکی بەرچاو بەهێزی کردووە. لە ساڵی 2017دا، حکومەتی هەرێم ڕاپرسییەکی سەربەخۆیی ئەنجام دا کە زیاتر لە 92%ی دەنگدەران دەنگیان بۆ دەوڵەتبوون دا. ئەمە ئەزموونێکی دیموکراسیی گەورە بوو، بەڵام پابەندکەر نەبوو و ڕووبەڕووی دژایەتیی توندی نێودەوڵەتی بووەوە.
ڕاپۆرتکردنی حەسەن لەم ساتە چارەنووسسازە پڕ بوو لە گومان. لە ئەڵقەیەکی ساڵی 2016ی UpFront بە ناونیشانی «ئایا سەربەخۆیی کورد دەبێتە هۆی جەنگێکی نوێی عێراق؟»، حەسەن چاوپێکەوتنی لەگەڵ بەیان سامی عەبدولڕەحمان، نوێنەری حکومەتی هەرێم لە ئەمریکا، کرد. لەبری بەرگریکردن لە ئارەزووە دیموکراسییەکانیان، حەسەن:
کاتی ئەنجامدانی خستە ژێر پرسیار: لە کاتێکدا داعش هێشتا چالاک بوو، ئایا پێداگری لەسەر سەربەخۆیی لادانێکی مەترسیدار بوو لە سەرنجە سەرەکییەکە؟
هۆشداریی لە توندوتیژیی دابەشبوون دا: ئەو مێژووی خوێناویی دابەشبوونی هیندستان و پاکستانی بیر خستەوە و هۆشداریی دا کە ڕەنگە وەڵامێکی توندوتیژانەی بەغدا لەسەر خاکە جێناکۆک و دەوڵەمەندەکانی نەوت، وەک کەرکووک، بەدوادا بهێنێت.
سەرکردایەتیی کوردیی بە وردی پشکنی: ئەو بانگەشەکانی «دەستبەسەرداگرتنی خاک» لەلایەن کوردەوە خستە ژێر پرسیار، ئاماژەی بە تۆمەتەکانی ئاوارەکردنی عەرەب لەلایەن هێزەکانی پێشمەرگەوە کرد و دەسەڵاتی میراتیی بنەماڵەی بارزانی بەسەر سیاسەتی حکومەتی هەرێمدا خستە ڕوو.
شەش مانگ دوای ڕاپرسییەکە، حەسەن جارێکی تر چاوپێکەوتنی لەگەڵ عەبدولڕەحمان کرد و بە ڕاستەوخۆیی پرسی: «مەبەست لەو دەنگدانە چی بوو؟» ئەو تێبینیی ئەوەی کرد کە ڕاپرسییەکە بە توندی ئەنجامی پێچەوانەی دا و بووە هۆی کەمکردنەوەی بودجە، داخستنی سنوورەکان و هێرشی سەربازیی تۆڵەسەندنەوە لەلایەن بەغداوە بۆ گەڕاندنەوەی کەرکووک. لە کاتێکدا عەبدولڕەحمان وەک دەربڕینی ویستی گەل بەرگری لە دەنگدانەکە کرد، حەسەن لە وەڵامدا وتی لە بەرامبەر «سزای بەکۆمەڵ»ی دراوسێ دوژمنکارەکاندا، پراگماتیزم پێویستە.
پراگماتیزمی جیۆپۆلیتیکی یان پێوەری دووانە؟
ئەم شێوازە زۆر ڕەخنەگرانەی پرسیارکردن، کە سەرنج دەخاتە سەر مەترسییە جیۆپۆلیتیکییەکان، گەندەڵیی ناوخۆ و کاتی نەگونجاو، بە ڕوونی پێچەوانەی بەرگریکردنەکانی ئەو لە شوێنەکانی ترە. بۆچی ئەم دوودڵییە؟
1. هەڕەشەی پارچەپارچەبوونی ناوچەکە حەسەن زۆرجار جەخت لە چوارچێوەی ڕووداوەکان دەکاتەوە. لە پرسی کورددا، سەربەخۆیی بە ڕاستەوخۆ هەڕەشە لە سەقامگیریی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکات. یەکێتیی عێراق دوای داعش زۆر ناسک بوو و وڵاتە دراوسێکان وەک تورکیا، ئێران و سووریا بە توندی دژایەتیی ڕاپرسییەکەیان کرد، لە ترسی ئەوەی سەرهەڵدان لە نێو کەمینە کوردەکانی خۆیاندا هەڵبگیرسێنێت. لە کاتێکدا حەسەن ئیسرائیل و چین بە هێزی سەرکوتکەر و کۆڵۆنیالیست دەبینێت، سەربەخۆیی کورد، کورد ڕووبەڕووی دەوڵەتانی تری زۆربەموسڵمان دەکاتەوە و ڕەنگە ناوچەکە زیاتر پارچەپارچە بکات.
2. دژەئیمپریالیزم بەرامبەر هاوپەیمانییە ڕۆژاواییەکان هەموو بەشەکانی بزووتنەوەی کوردی لەگەڵ تێڕوانینی جیۆپۆلیتیکیی باوی حەسەن هاوتەریب نین. لە کاتێکدا کوردانی سووریا لە ڕۆژاوا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرەو چەپی سیکولار دەچن، حکومەتی هەرێم لە عێراق پارێزگارترە و، ئەوەش گرنگە، پەیوەندیی ستراتیژیی نزیک لەگەڵ ئەمریکا و پەیوەندیی بێدەنگ لەگەڵ ئیسرائیل دەپارێزێت. بۆ لێکدەرەوەیەک کە تێڕوانینەکەی بە قووڵی لە ڕەخنەگرتن لە «سیاسەتی دەرەوەی چاوچنۆکی ئەمریکا» و دەستێوەردانخوازیی ڕۆژاوا ڕیشەی گرتووە، هاوپەیمانییە ڕۆژاواییەکانی حکومەتی هەرێم ڕەنگە ئامادەیی ئەو بۆ پشتگیریی بێمەرج ئاڵۆز بکەن.
حوکمەکە: ئایدیالیزم بەرامبەر واقیع
دروست نییە حەسەن بە تەواوی بە «دژەکورد» ناو ببرێت. لە وتارێکی ساڵی 2014ی Huffington Post هانی پێشکەوتنخوازانی دا چەک بە جەنگاوەرە کوردەکان بدەن بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش و ئەم پەندە کوردییەی هێنایەوە: «ئازادی هەرگیز نادرێت، بەڵکو دەسەندرێت.» ئەو ستایشی کوردانی سووریای بۆ «ئەزموونە دیموکراسییەکەیان» لە ڕۆژاوا کردووە و بە توندی ڕەخنەی لە ڕەجەب تەییب ئەردۆغانی تورکیا گرتووە بۆ سەرکوتکردنی مافە مەدەنییەکانی کورد. لە ساڵی 2024دا، بە ئاشکرا ناوی کوردی لە تویتێکدا هێنا لەبارەی ئەو گرووپانەی دەوڵەتیان نییە، بەڵام شایستەی هەبوونی دەوڵەتن.
لە کۆتاییدا، شێوازی حەسەن بەرامبەر سەربەخۆیی کورد لە دوژمنایەتیدا ڕیشەی نییە، بەڵکو لە جێبەجێکردنێکی زۆر هەڵبژێردراوی پراگماتیزمی جیۆپۆلیتیکیدایە. ئەو کاتێک بەرگری لە مافی دیاریکردنی چارەنووس دەکات کە ئەو هێزانە بەرەنگار بکاتەوە کە ئەو بە چالاکی دژایەتییان دەکات، بەڵام کاتێک مەترسیی ئاژاوەی فراوانتری ناوچەیی هەبێت یان زۆر نزیک لە بەرژەوەندییەکانی سیاسەتی دەرەوەی ڕۆژاوا بێت، ئەو پشتگیرییە سنووردار دەکات.
لە جیهانێکی جیۆپۆلیتیکی ئاڵۆزدا، گوتاری حەسەن ئەو گرژییە ناخۆشە لە نێوان ئایدیالیزمی ئەخلاقی و واقیعی سەختدا دەخاتە ڕوو. بۆ کورد، خەونی دەوڵەت بەردەوامە، بەڵام وەک ڕاپۆرتکردنی حەسەن ئاماژەی پێ دەکات، پشتگیریی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی زۆرجار مەرجی لەگەڵدایە.