مێژووی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد زۆرجار لە ڕێگەی پڕهەستترین ساتەکانییەوە دەگێڕدرێتەوە؛ ڕاپەڕینەکان و ڕاگەیاندنەکان و شەڕەکان و شەهیدبوونەکان. بەڵام لە ژێر ئەم ساتە زۆر پڕهەستانەدا مێژوویەکی بێدەنگتر هەیە: مێژووی ئەو پیاو و ژنانەی ئەو کارە هێواشتر و کەمتر پێهەڵدراوەیان کرد کە بریتی بوو لە دروستکردنی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و دامەزراوەیی کە لە ڕێگەیەوە ناسنامەی کوردی دەپارێزرا و دەگوازرایەوە. ئەحمەد عوسمان سەر بە ئەم نەریتە بوو.
لە 1879 لە ناوچە کوردییەکانی کۆتاییی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەدایک بوو و بە ئاڵۆزییە بێوێنەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕێگای خۆی دۆزییەوە؛ ڕووخانی ئیمپراتۆریەت، دابەشکردنی کوردستان و دامەزراندنی دەوڵەتە نوێیەکان کە بە ڕادەی جیاواز دژایەتیی ناسنامەی کوردیان دەکرد. لە هەمان کاتدا بەشداریی لە ژیانی پەروەردەیی و کولتووری و سیاسیی کۆمەڵگاکەی دەکرد. لە 1946 مرد، دوای تێپەڕین بە سەردەمێکدا کە جیهانی کوردی لە هەر سەردەمێکی هاوشێوە لە مێژووی کورددا بنەڕەتیتر گۆڕی.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: بنەچە و پێگەیشتن
2. بەشی 2: چوارچێوەی کۆتاییی سەردەمی عوسمانی
3. بەشی 3: شەڕ و گۆڕان
4. بەشی 4: ژیان لە ژێر ڕێکخستنە نوێیەکەدا
5. بەشی 5: میرات
6. ڕیزبەندیی کاتی
7. سەرچاوەکان
8. پرسیارە باوەکان
بەشی 1: بنەچە و پێگەیشتن
ئەحمەد عوسمان لە 1879 لە ناوچە کوردی‌زمانەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەدایک بوو؛ جیهانێک کە پێکهاتە کلاسیکییەکانی ژیانی هۆزی و ئایینیی کورد دەستیان بە تێکەڵبوون لەگەڵ ڕەوتە نوێیەکانی چاکسازیخوازیی عوسمانی کردبوو و بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون، لەگەڵ ئەو بێداربوونەوە کولتووری و سیاسییەی کورد کە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم دەستی بە بەرهەمهێنانی کردبوو. پێگەیشتنەکەی پێگەیشتنی پیاوێکی خوێندەواری نەوەکەی بوو: لە پرۆگرامی خوێندنی کلاسیکی ئیسلامیدا پەروەردە بووبوو، ئاگاداری گۆڕانە سیاسییەکانی دەوروبەری بوو و ئامرازە زمانی و فیکرییەکانی هەبوو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەم ڕەهەندە نەریتی و هەم ڕەهەندە نوێیەکانی جیهانەکەی.
بەشی 2: چوارچێوەی کۆتاییی سەردەمی عوسمانی
کۆتاییی سەردەمی عوسمانی سەردەمێکی جووڵەی بێوێنەی فیکری و سیاسی بۆ جیهانی کوردی بوو. شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908 دەرفەتێکی سیاسیی کورتخایەنی کردەوە کە تێیدا ڕێکخراوە کولتوورییە کوردییەکان زیاتر بوون، ڕۆژنامە کوردییەکان دەرکەوتن و ڕۆشنبیرە کوردەکان لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی عوسمانیی چاکسازیکراودا گفتوگۆیان لەسەر داهاتووی گەلەکەیان کرد. ئەحمەد عوسمان بەشێک بوو لەو نەوەیەی لەم ژینگەیەدا لە ڕووی سیاسییەوە پێگەیشت؛ پیاوانێک کە هەم میراتی کلاسیکی زانستی ئیسلامی و کوردی و هەم زاراوە سیاسییە نوێیەکانی دەستوورخوازی، نەتەوەپەرستی و مافە کولتوورییەکانیان وەرگرتبوو.
بەشی 3: شەڕ و گۆڕان
شەڕی جیهانیی یەکەم کارەساتە دیاریکەرەکەی نەوەی ئەحمەد عوسمان بوو. ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، دابەشکردنی کوردستان بەسەر دەوڵەتە نوێیەکانی تورکیا و عێراق و سووریا و ئێراندا و سەرکوتی سیستەماتیکی ژیانی کولتووری و سیاسیی کورد لە هەر چوار دەوڵەتەکەدا، ئەو جیهانەیان وێران کرد کە نەوەکەی تێیدا هۆشیاریی سیاسیی خۆی پێگەیاندبوو. دەرفەتە سیاسییەکەی سەردەمی دەستوور بە تەواوی داخرا. ڕێکخراوە کولتوورییە کوردییەکانی دوای 1908 کە گەشەیان کردبوو قەدەغە کران یان هەڵوەشێنرانەوە.
بەڵام ئەو نەوەیەی لەو دەرفەتەدا پێگەیشتبوو بە سادەیی ون نەبوو. هۆشیاری بەوەی کە بۆ ماوەیەکی کورت دەکرا بکرێت لەگەڵ خۆیان هەڵگرت؛ ئەو زانینەی کە ڕێکخستنی کولتووری و سیاسیی کورد دەکرا بەدی بهێنرێت و ناسنامەی کوردی دەکرا بە شێوەی دامەزراوەیی دەرببڕدرێت. لە هەر بوارێکدا کە بۆیان مابووەوە، کاریان کرد بۆ زیندوو ڕاگرتنی ئەو هۆشیارییە و گواستنەوەی بۆ نەوەی دواتر.
بەشی 4: ژیان لە ژێر ڕێکخستنە نوێیەکەدا
ئەحمەد عوسمان ساڵەکانی نێوان دوو شەڕەکەی لە دۆزینەوەی ڕێگا لە ناو ڕاستییە سیاسییە نوێیەکانی جیهانی دوای عوسمانیدا بەسەر برد. ئەو دەوڵەتانەی جێگەی ئیمپراتۆریەتەکەیان گرتبووەوە، تورکیا و عێراق و سووریا و ئێران، هەر یەکەیان شێوازی تایبەتی خۆیان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی کورد هەبوو؛ لە سەرکوتی چاڵاک لە تورکیاوە تا گونجانێکی ئاڵۆز لە عێراقی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیا و فۆرمی جیاوازی بێ‌گرنگیدان یان پەراوێزخستن. لە هەر چوارچێوەیەکدا، ڕۆشنبیر و ڕابەرە کۆمەڵایەتییە کوردەکان کاریان بۆ پاراستنی ژیانی کولتووری و کۆمەڵایەتی دەکرد لە ناو ئەو کۆت و بەندانەی چوارچێوە سیاسییەکەی کە تێیدا بوون.
بەشی 5: میرات
ئەحمەد عوسمان لە 1946 مرد، هەمان ئەو ساڵەی کۆماری کوردیی مەهاباد لە کوردستانی ئێران دامەزرا؛ گرنگترین دەربڕینی مافی دیاریکردنی چارەنووسی سیاسیی کورد لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا. بە واتایەکی دیکە، ڕێک لەو ساتەدا مرد کە ئاواتەکانی نەوەکەی بە پڕهەستترین شێوە دەردەبڕدران، تەنانەت ئەگەر ئەو دەربڕینەش وەک هەموو ئەوانی دیکە کاتی دەربچووبێت. میراتەکەی میراتی ئەو نەوەیەیە کە بڵێسەکەی لە نێوان دەرفەتە سیاسییەکەی 1908 و دەربڕینە نوێبووەوەکانی ویستی سیاسیی کورد لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا زیندوو ڕاگرت.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی ئەحمەد عوسمان
1879 — لە ناوچە کوردییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەدایک دەبێت.
1908 — شۆڕشی تورکە گەنجەکان؛ بێداربوونەوەی کولتووری و سیاسیی کورد.
1914–1918 — شەڕی جیهانیی یەکەم؛ ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی.
1923 — پەیمانی لۆزان؛ کوردستان بە فەرمی بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەش دەکرێت.
1946 — دەمرێت؛ کۆماری کوردیی مەهاباد لە هەمان ساڵدا دادەمەزرێت.
سەرچاوەکان
1. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
2. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
3. Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism. University of Texas Press, 1989.
4. Wikipedia contributors. Ahmed Uthman. https://en.wikipedia.org/wiki/Ahmed_Uthman
پرسیارە باوەکان
ئەحمەد عوسمان کێ بوو؟
ئەحمەد عوسمان (1879–1946) کەسایەتییەکی کوردی کۆتاییی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای سەردەمی نوێ بوو کە بە ڕووخانی ئیمپراتۆریەت، دابەشکردنی کوردستان و سەرکوتی ژیانی کولتووری و سیاسیی کورد لە سەرانسەری دەوڵەتە نوێیەکاندا تێپەڕی. نوێنەرایەتیی ئەو نەوەیە دەکات کە هۆشیاریی کولتووریی کوردیان لە نێوان دەرفەتە سیاسییە کورتخایەنەکەی 1908 و دەربڕینە نوێبووەوە سیاسییەکانی ناسنامەی کورد لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا پاراست.
دەرفەتە سیاسییەکەی 1908 بۆ کورد چ گرنگییەکی هەبوو؟
شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908 دەستووری عوسمانیی گەڕاندەوە و دەرفەتێکی سیاسیی کورتخایەنی کردەوە کە تێیدا ڕێکخراوە کولتوورییە کوردییەکان و ڕۆژنامەکان و کۆمەڵە سیاسییەکان زۆر بوون. بۆ یەکەم جار ڕۆشنبیرە کوردەکان توانییان بە ئاشکرا لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی دەستووریدا مامەڵە لەگەڵ پرسیارەکانی ناسنامەی کوردی و مافە کولتوورییەکان و ڕێکخستنی سیاسی بکەن. ئەم دەرفەتە هەنگاو بە هەنگاو داخرا، کاتێک CUP نەتەوەپەرستیی تورکی پەسەند کرد، و بە سیاسەتەکانی کۆماری تورکیا دوای 1923 بە تەواوی لەناو برا.