خێزانی بابان بۆ دوو سەدە وەک میرنشینێکی خۆبەڕێوەبەر حوکمی سلێمانی و خاکە کوردییەکانی دەوروبەری کردبوو، پێش ئەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا لە کۆتاییدا سەربەخۆییەکەیان لەناو ببات. کاتێک عەبدوڵڵا بەگی بێناری لە 1880 لەدایک بوو، میرنشینی بابان بیرەوەرییەک بوو؛ بەڵام بیرەوەرییەکی زیندوو بوو کە هۆشیاریی سیاسیی کوردە خوێندەوارەکانی سلێمانیی دادەڕشت و تایبەتمەندیی شارەکەی وەک ناوەندێکی ژیانی کولتووری و فیکریی کورد پێ دەبەخشی. بێناری لە سێبەری ئەو نەریتەدا گەورە بوو و ژیانی خۆی بۆ زیندوو ڕاگرتنی تەرخان کرد، لە ڕێگەی ئەو ئامرازە تاکەی کە لە ئیمپراتۆریەت و دەوڵەتەکان زیاتر دەمێنێتەوە: ئەدەب.
عەبدوڵڵا بەگی بێناری شاعیر و ڕۆشنبیرێکی کوردی سلێمانی بوو کە بە شێوەزاری سۆرانی دەینووسی و لە یەکێک لە ئاڵۆزترین سەردەمەکانی مێژووی کورددا بەشداریی لە نەریتی ئەدەبیی کلاسیکی کوردستانی عێراق کرد. بە ساڵەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، دامەزراندنی ئینتیدابی بەریتانیا لە عێراق، ڕاگەیاندن و ڕووخانی پاشایەتیی کوردستانی شێخ مەحمودی بەرزنجی و لکاندنی سلێمانی بە پاشایەتیی عێراقەوە تێپەڕی؛ لە هەموو ئەو ماوەیەدا بەردەوام شیعری دەنووسی کە پشت بە نەریتی کلاسیکی دەبەست و ئەزموونە تایبەتەکانی سەردەم و شوێنەکەی دەردەبڕی.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: سلێمانی و میراتی بابان
2. بەشی 2: پێگەیشتنی شاعیرێک لە نەریتی کلاسیکیدا
3. بەشی 3: شیعر لە شارێکی نێوان ئیمپراتۆریەتەکاندا
4. بەشی 4: ئینتیدابی بەریتانیا و ژیانی کولتووریی کورد
5. بەشی 5: میرات لە نەریتی شیعریی سۆرانیدا
6. ڕیزبەندیی کاتی
7. سەرچاوەکان
8. پرسیارە باوەکان
بەشی 1: سلێمانی و میراتی بابان
سلێمانی لە 1784 لەلایەن ئیبراهیم پاشای بابانەوە وەک پایتەختی میرنشینی بابان دامەزرا، بەهێزترین میرنشینی کوردیی سەردەمەکەی. بۆ نزیکەی سەدەیەک، بابانەکان ئەو ناوچەیەیان بە شێوەی دەسەڵاتێکی نیوەخۆبەڕێوەبەر بەڕێوە برد کە ئێستا پارێزگای سلێمانیی عێراقە؛ باجیان کۆ دەکردەوە، دەرباریان ڕادەگرت، پاڵپشتیی شاعیر و زانایان دەکرد و ژیانێکی کولتوورییان بەرهەم دەهێنا کە سلێمانیی کردە یەکێک لە ناوەندە فیکرییەکانی جیهانی کوردی. شاعیرە گەورەکانی قوتابخانەی بابان، نالی و مەحوی و سالم و کوردی، بەشێک بوون لە سەردەمێکی زێڕینی ئەدەبی کە پشت بە نەریتە کلاسیکییەکانی فارسی و عەرەبی دەبەست، لە هەمان کاتدا بابەت و هەستیاریی تایبەتە کوردییەکانی پەرە پێ دەدا.
کاتێک لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا میرنشینی بابان لەناو برا، نەریتە ئەدەبییەکەی کە پاڵپشتیی کردبوو لەگەڵیدا نەمرد. سلێمانی بەردەوام شاعیر و زانای بەرهەم دەهێنا و بیرەوەریی سەردەمی زێڕینی بابان میراتێکی کولتووریی دابین کرد کە نەوەکانی دواتر پشتیان پێ دەبەست و شتیان پێ زیاد دەکرد. عەبدوڵڵا بەگی بێناری لە ناو ئەم نەریتەدا لەدایک بوو و تێیدا خوێندی؛ شارەزایی تەکنیکیی فۆرمی شیعریی سۆرانی و بیرەوەریی کولتووریی قوتابخانەی بابانی وەرگرت کە تایبەتمەندیی جیاوازی بە شیعرەکەی دەبەخشی.
بەشی 2: پێگەیشتنی شاعیرێک لە نەریتی کلاسیکیدا
پەروەردەی شیعریی بێناری لە نەریتی کلاسیکیدا بوو: خوێندنی ئەدەبی عەرەبی و فارسی وەک دەقە بنەڕەتییەکانی زانستی ئیسلامی، لەگەڵ قووڵبوونەوە لە نەریتی شیعریی سۆرانیی کوردی و پێداویستییە تەکنیکییەکانی. فۆرمە کلاسیکییەکانی شیعر، غەزەل و قەسیدە و ڕوباعی، ئامرازی سروشتیی ئەو بوون و ئەو وردییە تەکنیکی و قووڵاییە سۆزدارییەی خستە ناویان کە نەریتەکە لە شاعیرە جدییەکانی داوای دەکرد.
نازناوە شیعرییەکەی، بێناری، لە نەریتی ئەو شاعیرە کوردانەدا هەڵبژێردرا کە ناویان بە واتای شیعرییەوە وەردەگرت. لە چوارچێوەی ڕێسا جێگیرەکانی نەریتی کلاسیکی سۆرانیدا کاری دەکرد، لە هەمان کاتدا دەنگی کەسیی خۆی دەخستە ناوی: شیعرێک بە توندیی سۆزی غنایی، ڕامانی فەلسەفی و هۆشیاری بە ساتە مێژووییە تایبەتەکەی نووسینەکەی، کە بەرهەمەکەی لە تەنها ڕاهێنانێکی تەکنیکی جیا دەکردەوە.
بەشی 3: شیعر لە شارێکی نێوان ئیمپراتۆریەتەکاندا
بێناری لە سلێمانییەکدا گەورە بوو و پێگەیشت کە لە حوکمی عوسمانییەوە دەگوازرایەوە بۆ حوکمی بەریتانیا؛ گواستنەوەیەک کە هەم دەرفەتی نوێ و هەم کۆت و بەندی نوێی بۆ ژیانی کولتووریی کورد هێنا. سەردەمی عوسمانی، لە دەیەکانی کۆتاییدا، سەردەمی گەشەی هۆشیاریی کولتووریی کورد بوو، بەڵام هەروەها سەردەمی زیادی فشاری نەتەوەپەرستیی تورک بوو کە عوسمانیگەریی بەرەو تەنهاخوازییەکی تورکی دەبرد کە لەگەڵ ناسنامەی کوردیدا نەدەگونجا. ئینتیدابی بەریتانیا جووڵەیەکی جیاوازی هێنا: هێزێکی کۆلۆنیالی کە لە مامەڵەکردن لەگەڵ دەربڕینی کولتووریی کوردیدا پراگماتیکیتر بوو، بەڵام بەرژەوەندیی کۆتاییی پاراستنی پێگەی خۆی بوو، نەک ئاسانکردنی مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد.
بەشی 4: ئینتیدابی بەریتانیا و ژیانی کولتووریی کورد
لە ژێر ئینتیدابی بەریتانیا و دواتر پاشایەتیی عێراقدا، سلێمانی بە بەراورد بە ناوچە کوردییەکانی تورکیا ژیانێکی کولتووریی کوردیی تا ڕادەیەک چاڵاکی پەرە پێ دا. فێرکردن بە زمانی کوردی ڕێگەپێدراو بوو، بڵاوکراوە کوردییەکان دەرکەوتن و شارەکە تایبەتمەندیی خۆی وەک ناوەندی چاڵاکیی فیکری و ئەدەبیی کورد پاراست. دامەزراندنی کورتخایەنی حکومەتێکی کوردی لە سلێمانی لەلایەن شێخ مەحمودی بەرزنجییەوە لە 1922–1923 هەم ئاواتە سیاسییەکانی دانیشتووانی کورد و هەم سنووری ئەوەی لە ژێر زاڵبوونی بەریتانیا دەکرا بەدی بهێنرێت نیشان دا.
بێناری لەم ژینگەیەدا دەینووسی و بڵاوی دەکردەوە و بەشداریی لە کولتوورێکی ئەدەبیدا دەکرد کە لە هەمان کاتدا نەریتی بوو، بە ڕەگێک لە فۆرم و بابەتە کلاسیکییەکانی شیعری سۆرانی، و نوێش بوو، بەو واتایەی هۆشیار بوو بە ڕەهەندە سیاسییە نوێیەکانی ناسنامەی کورد و ئەو ئاڵنگارییە تایبەتانەی لە جیهانی دوای عوسمانیدا ڕووبەڕووی کولتووری کوردی دەبوونەوە. بەرهەمەکەی لەلایەن خوێندەوارە کوردەکانی سلێمانییەوە دەخوێندرایەوە و بە نرخ دەزانرا؛ خوێنەرێکی تا ڕادەیەک کەمژمار بەڵام لە ڕووی کولتوورییەوە پێگەیشتوو، کە شیعر بۆی هێشتا فۆرمێکی سەرەکیی دەربڕینی کولتووری بوو.
بەشی 5: میرات لە نەریتی شیعریی سۆرانیدا
عەبدوڵڵا بەگی بێناری لە 1939 مرد، ئەو ساڵەی شەڕی جیهانیی دووەم دەستی پێ کرد؛ ئەو شەڕەی لەگەڵ زۆر لێکەوتەی دیکەدا بارودۆخی بۆ کۆماری کوردیی کورتخایەنی مەهاباد لە 1946 ڕەخساند. ئەو نەژیا تا ئەو ساتە ببینێت، بەڵام ژیانی خۆی لە بەشداری لەو نەریتە ئەدەبییەدا بەسەر بردبوو کە سەرچاوە کولتوورییەکانی بۆ گەلی کوردی عێراق دابین کرد بۆ خەیاڵکردن و جەختکردنەوە لە ناسنامەی سیاسیی خۆیان.
میراتەکەی میراتی شاعیرێکی کلاسیکی خۆتەرخانکەرە: پیاوێک کە لە کاتە سەختەکاندا پێوەر و ڕۆحی نەریتێکی ئەدەبیی پاراست، بەرهەمێکی بە کوالیتیی ڕاستەقینەی لەو فۆرمانەدا بەرهەم هێنا کە نەریتەکە داوای دەکرد و لە دەیە پڕئاژاوەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمدا بەشداریی لە بەردەوامیی کولتووری ئەدەبیی سۆرانی کرد. لە مێژووی ئەدەبیی سلێمانیدا، شارێک کە هەمیشە بە هەمان ڕادەی پایتەختێکی سیاسی، پایتەختێکی کولتووریی کوردستانی عێراقیش بووە، عەبدوڵڵا بەگی بێناری پێگەیەکی بەڕێزی هەیە.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی عەبدوڵڵا بەگی بێناری
1880 — لە سلێمانی، دڵی میرنشینی پێشووی بابان، لەدایک دەبێت.
کۆتاییی سەدەی 19–سەرەتای سەدەی 20 — خوێندنی کلاسیکی لە نەریتە ئەدەبییەکانی سۆرانیی کوردی و عەرەبی و فارسیدا.
1918 — ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی؛ ئینتیدابی بەریتانیا لە عێراق دادەمەزرێت.
1922–1923 — پاشایەتیی کوردستانی شێخ مەحمودی بەرزنجی لە سلێمانی دادەمەزرێت و سەرکوت دەکرێت.
دەیەکانی 1920–1930 — وەک شاعیر و ڕۆشنبیر لە سلێمانی لە ژێر ئینتیدابی بەریتانیا و پاشایەتیی عێراقدا چاڵاکە.
1939 — لە سلێمانی دەمرێت.
سەرچاوەکان
1. Hassanpour, Amir. Nationalism and Language in Kurdistan 1918–1985. Mellen Research University Press, 1992.
2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
3. Edmonds, C.J. Kurds, Turks and Arabs. Oxford University Press, 1957.
4. Sluglett, Peter. Britain in Iraq: Contriving King and Country. I.B. Tauris, 2007.
5. Wikipedia contributors. Abdullah Beg Benari. https://en.wikipedia.org/wiki/Abdullah_Beg_Benari
پرسیارە باوەکان
عەبدوڵڵا بەگی بێناری کێ بوو؟
عەبدوڵڵا بەگی بێناری (1880–1939) شاعیرێکی کوردی سۆرانی‌نووسی سلێمانی بوو کە لە نەریتە ئەدەبییە کلاسیکییە بەمیراتماوەکەی قوتابخانەی باباندا کاری دەکرد. بە ساڵەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئینتیدابی بەریتانیا و دامەزراندنی پاشایەتیی عێراقدا تێپەڕی و لە یەکێک لە ئاڵۆزترین سەردەمەکانی مێژووی کورددا بەشداریی لە بەردەوامیی کولتووری ئەدەبیی سۆرانی کرد.
قوتابخانەی بابانی شیعری کوردی چی بوو؟
قوتابخانەی بابان نەریتی شیعری سۆرانیی کوردی بوو کە لە سەدەکانی هەژدەهەم و نۆزدەهەمدا لە ژێر پاڵپشتیی میرنشینی بابانی سلێمانی گەشەی کرد. شاعیرانی وەک نالی و مەحوی و سالم و کوردی کۆمەڵەیەک شیعری غنایی کلاسیکی، غەزەل و قەسیدە و فۆرمەکانی دیکەیان بەرهەم هێنا کە پشت بە ڕێسا ئەدەبییەکانی فارسی و عەرەبی دەبەست، لە هەمان کاتدا بابەت و هەستیاریی تایبەتە کوردییەکانی پەرە پێ دەدا. ئەم نەریتە بە یەکێک لە لووتکەکانی دەستکەوتی ئەدەبیی کورد دادەنرێت.
بۆچی سلێمانی لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا بە تایبەتی گرنگە؟
سلێمانی وەک پایتەختی میرنشینی بابان دامەزرا و تایبەتمەندیی خۆی وەک پایتەختی فیکری و ئەدەبیی کوردستانی عێراق پاراستووە. شارەکە هەندێک لە گەورەترین شاعیرەکانی نەریتی سۆرانیی بەرهەم هێناوە و بەردەوام ناوەندێکی بڵاوکردنەوە و پەروەردە و ژیانی کولتووریی کورد بووە. نەریتی پاڵپشتیکردنی ئەدەب و بەرهەمهێنانی کولتووریی شارەکە پێگەیەکی تایبەتی لە خەیاڵی کوردیدا پێ بەخشیوە، وەک ئەو شارەی زیاتر لە هەر شارێکی دیکە بە ژیانی فیکرەوە پەیوەستە.