شەهرەزووری کێ بوو؟
شەمسەددین محەمەد کوڕی مەحموود شەهرەزووری، کە بە سادەیی بە شەهرەزووری ناسراوە، فەیلەسووفێکی کوردی سەدەی سێزدەهەم بوو. بە یەکێک لە گرنگترین نوێنەرانی قوتابخانەی ئیشراقیی فەلسەفەی ئیسلامی دادەنرێت دوای دامەزرێنەرەکەی، یەحیا سوهڕەوەردی. لە کاتێکدا دوای 1288 مرد، دوای ئەوەی بەرهەمی خاوەن گرنگیی بەردەوامی بۆ مێژووی فەلسەفەی ئیسلامی پێشکەش کردبوو.
بەناوبانگترین بەرهەمەکەی، نوزهەتولئەڕواح و ڕەوزەتولئەفراح («گەشتی ڕۆحەکان و باخی شادییەکان»)، گشتگیرترین مێژووی فەلسەفەیە بە زمانی عەرەبی لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستەوە. مێژووی بیری فەلسەفی لە جیهانی کۆنەوە، لە ئادەم و شیس و دانایانی یۆنانەوە، تا فەیلەسووفە ئیسلامییەکانی سەدەی سێزدەهەم بەدوادا دەچێت و ژیاننامە و هەڵسەنگاندنی فەلسەفیی نزیکەی نەوەد بیرمەند پێشکەش دەکات.
هەروەها شەرحی لەسەر بەرهەمە فەلسەفییەکانی خودی سوهڕەوەردی نووسی، ڕوونکردنەوە و بەرگریی لە بنەما ئیشراقییەکە دەکرد کە ڕاستی لە ڕێگەی ڕووناکیی ناوەوە (ئیشراق) تێدەگەیەنرێت، نەک تەنها لە ڕێگەی بیرکردنەوەی عەقڵیی زنجیرەیی نەریتی ئەرسطوییەوە. بەم کارە ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە گواستنەوە و ڕێکخستنی بیری ئیشراقی بۆ نەوەکانی دواتردا هەبوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• شەمسەددین شەهرەزووری فەیلەسووفێکی کوردی سەدەی 13 و گرنگترین بیرمەندی ئیشراقی دوای خودی سوهڕەوەردی بوو.
• نوزهەتولئەڕواحەکەی گشتگیرترین مێژووی فەلسەفەیە بە عەرەبیی سەدەکانی ناوەڕاست؛ فەیلەسووفە کۆنەکان لە ئادەمەوە تا هاوسەردەمەکانی خۆی لە سەدەی 13 دەگرێتەوە.
• شەرحی لەسەر بەرهەمە سەرەکییەکانی سوهڕەوەردی نووسی و فەلسەفەی ئیشراقیی بۆ نەوەکانی دواتر ڕێک خست و گواستەوە.
• لە کاتێکدا دوای 1288 مرد، دوای بەرهەمهێنانی میراتێکی فەلسەفی کە کاریگەریی لەسەر بیری ئیسلامی لە ئێران و دەرەوەی هەبوو.
• ڕەچەڵەکی کوردیی بە نیسبەکەی (شەهرەزووری) پشتڕاست دەکرێتەوە کە بە شەهرەزوورەوە دەیبەستێتەوە؛ ئەو ناوچە مێژووییە کوردییەی زانای حەدیث ئیبن سەڵاحیشی پێ گەیاند.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ناوی شەهرەزووری بە شەهرەزوورەوە دەیبەستێتەوە؛ ناوچەیەک کە لە ڕووی مێژووییەوە کوردی بووە لە چیاکانی زاگرۆس لە نزیک سلێمانیی ئەمڕۆ لە کوردستانی عێراق؛ هەمان ناوچە کە زانای حەدیث ئیبن سەڵاحی شەهرەزووریی پێ گەیاند. نیسبەی «شەهرەزووری» نیشانەی ڕەچەڵەکی جوگرافیی کوردی بوو کە زانایانی ئەم ناوچەیە هەڵیان دەگرت.
وردەکارییەکانی سەرەتای ژیانی لە سەرچاوە مێژووییەکاندا بە باشی نەماونەتەوە. ئەوەی دەزانرێت ئەوەیە کە فەلسەفەی ئیشراقیی یەحیا سوهڕەوەردیی خوێند و هەڵمژی؛ ئەو فەیلەسووفە کوردلەدایکبووەی سەدەی دوازدەهەم کە لە 1191دا لە حەلەب ئێعدام کرا، دوای پێشنیارکردنی ئەوەی ڕاستی لە ڕێگەی ڕووناکیی ناوەوەوە تێدەگەیەنرێت نەک تەنها لە ڕێگەی سەلماندنی لۆژیکیی ئەرسطوییەوە. شەهرەزووری بووە گرنگترین جێنشینی فکریی سوهڕەوەردی.
بەرهەمەکانی ئاماژە بە زانایەکی زۆر بەرفراوانخوێن دەکەن کە بە تەواوی نەریتی فەلسەفی، لە فەلسەفەی کۆنی یۆنانەوە تا قوتابخانە سەرەکییەکانی فەلسەفەی ئیسلامی، ئاشنا بوو و لە پێکەوەبەستنی بیری ئیشراقی بە تایبەتی قوڵ بووەوە.
چوارچێوەی مێژوویی
سەدەی سێزدەهەم لە جیهانی ئیسلامیدا سەردەمی هێرشەکانی مەغۆلەکان بوو، بەڵام بە شێوەیەکی دژبەیەک هەروەها سەردەمێکی بەرهەمهێنانی چڕی فەلسەفیش بوو. سەرەڕای وێرانکردنی بەغدا لە 1258دا و هێزە تێکدەرانەکەی داگیرکاریی مەغۆل، نەریتە فەلسەفییەکان لە ناوەندە جیاوازەکانی فێربوون لە سەرانسەری ئێران و شامدا بەردەوام بوون.
فەلسەفەی ئیشراقی، کە سوهڕەوەردی دایمەزراند، بە پێداگری لەوەی ڕاستیی فەلسەفی دەبێت بناغەی لە ئیشراقی عیرفانیدا بێت، زاڵبوونی ئەرسطوییەتی ئیبن سینایی خستە ژێر پرسیار؛ ئەزموونی ڕاستەوخۆی ڕووناکی کە لە بیرکردنەوەی عەقڵیی زنجیرەیی تێدەپەڕێت. ئەمە هەڵوێستێکی ناکۆکیهەڵگر بوو کە ژیانی سوهڕەوەردیی پێ لەدەست چوو (بە فەرمانی کوڕی سەلاحەددین، زاهیر غازی، لە حەلەب ئێعدام کرا)، بەڵام شەهرەزووری ئەم نەریتەی لە ساتێکدا پاراست و ڕێک خست کە بە ئاسانی دەکرا لەناو بچێت.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
نوزهەتولئەڕواح؛ مێژووی فەلسەفە
نوزهەتولئەڕواح و ڕەوزەتولئەفراحی شەهرەزووری بەناوبانگترین و بەردەوامترین بەرهەمەکەیەتی؛ لێکۆڵینەوەیەکی گشتگیری مێژووی فەلسەفە لە جیهانی کۆنەوە تا سەدەی 13ی ئیسلامی. سەرچاوەکانی پێشوو (لەوانە فیهرستی ئیبن نەدیم، ئەو کۆمەڵەیەی بە سیوانولحیکمە ناسراوە و هەڵبژاردەکەی موبەشیر کوڕی فاتک) بەکار دەهێنێت بۆ داڕشتنەوەی ژیان و بیرۆکەکانی دانایانی کۆن، لە ئادەم و شیسەوە تا فەیلەسووفە یۆنانییەکان (تالیس، فیساگۆرەس، سوکرات، ئەفلاتوون، ئەرسطۆ و زۆری دیکە) و پاشان فەیلەسووفە ئیسلامییەکانی سەردەمی خۆی.
نوزهەتولئەڕواح بە بەشە دەگمەنەکانی لەسەر ئادەم و شیس بەرچاوە، کە زانیاریی دەگمەن سەبارەت بە نەریتە مەنداییەکان وەک ئەوەی لە سەدەی سێزدەهەمدا لێیان تێگەیشتبوون دەپارێزێت. بەرهەمێکی پێکەوەبەستنی مێژووییە نەک بەڵگەهێنانەوەی فەلسەفیی ڕەسەن، بەڵام بەرفراوانیی بابەتەکانی و وریایی لە ڕێکخستنەکەیدا کردییە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ زانایانی دواتر.
فەلسەفەی ئیشراقی و شەرحی سوهڕەوەردی
شەهرەزووری شەرحی لەسەر بەرهەمە سەرەکییە فەلسەفییەکانی سوهڕەوەردی نووسی و بە شێوەیەکی ڕێکخراو بنەما ئیشراقییەکەی ڕوون کردەوە و بەرگریی لێ کرد. ڕیساڵەکەی، ئەڕوموز و ئەلئەمسال ئەللاهوتیە، لەسەر بوونە ئاسمانییەکان لە چوارچێوەی ئیشراقیدا، نیشان دەدات کە پرسیارە دیاریکراوەکانی بنەماکە هەڵدەسەنگێنێت، کە تێیاندا شوێنی هەڵوێستەکانی سوهڕەوەردی دەکەوێت و هەندێک جار پەرەیان پێ دەدات.
بە نووسینی شەرحی ڕێکخراو لەبری تەنها پاراستنی دەقەکانی سوهڕەوەردی، شەهرەزووری یارمەتیی گۆڕینی ئیشراقگەریی دا لە دیدگایەکی تاکەکەسیی بوێری فەلسەفییەوە بۆ قوتابخانەیەکی ڕێکخراو بە نەریتێکی پێگەیشتووی فێرکردن. ئەمە هەنگاوێکی چارەنووسساز بوو بۆ مانەوە و گواستنەوەی فەلسەفەی ئیشراقی، کە دواتر لە سەردەمی سەفەوی و دوای سەفەویدا بە قوڵی کاریگەریی لەسەر بیری فەلسەفیی ئێرانی هەبوو.
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
ڕەچەڵەکی کوردیی شەهرەزووری لە ڕێگەی پەیوەندیی بە شەهرەزوورەوە بە نیسبەکەی جێگیرە. ناوچەی شەهرەزوور لە ڕووی مێژووییەوە کوردی بووە و بەکارهێنانی شەهرەزووری وەک نیشانەی ناساندنی جوگرافی لەگەڵ نەریتەکانی ناونانی زانایانی کوردی سەردەمەکەدا دەگونجا.
گفتوگۆی زانستی هەیە لەسەر ئەوەی شەهرەزووری تا چەند لە خاڵە دیاریکراوەکانی بنەماکەدا بە وردی شوێنی سوهڕەوەردی دەکەوێت، بە تایبەتی سەبارەت بە بوونە ئاسمانییەکان. هەندێک لێکۆڵەر دەڵێن لە ئەڕوموزدا لە هەڵوێستەکانی سوهڕەوەردی لادەدات، کە ئاماژە بە ئاستێک گەشەی سەربەخۆی فەلسەفی دەکات نەک تەنها شەرحکردن.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی شەهرەزووری بە پلەی یەکەم فەلسەفی و مێژوونووسییە. نوزهەتولئەڕواحەکەی هێشتا گشتگیرترین لێکۆڵینەوەی مێژووی فەلسەفەیە کە بە عەرەبیی سەدەکانی ناوەڕاست بەرهەم هێنراوە؛ بەرهەمێک کە زانیاری لەسەر بیرمەندانی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاست دەپارێزێت کە بەبێ ئەو لەناو دەچوو یان دەستگەیشتن پێی کەمتر دەبوو.
ڕۆڵی لە گواستنەوە و ڕێکخستنی فەلسەفەی ئیشراقیدا بۆ گەشەی دواتری ئەم نەریتە لە ئێران چارەنووسساز بوو، کە لە سەردەمی سەفەویدا کاریگەرییەکی قوڵی هەبوو و بەشداریی لە تایبەتمەندیی جیاوازی فەلسەفەی ئیسلامیی ئێرانی لە سەدەکانی 16-17دا کرد. کەسایەتییەکە کە کاریگەرییەکەی بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی بیرمەندانی دیکەوە بوو نەک ناسراوی ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە، بەڵام ئەمە گرنگیی ئەو بۆ مێژووی بیری فەلسەفیی ئیسلامی کەم ناکاتەوە.
پەیوەندییەکانی مێژووی کورد
ئیبن سەڵاح؛ زانای کوردی حەدیث و هەروەها خەڵکی ناوچەی شەهرەزوور
سەیفەددین ئامیدی؛ فەیلەسووف و فەقیهی کورد و نزیکەی هاوسەردەمی
ئەبولفیدا؛ زانا و جوگرافیناسی کورد، لە بەشی دواتری سەدەی 13
فەخرەددین ئەخڵاتی؛ زانای کوردی سەدەی 13
پرسیارە باوەکان
شەهرەزووری کێ بوو؟
شەمسەددین شەهرەزووری فەیلەسووفێکی کوردی سەدەی 13 و گرنگترین نوێنەری فەلسەفەی ئیسلامیی ئیشراقی دوای دامەزرێنەرەکەی، سوهڕەوەردی، بوو. نوزهەتولئەڕواحی نووسی، گشتگیرترین مێژووی فەلسەفە بە عەرەبیی سەدەکانی ناوەڕاست.
نوزهەتولئەڕواح چییە؟
نوزهەتولئەڕواح و ڕەوزەتولئەفراح («گەشتی ڕۆحەکان») مێژووە گشتگیرەکەی فەلسەفەی شەهرەزوورییە. دانایانی کۆن لە ئادەمەوە تا فەیلەسووفە یۆنانییەکان و بیرمەندە ئیسلامییەکانی سەدەی 13 دەگرێتەوە. بەرفراوانترین لێکۆڵینەوەی مێژووی فەلسەفەیە کە بە عەرەبیی سەدەکانی ناوەڕاست بەرهەم هێنراوە.
ئایا شەهرەزووری کورد بوو؟
بەڵێ. نیسبەکەی، «شەهرەزووری»، بە شەهرەزوورەوە دەیبەستێتەوە؛ ئەو ناوچەیەی لە ڕووی مێژووییەوە کوردی بووە لە نزیک سلێمانیی ئەمڕۆ لە کوردستانی عێراق کە زانای حەدیث ئیبن سەڵاحیشی پێ گەیاند. ڕەچەڵەکی کوردیی لە ڕێگەی ئەم نیشانەیەی ناوی جوگرافییەوە جێگیرە.
فەلسەفەی ئیشراقی چییە؟
فەلسەفەی ئیشراقی لەلایەن فەیلەسووفە کوردلەدایکبووەکەی سەدەی 12، سوهڕەوەردی، دامەزرا. دەڵێت ڕاستیی فەلسەفی لە ڕێگەی ڕووناکیی ناوەوە، واتە ئەزموونی ڕاستەوخۆی ڕووناکیی خودایی، تێدەگەیەنرێت نەک تەنها لە ڕێگەی بیرکردنەوەی عەقڵیی زنجیرەیی ئەرسطوییەوە. شەهرەزووری گرنگترین جێنشینی فکریی سوهڕەوەردی بوو.
گرنگیی شەهرەزووری چییە؟
لە ساتێکی چارەنووسسازدا فەلسەفەی ئیشراقیی پاراست و ڕێک خست کە دوای ئێعدامکردنی سوهڕەوەردی بە ئاسانی دەکرا لەناو بچێت. نوزهەتولئەڕواحەکەی سەرچاوەیەکی زۆر بەهادارە بۆ مێژووی بیرۆکە فەلسەفییەکان و شەرحەکانی لەسەر بەرهەمەکانی سوهڕەوەردی یارمەتییان دا ئیشراقگەری وەک نەریتێکی بەردەوامی فەلسەفی جێگیر بێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Academia.edu. 'Mandaean Connections in Shams al-Din al-Shahrazuri's Promenade of the Souls.' سەردانکراو لە 2025.
PhilPapers. 'Does Shahrazuri Follow the Illuminationist Descendants on Celestial Beings.' سەردانکراو لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Al-Mubashshir ibn Fatik.' ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد. سەردانکراو لە 2025.
Encyclopaedia of Islam. 'Suhrawardi.' سەردانکراو لە 2025.