ماوەردی کێ بوو؟
ماوەردی (ناوی تەواو: عەلی کوڕی محەمەد کوڕی حەبیبی ماوەردی؛ 974–1058 ز) یەکێک بوو لە گرنگترین فەقیهە ئیسلامییەکان و تیۆریستە سیاسییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. لە بەسرە لەدایک بوو و لە بەغدا خوێندی؛ لە سەردەمی خەلیفە قادر و دواتر قائمدا وەک سەرۆکی قازییەکانی خەلافەتی عەباسی (قازی ئەلقوزات) خزمەتی کرد. بەناوبانگترین بەرهەمەکەی، ئەڵئەحکام ئەلسوڵتانییە (ڕێسا فەرمانڕەواییەکان)، نووسی، کە بووە دەقی بنەڕەتیی تیۆری سیاسیی ئیسلامی سوننە. ماوەی ژیانی، لە 974 تا 1058 ز، بە تەواوی هاوکات بوو لەگەڵ سەردەمی بنەماڵە گەورە کوردەکان: حەسەنوییەکان (961–1015)، ڕەوادییەکان (955–1071)، شەدادییەکان (951–1174) و مەروانییەکان (990–1096).
مێژوونووسانی کورد بەهۆی گرنگیی ماوەردی بۆ ئەو جیهانە سیاسییەی بنەماڵە کوردەکان تێیدا کارا بوون، ناوی لە تۆماری کەسایەتییە دیارەکانی کورددا دەهێنن. نووسینەکانی دەربارەی فەرمانڕەوایی ئیسلامی، لە ئەرکەکانی فەرمانڕەوایان و ڕەوایی میرە ناوچەییەکانەوە تا پەیوەندیی نێوان سوڵتان و خەلیفە، چوارچێوەی فکرییەک بوو کە میرە کوردەکان لە ناویدا پاساوی فەرمانڕەوایی خۆیان دەهێنایەوە. تیۆری ئەوی دەربارەی «میرنشینی بەدەستگرتن بە هێز» (ئیمارەت ئەلئیستیلا)، کە ڕەوایی ئەو فەرمانڕەوایانەی دەناسی کە بە هێز دەسەڵاتیان دامەزراندبوو بەڵام بەپێی بنەما ئیسلامییەکان فەرمانڕەواییان دەکرد، بە ڕاستەوخۆ ڕەوایی بە میرنشینە کوردییەکانی سەردەمەکەی دەبەخشی.
خاڵە سەرەکییەکان
ماوەردی (974–1058 ز) گرنگترین تیۆریستی سیاسیی ئیسلامیی سەردەمەکەی بوو و وەک سەرۆکی قازییەکانی خەلافەتی عەباسی خزمەتی دەکرد.
بەرهەمەکەی، ئەڵئەحکام ئەلسوڵتانییە (ڕێسا فەرمانڕەواییەکان)، دەقی بنەڕەتیی تیۆری سیاسی و فەرمانڕەوایی ئیسلامی سوننە بوو.
تیۆری ئەوی دەربارەی «میرنشینی بەدەستگرتن بە هێز» (ئیمارەت ئەلئیستیلا) ڕەوایی ئەو فەرمانڕەوا ناوچەییانەی دەسەلماند کە بە هێز دەسەڵاتیان دامەزراندبوو؛ بەوە بە ڕاستەوخۆ ڕەوایی بە بنەماڵە کوردەکانی سەردەمەکەی دەبەخشی.
ماوەی ژیانی بە تەواوی هاوکات بوو لەگەڵ سەردەمی زێڕینی سیاسەتی بنەماڵە کوردەکان (حەسەنوییەکان، ڕەوادییەکان، شەدادییەکان و مەروانییەکان).
مێژوونووسانی کورد ئەو وەک کەسایەتییەک دەناسێنن کە بەشداریی فکرییەکەی شێوەی بە جیهانی سیاسیی فەرمانڕەوا کوردەکان دا.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
ژیان و کار
ماوەردی لە 974 ز لە بەسرە لەدایک بوو، لە بەغدا لەلای زانا گەورەکانی مەزهەبی شافعی لە فیقهی ئیسلامیدا خوێندی و پلەکانی بڕی تا بووە سەرۆکی قازییەکانی خەلافەتی عەباسی؛ باڵاترین پلەی دادوەری لە جیهانی ئیسلامیدا. ئەو لە سەردەمی خەلیفە قادر (فەرمانڕەوایی: 991–1031 ز) و قائم (فەرمانڕەوایی: 1031–1075 ز) خزمەتی کرد. کارەکەی ئەوی خستە ناوەندی دەرباری عەباسییەکان، لە سەردەمێکدا کە خەلافەت بە ناو لەلایەن خەلیفە عەباسییەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا، بەڵام لە کردەوەدا فەرماندە بووییەکان لە بەغدا بەڕێوەیان دەبرد.
ماوەردی لە ڕووی نەتەوەییەوە کورد نەبوو؛ ئەو فەقیهێکی عەرەب لە بەسرە بوو. بەڵام کاری فکرییەکەی بۆ جیهانی سیاسیی کوردیی سەردەمەکەی گرنگییەکی بنەڕەتیی هەبوو، و ماوەی ژیانی بە وردی هاوکات بوو لەگەڵ سەردەمی زێڕینی سیاسەتی بنەماڵە کوردەکان. مێژوونووسانی کورد بۆ داننان بە ئەم گرنگییە فکری و سیاسییە، ناوی لە تۆماری کەسایەتییە دیارەکانی کورددا دەهێنن.
پاشخانی مێژوویی
گەورەترین بەرهەمی ماوەردی، ئەڵئەحکام ئەلسوڵتانییە، لە سەردەمی ئەوپەڕی باڵادەستیی بووییەکان بەسەر بەغدادا نووسرا. بووییەکان، کە فەرماندەی شیعەی دەیلەمی بوون، لە کردەوەدا دەسەڵاتی سیاسییان لە خەلیفەی عەباسی سەندبووەوە و لە هەمان کاتدا وەک دەسەڵاتێکی ئایینیی هێمایی هێشتبوویانەوە. چەندین بنەماڵەی ناوچەیی، لەوانە حەسەنویی و ڕەوادی و شەدادییە کوردەکان، لە کردەوەدا وەک فەرمانڕەوای سەربەخۆ کاریان دەکرد، لە کاتێکدا بە ناو دانیان بە باڵادەستیی خەلافەتدا دەنا.
تیۆری سیاسیی ماوەردی ڕاستەوخۆ مامەڵەی لەگەڵ ئەم واقعە دەکرد. چەمکی ئیمارەت ئەلئیستیلا (میرنشینی دامەزراو بە زاڵبوون یان هێز) دەیگوت ئەو فەرمانڕەوایەی کۆنترۆڵێکی کردەیی بەسەر خاکێکدا دامەزراندبێت و بەپێی بنەما ئیسلامییەکان بەڕێوەی ببات، فەرمانڕەوایەکی ڕەوایە و دەبێت گوێڕایەڵی دەسەڵاتەکەی بکرێت، تەنانەت ئەگەر خەلیفە بە فەرمی نەیکردبێتە فەرمانڕەوا. ئەمە داننانێکی فکری بوو بە ڕەوایی بنەماڵە کوردەکان و دەیان هێزی ناوچەیی دیکە کە لە جیهانی پەرتەوازەی دوای عەباسییەکاندا دەسەڵاتیان گرتبوو.
ئەڵئەحکام ئەلسوڵتانییە
ناوەڕۆک و گرنگی
ئەڵئەحکام ئەلسوڵتانییە (ڕێسا فەرمانڕەواییەکان) نامەیەکی زانستیی گشتگیرە دەربارەی فەرمانڕەوایی ئیسلامی. سروشت و ئەرکەکانی خەلافەت، دانان و دەسەڵاتی وەزیر و والییەکان، بەڕێوەبردنی داد، فەرمانڕەوایی ناوچەکان، و بەڕێوەبردنی جەنگ و دیپلۆماسی دەگرێتەوە. ئەمە ڕێکخراوترین داڕشتەی تیۆری سیاسیی ئیسلامی سوننە لە سەردەمەکەیدا بوو و بۆ چەندین سەدە کاریگەریی لەسەر فەرمانڕەوایی ئیسلامی هەبوو. لە سەدەی 19دا وەرگێڕدرا بۆ لاتینی و ئەمڕۆ وەرگێڕانی ئینگلیزیی بەردەستە.
«میرنشینی بەدەستگرتن بە هێز» و ڕەوایی کورد
تیۆری ماوەردی دەربارەی ئیمارەت ئەلئیستیلا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە بنەماڵە کوردەکانەوە هەبوو. حەسەنوییەکان، ڕەوادییەکان، شەدادییەکان، مەروانییەکان و ئەوانی دیکە لە دامەزراندنی فەرمانڕەوایی خۆیاندا پشت بە دانانی فەرمیی خەلافەت نەبەستبوو، بەڵکو بە هێزی سەربازیی هۆزی و سەلماندنی دەسەڵاتی ناوخۆیی دامەزراندبوویان. چوارچێوەکەی ماوەردی ڕەواییەکی تیۆریی ئیسلامیی پێ دەبەخشین: ئەوان داگیرکەری دەسەڵات نەبوون، بەڵکو میرانی ڕەوا بوون کە لە ناوچەکانیاندا فەرمانڕەواییەکی کاریگەری ئیسلامییان دامەزراندبوو. ئەو فەرمانڕەوا کوردانەی پشتیان بە چوارچێوەکەی ماوەردی دەبەست، دەیانتوانی لە ناو نەریتی سوننەدا خۆیان وەک فەرمانڕەوای ئیسلامیی شیاو پێشکەش بکەن.
ماوەردی و بنەماڵە کوردەکان
ماوەی کاری ماوەردی لەگەڵ هەموو سەردەمی زێڕینی سیاسەتی بنەماڵە کوردەکاندا هاوکات بوو. کاتێک لە 974 ز لەدایک بوو، حەسەنوییەکان (دامەزراون لە 961 ز) و شەدادییەکان (دامەزراون لە 951 ز) پێشتر جێگیر ببوون. کاتێک لە 1058 ز کۆچی دوایی کرد، بنەماڵە کوردەکان، سەرەڕای فشارەکانی پێشڕەویی سەلجوقییەکان، هێشتا کارا بوون. کارەکەی وەک سەرۆکی قازییەکان ڕاستەوخۆ ئەوی بەو پرسیارە سیاسییانەوە بەستەوە کە بنەماڵە کوردەکان دەیانخستەڕوو: فەرمانڕەوایەک کە بە هێز دەسەڵاتی گرتووە تا چەند ڕەوایە؟ ئەرکەکانی میرێکی ناوچەیی بەرامبەر خەلیفە چین؟ لەو ناوچانەی دەسەڵات پەرتەوازەیە، یاسای ئیسلامی چۆن دەبێت بەڕێوە ببرێت؟ وەڵامەکانی ئەو بۆ ئەم پرسیارانە لە جیهانی سیاسیی کوردیدا دەخوێندرانەوە و جێبەجێ دەکران.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ماوەردی چوارچێوە فکرییەکەی بۆ فەرمانڕەوایی ئیسلامییە؛ چوارچێوەیەک کە شێوەی بەوە دا کە فەرمانڕەوا موسڵمانەکان، لەوانە بنەماڵە کوردەکانی سەردەمەکەی، چۆن لە دەسەڵاتی خۆیان تێدەگەیشتن و پاساویان بۆ دەهێنایەوە. ئەڵئەحکام ئەلسوڵتانییە یەکێکە لە دەقە بنەڕەتییەکانی بیری سیاسیی ئیسلامی، کە هێشتا ئەمڕۆ دەخوێندرێتەوە و لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت. چەمکی ئیمارەت ئەلئیستیلا بنەمای فکریی بۆ ڕەوایی میرنشینە کوردییەکان و دەیان بنەماڵەی ناوچەیی دیکە دابین کرد، کە لە سەردەمی پەرتەوازەبوونی عەباسییەکاندا جیهانی ئیسلامییان بەڕێوە دەبرد.
پرسیارە باوەکان
ماوەردی کێ بوو؟
ماوەردی (974–1058 ز) فەقیهێکی دیاری ئیسلامی و تیۆریستێکی سیاسی بوو کە وەک سەرۆکی قازییەکانی خەلافەتی عەباسی خزمەتی دەکرد. ئەڵئەحکام ئەلسوڵتانییە (ڕێسا فەرمانڕەواییەکان)ی ئەو دەقی بنەڕەتیی تیۆری سیاسیی ئیسلامی سوننە بوو. مێژوونووسانی کورد ئەو وەک کەسایەتییەکی گرنگ بۆ جیهانی بنەماڵە کوردەکانی سەردەمەکەی دەناسێنن؛ چوارچێوە فکرییەکەی ڕەوایی سیاسیی فەرمانڕەوا کوردەکانی دەسەلماند.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Al-Mawardi — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Al-Mawardi).
Al-Ahkam al-Sultaniyya — وەرگێڕانی Wafaa H. Wahba (Reading, UK: Garnet Publishing, 1996).