ئەبوو حەنیفەی دینەوەری کێ بوو؟
ئەبوو حەنیفە ئەحمەد کوڕی داوود دینەوەری (بە عەرەبی: أبو حنيفة الدينوري؛ نزیکەی 815–896 زایینی) یەکێک بوو لە مەزنترین زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام؛ زانایەکی چەندبوار بە بنەچەی کوردی کە بەشداریی بنەڕەتیی لە ڕووەکناسی و ئەستێرەناسی و مێژوو و بیرکاری و زمانەوانیدا کرد. لە دینەوەر لەدایک بوو، شارێکی مێژووییی کوردی لە نێوان هەمەدان و کرماشان لە ڕۆژئاوای ئێران. لە ناوەندە گەورەکانی زانستی ئیسلامی لە کوفە و بەسرە و ئەسفەهان خوێندی و لە 896 زایینی لە دینەوەر مرد. «کیتاب ئەلنەبات» (کتێبی ڕووەکەکان)ە شەش بەرگەکەی پایەی وەک دامەزرێنەری ڕووەکناسیی عەرەبی چەسپاند. هەروەها یەکێک لە سەرەتاییترین گفتوگۆ ڕێکخراوەکانی بنەچەی کوردی نووسی: «ئەنساب ئەلئەکراد» (ڕەچەڵەکی کوردەکان).
مێژوونووسانی کورد دینەوەری بە مەزنترین ڕۆشنبیری کوردی سەردەمی زێڕینی ئیسلام دەزانن؛ زانایەک کە تینوێتیی زانینەکەی بێسنوور بوو، زانیارییەکەی هەموو بوارە سەرەکییەکانی زانستی دەگرتەوە و میراتێکی بەجێ هێشت کە بۆ چەندین سەدە زانستی ئیسلامیی داڕشت. مێشکەکەی لە بوارێکی تاکدا سنووردار نەدەبوو: لە هەمان کاتدا بیرکار و ئەستێرەناس و پسپۆڕی زانستی کانزا و ڕووەکناس و مێژوونووس و جوگرافیناس و ڕەخنەگری ئەدەبیی پلەی یەک بوو. لە باشترین شێوەیدا نەریتی فیکریی کوردی بەرجەستە دەکرد.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەبوو حەنیفەی دینەوەری (نزیکەی 815–896 زایینی) زانایەکی چەندبواری کورد بوو کە لە دینەوەر (لە نێوان هەمەدان و کرماشان) لەدایک بوو.
«کیتاب ئەلنەبات» (کتێبی ڕووەکەکان، 6 بەرگ)ەکەی پایەی وەک دامەزرێنەری ڕووەکناسیی عەرەبی چەسپاند.
«ئەنساب ئەلئەکراد» (ڕەچەڵەکی کوردەکان)ی نووسی؛ یەکێک لە سەرەتاییترین گفتوگۆ زانستییەکانی بنەچەی کورد.
«ئەخبار ئەلتیوال» (مێژووی گشتی)ی هێشتا سەرچاوەیەکی ڕەسەنی سەرەکییە بۆ مێژووی سەرەتاییی ئیسلامی.
مێژوونووسانی کورد بە مەزنترین ڕۆشنبیری کوردی سەردەمی زێڕینی ئیسلامی دەزانن.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
سەرەتای ژیان و بنەچە
ئەبوو حەنیفەی دینەوەری نزیکەی 815 زایینی لە دینەوەر لەدایک بوو، شارە مێژووییە کوردییەکە کە لە پارێزگای کرماشانی ئەمڕۆی ئێران هەڵکەوتووە؛ لە نیوەی ڕێگەی نێوان هەمەدان و کرماشان، لە دڵی ناوچە کولتوورییە کوردییەکەدا. دینەوەر یەکێک بوو لە ناوەندە گەورە فیکرییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست و دواتر بوو بە پایتەختی بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردیی حەسەنەوەیی. شارێکی کولتووری شاخەکانی زاگرۆس بوو و لە خاڵی یەکگەیشتنی نەریتە فیکرییە فارسی و کوردی و عەرەبییەکاندا هەڵکەوتبوو.
دینەوەری لە چەندێک لە مەزنترین ناوەندەکانی زانستی ئیسلامی خوێندی. لە ئەسفەهان ئەستێرەناسی و بیرکاری و میکانیکی خوێند؛ لە کوفە و بەسرە فیلۆلۆژی و شیعری خوێند. ئەم فراوانییەی خوێندن تینوێتیی تێرنەبووی ئەو بۆ زانین ڕەنگ دەداتەوە و ئەو زانایە چەندبوارە گشتگیرەی پێگەیاند کە بەرهەمەکانی بۆ چەندین سەدە کاریگەرییان لە زانستی ئیسلامی هەبوو. گەڕایەوە دینەوەر و لەوێ زۆربەی بەرهەمە سەرەکییەکانی نووسی و لە 895/896 زایینی مرد.
چوارچێوەی مێژوویی
دینەوەری لە لوتکەی سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا ژیا؛ ئەو سەردەمەی بە گشتی سەدەکانی 8 تا 13 زایینی دەگرێتەوە و جیهانی ئیسلامی لە زانست و فەلسەفە و بیرکاری و پزیشکیدا پێشەنگی جیهان بوو. خەلافەتی عەباسی لە سەردەمی مەئمووندا (فەرمانڕەوایی: 813–833 زایینی) ماڵی دانایی (بەیت ئەلحیکمە)ی لە بەغدا دامەزراندبوو کە زانایانی لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامییەوە بۆ خۆی ڕادەکێشا. دینەوەری بەشێک بوو لەم ژینگە فیکرییە نائاساییە و نەریتەکانی زانینی جیهانە یۆنانی و فارسی و عەرەبی و کوردییەکانی لە تێڕوانینێکی زانستیی یەکگرتوودا تێکەڵ کرد.
شاری کوردیی دینەوەر بەشێک بوو لەم جیهانە. لە شاخەکانی زاگرۆسدا هەڵکەوتبوو و هەم ناوەندێکی ژیانی کولتووریی ئێرانی و کوردی بوو، هەم خاڵێکی پەیوەندی بە تۆڕە فراوانترە فیکرییە ئیسلامییەکەوە. بەرهەمەکانی دینەوەری ئەم ناسنامە دووانییە ڕەنگ دەدەنەوە: بە عەرەبی دەینووسی (زمانی زانستیی جیهانی ئیسلامی)، بەڵام زانیارییەکەی ڕەگی لە جیهانی کوردی و ئێرانیی زاگرۆسدا هەبوو و یەکێک بوو لە یەکەم ئەو زانایانەی بە شێوەیەکی ڕێکخراو دەربارەی گەلی کورد و بنەچەی دەنووسی.
بەرهەمە سەرەکییەکان
کیتاب ئەلنەبات (کتێبی ڕووەکەکان)
ناوبانگدارترین بەرهەمی دینەوەری «کیتاب ئەلنەبات» (کتێبی ڕووەکەکان)ە، ئینسایکلۆپیدیایەکی شەش بەرگیی ڕووەکناسی کە بە بەرهەمی دامەزرێنەری زانستی ڕووەکناسیی عەرەبی دادەنرێت. تەنها بەرگەکانی سێیەم و پێنجەم بە تەواوی ماونەتەوە، بەڵام بەرگی شەشەم بە شێوەیەکی بەشەکی لە ڕێگەی ئەو دەقە نەقلکراوانەوە بنیاد نراوەتەوە کە لە بەرهەمەکانی دواتردا هاتوون. لە بەشە ماوەکاندا، 637 ڕووەک بە وردی وەسف کراون؛ شێوە و پێکهاتەیان، ژینگەکانیان، قۆناغەکانی گەشەیان، شێوەکانی گوڵکردن و میوەگرتنیان و جۆرەکانی ئەو خاکەی تێیدا گەشە دەکەن. بەرهەمەکە هەروەها ئەستێرەناسی و کەشناسی تێکەڵ دەکات (کاریگەریی ئەستێرەکان و وەرزەکان لە گەشەی ڕووەک) و لە هەمان کاتدا تەواوترین توێژینەوەی فیلۆلۆژیی سەدەکانی ناوەڕاستە دەربارەی ناوی ڕووەکەکان لە شیعری عەرەبیدا. دینەوەری هێندەی سروشتناس بوو، زانایەکی ئەدەبییش بوو.
ئەنساب ئەلئەکراد (ڕەچەڵەکی کوردەکان)
ڕەنگە لە ڕوانگەی مێژووییی کوردەوە گرنگترین بەرهەم «ئەنساب ئەلئەکراد» (ڕەچەڵەکی کوردەکان) بێت؛ یەکێک لە سەرەتاییترین گفتوگۆ زانستییە ڕێکخراوەکانی بنەچە و ڕەچەڵەکی کورد. ئەم بەرهەمە دینەوەری تەنها وەک زانایەکی گەورە پیشان نادات، بەڵکو وەک سەرەتاییترین زانای گەورەی کوردیش کە مێشکە شیکەرەوەکەی ئاراستەی ئەو پرسیارە کرد کە گەلی کورد کێن و لە کوێوە هاتوون. بەڵگەنامەیەکی بنەڕەتییە لە مێژووی خۆناسین و ناسنامەی زانستیی کورددا.
ئەخبار ئەلتیوال (مێژووی گشتی)
«ئەخبار ئەلتیوال»ی دینەوەری بەرهەمێکی گەورەی مێژووی گشتییە و ڕووداوەکانی پێش ئیسلام تا سەدە سەرەتاییە ئیسلامییەکان دەگرێتەوە. چەند جار دەستکاری و بڵاو کراوەتەوە و هێشتا سەرچاوەیەکی ڕەسەنی سەرەکییە بۆ مێژووی سەرەتاییی ئیسلامی. بە تایبەتی بەهۆی گێڕانەوەکانی مێژووی فارسی و کوردیی پێش ئیسلامەوە بەهادارە، کە دینەوەری بە وردبینیی زانستیی ناسراوی خۆی لێی کۆڵیوەتەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ و ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
لەبارەی بنەچەی نەتەوەییی دیاریکراوی دینەوەرییەوە کۆدەنگی نییە. لودویگ ئادامێک و زانایانی کورد بە کوردی دەزانن؛ ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام وەک فیلۆلۆژێکی عەرەب پۆلێنی دەکات؛ ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا وەک فارس تۆماری دەکات؛ ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا بە کەسێک وەسفی دەکات کە «بنەچەی فارسی یان کوردی» هەیە. مێژوونووسانی کورد ئاماژە دەکەن کە ئەم ناڕوونییە دیمەنی نەتەوەییی ئاڵۆزی ناوچەی زاگرۆس ڕەنگ دەداتەوە، کە ناسنامە کوردی و فارسی و عەرەبییەکان تێیدا یەکیان دەگرتەوە. لەدایکبوونی لە دینەوەر، ئەو شارە کوردییەی دواتر بوو بە ناوەندی بنەماڵەی فەرمانڕەوای حەسەنەوەیی، و نووسینی «ئەنساب ئەلئەکراد» بە بەهێزی پشتگیریی ناساندنی وەک کورد دەکەن.
هەندێک زانای دواتر بەرهەمەکانی دینەوەرییان لەدەست داوە کە بە فراوانی ئاماژەیان پێ کراوە. «کیتاب ئەلنەبات» لە بنەڕەتدا شەش یان حەوت بەرگی هەبوو؛ تەنها دووانیان بە تەواوی ماونەتەوە. ئەم لەدەستچوونە وای دەکات هەڵسەنگاندنی تەواوی فراوانیی زانینی ڕووەکناسیی ئەو مەحاڵ بێت. ئەوەی ماوەتەوە بەسە بۆ پشتڕاستکردنەوەی پایە بنەڕەتییەکەی لە مێژووی زانستی ئیسلامیدا.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئەبوو حەنیفەی دینەوەری زۆر گەورەیە. وەک دامەزرێنەری ڕووەکناسیی عەرەبی، لە سەرەتای یەکێک لە گرنگترین بوارەکانی زانستی ئیسلامیدا وەستاوە. نزیکەی هەموو ڕووەکناسە ئیسلامییەکانی دواتر ئاماژەیان بە «کیتاب ئەلنەبات»ەکەی کردووە و هێشتا سەرچاوەیەکی سەرەکییە بۆ مێژووی زانینی ڕووەک لە جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا. «ئەخبار ئەلتیوال»ی سەرچاوەیەکی مێژووییی ڕەسەنە بۆ مێژووی سەرەتاییی ئیسلامی. «ئەنساب ئەلئەکراد»ی بەڵگەنامەیەکی بنەڕەتیی ڕامانی زانستیی کوردە لە خۆی.
بۆ گەلی کورد، دینەوەری بەڵگەی ئەوەیە کە مەزنیی فیکریی کورد تەنها بەرهەمی سەدەکانی دواتر نەبوو، بەڵکو لە لوتکەی سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا ئامادە بوو. پیاوێکی کورد لە شاخەکانی زاگرۆسەوە بەشداریی لە ڕووەکناسی و ئەستێرەناسی و مێژوو و زمانەوانیدا کرد کە بۆ چەندین سەدە شارستانییەتی ئیسلامیی داڕشت. تینوێتیی ئەو بۆ زانین بێسنوور بوو؛ بەرهەمهێنانەکەی نائاسایی بوو؛ ناسنامە کوردییەکەی شتێک بوو کە خۆی هەڵیبژارد لە ڕێگەی زانستەوە شانازیی پێوە بکات. یەکێکە لە مەزنترین مێشکە کوردییەکانی مێژوو.
پرسیارە باوەکان
ئەبوو حەنیفەی دینەوەری کێ بوو؟
ئەبوو حەنیفەی دینەوەری (نزیکەی 815–896 زایینی) زانایەکی چەندبواری کورد و زانای سەردەمی زێڕینی ئیسلام بوو کە لە دینەوەر لە ڕۆژئاوای ئێران لەدایک بوو. بەهۆی «کیتاب ئەلنەبات» (کتێبی ڕووەکەکان)ەکەیەوە بە دامەزرێنەری ڕووەکناسیی عەرەبی دادەنرێت. هەروەها «ئەنساب ئەلئەکراد» (ڕەچەڵەکی کوردەکان) و «ئەخبار ئەلتیوال» (مێژووی گشتی)ی نووسی.
بۆچی ئەبوو حەنیفەی دینەوەری بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
دینەوەری زانایەکی کورد بوو کە «ئەنساب ئەلئەکراد» (ڕەچەڵەکی کوردەکان)ی نووسی؛ یەکێک لە سەرەتاییترین گفتوگۆ زانستییە ڕێکخراوەکانی بنەچەی کورد. لە دینەوەر (شارێکی کوردی) لەدایک بوو، لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا ژیا و بەشداریی بنەڕەتیی لە زانستی ئیسلامیدا کرد. مەزنترین ڕۆشنبیری کوردی سەردەمی زێڕینی ئیسلامە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Abu Hanifa Dinawari — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Abu_Hanifa_Dinawari).
History of Kurdistan — Abu-Hanifa Ahmad Dinawari (historyofkurd.com).
Kurdistanica: Abu-Hanifa Ahmad Dinawari (kurdistanica.com).