ئەبگاری یەکەمی ئۆسرۆین کێ بوو؟
ئەبگاری یەکەم یەکێک بوو لە سەرەتاییترین پاشایانی پاشایەتیی ئۆسرۆین و نزیکەی 94–68 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد؛ یەکەم فەرمانڕەوای بنەماڵەکە بوو کە ناوی «ئەبگار»ی هەبوو، ناوێک کە دواتر بوو بە ناوبانگدارترین ناوی شاهانە لە مێژووی ئۆسرۆیندا. لە ئەدێساوە فەرمانڕەواییی دەکرد (شانلی ئورفای ئەمڕۆ؛ بە کوردی: ڕیها)، پایتەختی یەکێک لە گرنگترین دەوڵەتەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن لە ڕووی ستراتیژییەوە؛ پاشایەتییەکی نێوانگیر کە ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکە و ڕێگە بازرگانییەکانی نێوان پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکانی ڕۆم و میزۆپۆتامیای پارتی کۆنترۆڵ دەکرد. پاشایەتیی ئۆسرۆین نزیکەی 132 پێش زایین دامەزرابوو و نزیکەی چوار سەدە بەردەوام دەبوو، بە 28 پاشا کە زۆربەیان ئەبگار یان مەعنویان ناو بوو.
مێژوونووسانی کورد پاشایانی ئۆسرۆین بە بەشێک لە میراتی باوباپیرانی کورد لە میزۆپۆتامیای سەروو دەزانن. پایتەختەکە، ئەدێسا، کە بە کوردی ڕیها دەناسرێت، شارێک بووە کە گرنگییەکی بەردەوامی بۆ گەلی کورد هەبووە. پاشایەتییەکە لە ناوچەیەکی مێژووییی دراوسێی کورددا هەڵکەوتبوو، لە خاڵی یەکگەیشتنی جیهانە کولتوورییە کوردی و سریانی و عەرەبییەکاندا. ئەبگاری یەکەم، وەک یەکێک لە سەرەتاییترین پاشایانی بنەماڵەکە کە ناوبانگدارترین ناوی شاهانەی هەبوو، لە سەرەتای نەریتێکدا وەستاوە کە دواتر یەکێک لە پاشایەتییە بچووکە هەرە دەوڵەمەندەکانی کۆتایی سەردەمی کۆنی لە ڕووی کولتوورییەوە پێگەیاند.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەبگاری یەکەم یەکێک بوو لە سەرەتاییترین پاشایانی ئۆسرۆین کە ناوی «ئەبگار»ی هەبوو و نزیکەی 94–68 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد.
لە ئەدێساوە فەرمانڕەواییی دەکرد (شانلی ئورفای ئەمڕۆ؛ بە کوردی: ڕیها) و ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکەی کۆنترۆڵ دەکرد.
پاشایەتیی ئۆسرۆین لە نزیکەی 132 پێش زایینەوە تا 242 زایینی بەردەوام بوو، بە 28 پاشا کە زۆربەیان ئەبگار یان مەعنویان ناو بوو.
ئۆسرۆین بوو بە یەکێک لە کۆنترین ناوەندەکانی مەسیحییەتی سریانی؛ نەریتێک کە پەیوەندیی نزیکی بە کۆمەڵگە مەسیحییە کوردی و ئاشوورییەکانەوە هەیە.
مێژوونووسانی کورد ئەبگاری یەکەم وەک فەرمانڕەوای پاشایەتییەک لە لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکەدا دەخەنە ناو تۆماری باوباپیرانی کورد.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
ئەبگاری یەکەم و بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری
سەرەتای ژیان و بنەچە
ئەبگاری یەکەم نزیکەی 94 پێش زایین وەک یەکێک لە فەرمانڕەوا سەرەتاییەکانی بنەماڵەکە و یەکەم کەس کە ناوی «ئەبگار»ی هەبوو، گەیشتە تەختی ئۆسرۆین. بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری بنەچەی عەرەبیی نەبەتیی هەبوو، بەڵام لە دامەزراندنی پاشایەتییەکەوە نزیکەی 132 پێش زایین فەرمانڕەواییی دانیشتووانە ئارامی زمانەکانی ئەدێسا و ناوچەی دەوروبەری دەکرد. تا سەردەمی ئەبگاری یەکەم، بنەماڵەکە پێشتر نەریتە دووانییەکەی ناونانی پێگەیاندبوو، بە بەکاربردنی نۆرە بە نۆرەی «ئەبگار» و «مەعنو» (مانوس)؛ ناوگەلێک کە نەریتە کولتوورییە جیاوازەکانی ناو بنەماڵە شاهانەکەیان ڕەنگ دەدایەوە.
پاشایەتییەکەی، ئۆسرۆین، شوێنێکی جوگرافیی تایبەتی هەبوو: لە لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکە، کەناری ڕۆژئاوای میزۆپۆتامیای سەروو و خاڵی یەکگەیشتنی ڕێگە بازرگانییە سەرەکییەکاندا هەڵکەوتبوو. پایتەختەکەی، ئەدێسا، واتە شانلی ئورفا لە تورکیای ئەمڕۆ کە بە کوردی ڕیها دەناسرێت، یەکێک بوو لە شارە گەورەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن؛ شوێنێک کە نەریتە کولتوورییە مەقدۆنی و پارتی و ئارامی و عەرەبی و کوردییەکان تێیدا یەکیان دەگرتەوە.
چوارچێوەی مێژوویی
ئەبگاری یەکەم لە سەردەمێکی ڕکابەریی هێزە گەورەکانی ڕۆم و پارتدا فەرمانڕەواییی کرد. کۆماری ڕۆم بە سەرکردایەتیی فەرماندەکانی وەک سولا، لوکولوس و دواتر پۆمپی بەرەو ڕۆژهەڵات فراوان دەبوو، لە کاتێکدا ئیمپراتۆریای پارت دەسەڵاتی خۆی بەسەر میزۆپۆتامیا و دەشتە بەرزە ئێرانییەکەدا دەپاراست. ئۆسرۆین لە نێوان ئەم دوو هێزە زەبەلاحەدا بوو و دەبوو بە وریاییەوە لەگەڵ ڕکابەرییەکەیان هەڵسوکەوت بکات. هەڵوێستە بە گشتی لایەنگرەکەی بنەماڵەکە بۆ پارت ئەو ڕاستییەی ڕەنگ دەدایەوە کە پارت هێزە نزیکترەکە بوو و بۆ ئاسایشی ئەدێسا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆتری هەبوو.
ئەم سەردەمە هەروەها سەرهەڵدان و ڕووخانی بەرچاوی تیگرانی دووەمی ئەرمەنستانی بینی، کە لە دەیەکانی 80–60 پێش زایین بۆ ماوەیەکی کورت ئۆسرۆینی کرد بە دەوڵەتێکی ژێردەستی ئیمپراتۆریا ئەرمەنییەکەی. فەرمانڕەواییی ئەبگاری یەکەم هاوکات بوو لەگەڵ سەردەمی زاڵبوونی ئەرمەنی بەسەر ناوچەکەدا و ئازادکردنی دواتری لەلایەن ڕۆمەوە بە سەرکردایەتیی لوکولوس و پۆمپی. چیرۆکی زاربیەنوسی گۆردیەن، ئەو پاشا کوردەی بەهۆی هەوڵدان بۆ هاوپەیمانییەکی ڕۆمی لە دژی تیگران شەهید کرا، هاوکات لەگەڵ فەرمانڕەواییی ئەبگاری یەکەم ڕووی دا.
ئەبگاری یەکەم و بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری
ناوی ئەبگار
ناوی «ئەبگار» لە سەرچاوە سریانییەکاندا وەک نازناو یان ناوی کەسی بە بنەچەی نەبەتی/عەرەبی دەردەکەوێت. ئەبگاری یەکەم وەک یەکەم پاشای ئۆسرۆین کە ئەم ناوەی هەبوو، نەریتێکی ناونانی دامەزراند کە بۆ چوار سەدە ناسنامەی بنەماڵەکەی دیاری دەکرد. ناوبانگدارترین هەڵگری ئەم ناوە ئەبگاری پێنجەم، «ڕەش» (ئووکاما)، بوو کە بوو بە ناوەندی ئەفسانەی ئەبگار؛ ئەو نەریتەی دەڵێت ئەبگاری پێنجەم لەگەڵ عیسای مەسیح نامەی دەگۆڕییەوە و دواتر بوو بە یەکێک لە یەکەم پاشا مەسیحییەکان. زانستە مێژووییە نوێیەکان ئەم نەریتە بە گێڕانەوەیەکی ناپشتڕاستکراو دادەنێن، بەڵام گرنگیی قووڵی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەدێسا/ئۆسرۆین لە مەسیحییەتی سەرەتاییدا ڕەنگ دەداتەوە.
ئەدێسا (ڕیها) و پەیوەندیی کوردی
ئەدێسا، پایتەختی ئۆسرۆین، یەکێکە لە کۆنترین شارەکانی جیهان کە دانیشتن تێیدا بەردەوام بووە. شانلی ئورفای ئەمڕۆ (بە تورکی) بە کوردی ڕیها دەناسرێت و لە مێژە بەشێک بووە لە جیهانی کولتووریی مێژووییی کورد لە میزۆپۆتامیای سەروو. بریتانیکا ئاماژە دەکات کە ئۆسرۆین «ڕێگە سەرەکییە ستراتیژییەکەی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا کۆنترۆڵ دەکرد کە بە درێژایی لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکە دەڕۆیشت». ئەم پەیوەندییە جوگرافییە لە نێوان ئۆسرۆین و جیهانی کوردیدا هۆکاری ئەوەیە کە مێژوونووسانی کورد پاشایانی ئەبگار دەخەنە ناو میراتی باوباپیرانی کورد. پاشایەتیی ئەبگاری یەکەم خودی دڵی کوردستان نەبوو، بەڵام دەروازەی باشووری ئەو بوو.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ و ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری، بەهۆی بنەچە نەبەتییەکەیەوە، زۆرجار وەک عەرەب پۆلێن دەکرێت نەک کورد. مێژوونووسانی کورد بنەچە عەرەبییەکەی بنەماڵە فەرمانڕەواکە ڕەت ناکەنەوە، بەڵام جەخت لە پەیوەندیی جوگرافی و کولتووریی پاشایەتییەکە بە جیهانی کوردی دەکەنەوە. ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی دەشتە بەرزە کوردییەکە، شاری ڕیها (ئەدێسا) و ڕۆڵی پاشایەتییەکە وەک دەوڵەتێکی نێوانگیر لە نێوان جیهانی پارتی/ئێرانی و ڕۆمدا، هەموویان ئۆسرۆین دەخەنە ناو میراتی فراوانتری باوباپیرانی کورد لە میزۆپۆتامیای سەروو.
ئەفسانەی ئەبگار، واتە نەریتی نامەگۆڕینەوە لە نێوان ئەبگاری پێنجەم و عیسادا، بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئۆسرۆینی کرد بە یەکێک لە ناوبانگدارترین بنەماڵە فەرمانڕەواکانی نەریتی سەرەتاییی مەسیحی. زانستە مێژووییە نوێیەکان نامەکان بە ناپشتڕاستکراو دادەنێن، بەڵام نەریتەکە گرنگیی ڕاستەقینەی ئەدێسا لە مەسیحییەتی سەرەتاییدا ڕەنگ دەداتەوە. ئەبگاری یەکەم، وەک یەکەم هەڵگری ناوی ئەبگار، لە سەرەتای ئەم ڕەچەڵەکە ناوبانگدارەدا وەستاوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئەبگاری یەکەم شوێنەکەیەتی لە سەرەتای نەریتی ناونانی «ئەبگار» لە یەکێک لە گرنگترین پاشایەتییە بچووکەکانی کۆتایی سەردەمی کۆن لە ڕووی کولتوورییەوە. ئەو ناوەی یەکەم جار ئەو هەڵیگرتبوو، دواتر فەرمانڕەواگەلێک هەڵیانگرت کە چوار سەدەی ڕکابەریی ڕۆم و پارتیان بەڕێ کرد، ناوبانگدارترین ئەفسانەی سەرەتاییی مەسیحیان لە جیهانی سریانیدا پێگەیاند و پایتەختێکیان بنیاد نا، ئەدێسا/ڕیها، کە بوو بە یەکێک لە ناوەندە گەورەکانی زانست و ئەدەبیاتی مەسیحیی سریانی.
بۆ گەلی کورد، ئەبگاری یەکەم بەشێکە لە میراتی پاشایەتییەکانی لێواری شاخەکانی میزۆپۆتامیای سەروو. شارەکەی، ڕیها (شانلی ئورفا)، هێشتا بەشێکە لە جیهانی کولتووریی کورد. نەریتی مەسیحیی سریانی کە لە پایتەختی بنەماڵە فەرمانڕەواکەیەوە هەڵقوڵا، پەیوەندییەکی قووڵی بە کۆمەڵگە مەسیحییە ئاشووری و کوردییەکانەوە هەیە کە هێشتا لە ناوچەکەدا دەژین. ئەبگاری یەکەم لە سەرەتای ئەم چیرۆکە درێژ و دەوڵەمەندەدا وەستاوە.
پرسیارە باوەکان
ئەبگاری یەکەمی ئۆسرۆین کێ بوو؟
ئەبگاری یەکەم پاشایەکی ئۆسرۆین بوو و نزیکەی 94–68 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد؛ یەکەم فەرمانڕەوای بنەماڵەکە بوو کە ناوی «ئەبگار»ی هەبوو. لە ئەدێساوە فەرمانڕەواییی دەکرد (شانلی ئورفای ئەمڕۆ / بە کوردی: ڕیها). مێژوونووسانی کورد وەک فەرمانڕەوای پاشایەتییەک کە ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکەی کۆنترۆڵ دەکرد، دەیخەنە ناو میراتی باوباپیرانی کورد.
بۆچی ئەدێسا/ڕیها بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
ئەدێسا (شانلی ئورفای ئەمڕۆ؛ بە کوردی: ڕیها) پایتەختی پاشایەتیی ئۆسرۆین و یەکێک لە شارە گەورەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن بوو. ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکەی کۆنترۆڵ دەکرد و بوو بە یەکێک لە کۆنترین ناوەندەکانی مەسیحییەتی سریانی. ناوە کوردییەکەی، ڕیها، پەیوەندیی درێژخایەنی شارەکە بە جیهانی کولتووریی کورد لە میزۆپۆتامیای سەروو ڕەنگ دەداتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Osroëne — Encyclopaedia Britannica (britannica.com/place/Osroene).
Abgarid dynasty — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Abgarid_dynasty).
Edessa — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Edessa); Abgarid dynasty — Grokipedia.