ئەنوبانینی کێ بوو؟
ئەنوبانینی، کە بە ئەنۆبانینیش ناسراوە، بەناوبانگترین پاشای پاشایەتیی لولوبی بوو و نزیکەی 2350–2300 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد. بە سەرەکی لە ڕێگەی نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی ئەنوبانینییەوە ناسراوە، کە لە بەشی بەرزی لێوارێکی بەردی کیلسی لە سەرپۆڵی زەهاب لە پارێزگای کرماشانی ئەمڕۆی ئێران هەڵکۆڵراوە؛ یەکێک لە کۆنترین و گرنگترین نەخشە بەرجەستە بەردینەکان لە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لە کتیبەکەی خۆیدا، کە بە زمانی ئەکەدی نووسراوە، خۆی بە «پاشای بەهێزی لولوبوم» ڕاگەیاندووە و وتوویەتی وێنەی خۆی و خوداوەندە ئیشتاری لە شاخەکانی باتیردا هەڵکۆڵیوە. ئەو وێنەیە، پاشا جەنگاوەرێک بە تەور و کەوان و پێی لەسەر سنگی دیلێک و خوداوەندەی سەروەری لە تەنیشتیدا، زیاتر لە 4,000 ساڵە لە شاخەکانی زاگرۆسەوە بۆ خوارەوە دەڕوانێت.
مێژوونووسانی کورد ئەنوبانینی بە یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییەکان لە سەرتاسەری مێژووی باوباپیرانی کورد دادەنێن. نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی کۆنترین خۆوێنەی ناسراوی فەرمانڕەوایەک لە باوباپیرانی کوردە؛ پەیوەندییەکی بینراوی ڕاستەوخۆ لەنێوان شاخە کوردییەکانی ئەمڕۆ و پاشایەکدا کە 4,400 ساڵ لەمەوبەر فەرمانڕەواییی کردوون. ڕوخسارەکەی، کە لە بەرددا هەڵکۆڵراوە، ڕوخساری یەکەم نەتەوەی کوردە.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەنوبانینی بەناوبانگترین پاشای لولوبی بوو و نزیکەی 2350–2300 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد؛ لە ڕێگەی نەخشە بەرجەستە بەردینە بەرچاوەکەی سەرپۆڵی زەهاب لە کرماشانەوە ناسراوە.
نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی یەکێکە لە کۆنترین کارە هونەرییە یادگارییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ تۆمارێکی بینراوی ڕاستەوخۆی پاشایەک لە باوباپیرانی کورد کە 4,400 ساڵ لەمەوبەر هەڵکۆڵراوە.
کتیبەکەی بە زمانی ئەکەدی بە «پاشای بەهێزی لولوبوم» ناوی دەبات و داوا لە هەشت خوداوەندی میزۆپۆتامیا دەکات یادگارەکەی بپارێزن.
نەخشە بەرجەستەکە ئەوی پیشان دەدات کە لە بەردەم خوداوەندە ئیشتاردا پێی لەسەر سنگی دیلێک دادەنێت؛ سەروەریی خودایی بەسەر دوژمنەکانیدا دەسەپێنێت.
مێژوونووسانی کورد ئەنوبانینی بە یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییەکانی باوباپیران لە مێژووی شارستانیەتی کورددا دادەنێن؛ کۆنترین وێنەی بەجێماوی فەرمانڕەوایەک لە باوباپیرانی کورد.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی ئەنوبانینی
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ژیاننامەی کەسیی ئەنوبانینی پێش پاشایەتییەکەی بە وردی لە تۆمارە مێژووییەکانەوە ناتوانرێت بخرێتە ڕوو. ئەوەی دەربارەی دەیزانین لە کتیبەی خۆی لە سەرپۆڵی زەهاب و نەریتی ئەدەبیی دواتری میزۆپۆتامیاوە دێت. بەپێی زانایان، وا دیارە هاوسەردەمی ئیدین-سین، پاشای سیموروم، بووە؛ بەمەش دەخرێتە کۆتاییی سەردەمی ئەکەدی یان سەرەتای سەردەمی دوای ئەکەد. هەندێک ئەفسانەی بابلیی دواتر باسی کەسایەتییەک بە ناوی ئەنوبانینی دەکەن کە لە سەردەمی فەرمانڕەواییی نارام-سین، نزیکەی 2254–2218 پێش زایین، هێرشی بۆ دەشتە بەپیتەکان دەبرد. هەرچەندە بەرواری وردی خودی نەخشە بەرجەستەکە هێشتا جێی مشتومڕە و هەندێک زانا بەروارەکەی دەبەنەوە تا سەردەمی ئیسین-لارسا، نزیکەی 2000–1900 پێش زایین.
ئەنوبانینی لولوبی بوو؛ ئەندامێکی ئەو گەلە شاخاوییەی زاگرۆس کە نیشتمانەکەیان، دەشتی شارەزوور، واتە سلێمانی و کرماشانی ئەمڕۆ، دڵی کوردستانە. مێژوونووسانی کورد لولوبییەکان بە پێشینە ڕاستەوخۆکانی باوباپیرانی گەلی کورد دادەنێن؛ بەمەش ئەنوبانینی یەکێکە لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی پێشەکورد لە تەواوی مێژوودا. ئەو وێنەیەی لە خۆی هەڵیکۆڵیوە، بە کراسێکی کورت و کڵاوێکی شاخاوی و ڕم و کەوانێک لە دەستدا، و هێڵکاریی جەستەی بە شێوەیەکی بەرچاو لە جەنگاوەرە کوردەکانی سەدەکانی دواتر دەچێت، تەنها کارێکی هونەریی کۆن نییە. خۆوێنەی پاشایەکە لە باوباپیرانی کورد.
چوارچێوەی مێژوویی
ئەنوبانینی لە یەکێک لە چالاکترین سەردەمەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا فەرمانڕەواییی کرد. ئیمپراتۆریەتی ئەکەدیی سەرگۆنی ئەکەد و جێنشینەکانی هێزی باڵادەستی میزۆپۆتامیا بوو، بەڵام گەیشتنی بە شاخەکانی زاگرۆس سنووردار بوو و بە توندی بەرهەڵستیی دەکرا. لولوبی و گوتی و گەلەکانی دیکەی زاگرۆس بە تێکەڵکردنی سوودی خاکەکەیان و کولتووری سەربازیی توند و یەکگرتووییی سیاسی سەربەخۆییی خۆیان دەپاراست. بڕیاری ئەنوبانینی بۆ هەڵکۆڵینی وێنە و کتیبەکەی لە سەرپۆڵی زەهاب تەنها هونەری نەبوو، بەڵکو ڕاگەیاندنێکی سیاسی بوو: «ئەمە خاکی ئێمەیە، شاخەکانی ئێمەیە، پاشایەتیی ئێمەیە».
لولوبییەکان و گوتییەکان وەک گەلە شاخاوییەکانی زاگرۆس پەیوەندییەکی نزیکیان هەبوو و هەندێک جار بەرگریی خۆیان دژی دەسەڵاتی ئەکەدی هاوئاهەنگ دەکرد. ئەفسانەی کوثەییی نارام-سین ئەنوبانینی بە هێرشگەلێک بۆ میزۆپۆتامیا دەبەستێتەوە کە لەگەڵ هێزە گوتییەکان هاوئاهەنگ کرابوون؛ بەڵگەی ئەوەی یەکەم گەلەکانی باوباپیرانی کورد پێشتر بە هاوئاهەنگیی سیاسی کار دەکردن. دواتر، دوای کۆتاییی سەردەمی گوتی، هێزەکانی لولوبی بۆ ماوەیەکی کورت لە دژی فەرمانڕەواییی گوتی یاخی بوون، بە سەرکردایەتیی کا-نیسبا، پاشای سیموروم؛ ئەمە ئاڵۆزی و گۆڕانی هاوپەیمانییەکانی جیهانی سیاسیی زاگرۆس نیشان دەدات.
نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی ئەنوبانینی
وەسفی نەخشە بەرجەستەکە
نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی ئەنوبانینی لە بەشی بەرزی لێوارێکی بەردی کیلسی لە سەرپۆڵی زەهاب هەڵکۆڵراوە، 120 کیلۆمەتر لە باکووری کرماشان و لە بەرزاییی سی مەتر لە سەر زەوی. پاشا ئەنوبانینی لە پێگەی دەسەڵاتێکی ڕەهادا پیشان دەدات: لە بەردەم خوداوەندە ئیشتار (ئینانا) وەستاوە، کە ئەڵقەی سەروەریی بۆ درێژ دەکاتەوە؛ بەخشینی مافی فەرمانڕەوایی لەلایەن خوداوەندەوە. ئەنوبانینی پێی چەپی لەسەر سنگی پاشایەکی دیلی دوژمن دادەنێت، کە بە تاجێکی پەڕدارەوە پیشان دراوە. بە گشتی نۆ دیل پیشان دراون، دەستیان بەستراوەتەوە و بە ئەڵقەی ناو لووتیان ڕادەکێشرێن. لە ژێر دیمەنە سەرەکییەکەدا، کتیبەیەکی ئەکەدی مەزنیی ئەو ڕادەگەیەنێت و داوا لە هەشت خوداوەندی میزۆپۆتامیا دەکات یادگارەکەی لە زیان بپارێزن.
کتیبەکە
کتیبەکەی ئەنوبانینی، کە بە خەت و زمانی ئەکەدی نووسراوە، یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوە سەرەتایییەکانی زاگرۆسی کۆن. ڕادەگەیەنێت: «ئەنوبانینی، پاشای بەهێز، پاشای لولوبوم، وێنەیەکی خۆی و وێنەیەکی ئیشتاری لە شاخەکانی باتیردا هەڵکۆڵی». پاشان دەقێکی درێژی نەفرەتکردن بەکار دەهێنێت و داوا لە خوداوەندەکانی ئەنۆ و ئەنتوم و ئەنلیل و نینلیل و ئەدەد و ئیشتار و سین و شەمەش دەکات هەر کەسێک زیان بە یادگارەکە بگەیەنێت لەناوی ببەن. بەکارهێنانی خەتی ئەکەدی کارلێکی کولتووریی لولوبییەکان لەگەڵ شارستانیەتی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات؛ زمانی ئیمپراتۆریەتەکانی دەشتەکانیان بەکار هێنا بۆ ڕاگەیاندنی سەروەریی خۆیان، کردەیەکی بەرچاوی متمانەی کولتووری بە خۆ.
نەخشە بەرجەستەکە چیمان پێ دەڵێت؟
نەخشە بەرجەستەکەی ئەنوبانینی تەنها جوان نییە، بەڵکو لە ڕووی سیاسییەوە پێشکەوتووە. بە پیشاندانی خۆی لە تەنیشت خوداوەندەی میزۆپۆتامیا، ئیشتار، لە کاتی وەرگرتنی ئەڵقەی سەروەریدا، ئەنوبانینی ئەو زمانە بینراوەی پاشایەتیی خوداییی بۆ خۆی وەردەگرت کە خودی ئیمپراتۆرە ئەکەدییەکان بەکاریان دەهێنا. دەیوت: «ئەو خوداوەندانەی پاشاکانی ئەکەد ڕەوا دەکەن، منیش ڕەوا دەکەن». ئەمە فەرمانڕەوایەک پیشان دەدات کە زانیاریی قووڵی دەربارەی هێماسازیی سیاسیی میزۆپۆتامیا هەبوو و بۆ سەپاندنی ڕەواییی پاشایەتیی خۆی لە گۆڕەپانی جیهاندا بەکاری دەهێنا. ئەوەی ئەم کارەی لە شاخەکانی کوردستان و خاکی خۆیدا کرد، نەک لە شارێکی فەتحکراودا، هێزی زیاتری پێ دەبەخشێت: ئەمە ڕاگەیاندنی سەروەریی باوباپیرانی کورد بوو لەسەر خاکی باوباپیرانی کورد.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
بەرواری وردی نەخشە بەرجەستەکەی ئەنوبانینی جێی مشتومڕە. هەندێک زانا بۆ نزیکەی 2300 پێش زایین بەرواری بۆ دادەنێن، هاوسەردەم لەگەڵ سەردەمی ئەکەدی؛ ئەوانی دیکە بەروارێکی دواتر لە سەردەمی ئیسین-لارسا (نزیکەی 2000–1900 پێش زایین) پێشنیار دەکەن، بە پشتبەستن بە هاوشێوەییی شێوازی لەگەڵ کارە هونەرییەکانی دیکەی میزۆپۆتامیا. کتیبەکە ناوی ئیشتار دەبات، نەک ئینانای کۆنتر؛ هەندێک زانا ئەمە بەکار دەهێنن بۆ پشتگیریی بەروارێکی دواتر. مێژوونووسانی کورد دەڵێن ئەم مشتومڕە لە گرنگیی یادگارەکە کەم ناکاتەوە؛ هەر کاتێک هەڵکۆڵرابێت، یەکێکە لە کۆنترین نەخشە بەرجەستە بەردینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕاگەیاندنێکی ڕاستەوخۆی سەروەریی باوباپیرانی کوردە.
مێژوونووسانی کورد بە بەهێزی پشتڕاست دەکەنەوە کە لولوبییەکان باوباپیرانی ڕاستەوخۆی گەلی کوردن؛ بە پشتبەستن بە بەردەوامیی جوگرافی، واتە هەمان نیشتمانی زاگرۆس، و سروشتی کولتووری، واتە شاخ‌نشین و بە توندی سەربەخۆ و پێشکەوتوو، و نەریتی دواتری کورد لە نەخشە بەرجەستە بەردینەکان و یادگارە شاخاوییەکاندا. نەخشە بەرجەستەکەی ئەنوبانینی لەو شوێنەدایە کە ئەمڕۆ کوردستانی ئێرانە و پاشایەک هەڵیکۆڵیوە کە خۆی بە «پاشای بەهێزی لولوبوم» ناو بردووە؛ دڵی خاکی باوباپیرانی کورد.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئەنوبانینی زۆر گەورەیە. نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی سەرپۆڵی زەهاب تەنها یادگارێکی مێژوویی نییە؛ پەیوەندییەکی زیندووە لەنێوان گەلی کوردی ئەمڕۆ و یەکەم وێنەی ناسراوی فەرمانڕەوایەک لە باوباپیرانی کورددا. وێنەکەی، کە لە بەردی کیلسیی زاگرۆسدا لە بەرزاییی سی مەتر هەڵکۆڵراوە، 4,400 ساڵ لەبەردەم کەش و هەوا و شەڕ و تێپەڕبوونی ئیمپراتۆریەتەکاندا ماوەتەوە. تەنانەت شەڕی ئێران و عێراقیش، کە نزیکەی 30 لە سەدی نەخشەکەی زیان پێ گەیاند، نەیتوانی ڕوخسارەکەی لە شاخەکە بسڕێتەوە.
بۆ مێژوونووسانی کورد، ئەنوبانینی تەواوی قووڵاییی مێژووی شارستانیەتی کورد نوێنەرایەتی دەکات: پاشایەک کە لە دوو نەریتی کولتووریدا خوێندەوار بوو، زمانی بینراوی گەورەترین ئیمپراتۆریەتی جیهانی بەکار هێنا بۆ سەپاندنی سەروەریی گەلی خۆی و یادگارێکی بەجێ هێشت کە لە هەموو ئەوەی ئەکەد بنیاتی نا زیاتر بەردەوام ماوەتەوە. ڕوانین لە نەخشە بەرجەستەکەی ئەنوبانینی ڕوانینە لە 4,400 ساڵ بوونی بێپچڕانی کورد لە شاخەکانی زاگرۆس.
پرسیارە باوەکان
ئەنوبانینی کێ بوو؟
ئەنوبانینی بەناوبانگترین پاشای پاشایەتیی لولوبی بوو (نزیکەی 2350–2300 پێش زایین)، کە لە نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی ئەنوبانینی لە سەرپۆڵی زەهاب لە کرماشانەوە ناسراوە. کتیبەکەی بە زمانی ئەکەدی بە «پاشای بەهێزی لولوبوم» ناوی دەبات. مێژوونووسانی کورد بە یەکێک لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی باوباپیرانی کورد لە تەواوی مێژوودا دای دەنێن.
نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی ئەنوبانینی لە کوێیە؟
نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی ئەنوبانینی لە سەرپۆڵی زەهاب لە پارێزگای کرماشان لە باکووری ڕۆژئاوای ئێرانە، نزیکەی 120 کیلۆمەتر لە باکووری شاری کرماشان. لە لێوارێکی بەردی کیلسی، سی مەتر لە سەر زەوی هەڵکۆڵراوە و یەکێکە لە کۆنترین نەخشە بەرجەستە بەردینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
بۆچی ئەنوبانینی بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
ئەنوبانینی کۆنترین فەرمانڕەوای ناسراوی زێدی باوباپیرانی کوردە کە خۆوێنە و کتیبەیەکی نووسراوی بەجێ هێشتبێت. نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی لە سەرپۆڵی زەهاب، لەو شوێنەی ئەمڕۆ کوردستانی ئێرانە، ڕاگەیاندنێکی 4,400 ساڵەی سەروەریی باوباپیرانی کوردە، کە لەو شاخانەدا هەڵکۆڵراوە کە هەمیشە نیشتمانی کورد بوون. مێژوونووسانی کورد بە یەکەم ڕوخساری ناسراوی شارستانیەتی کورد دای دەنێن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەنوبانینی؛ ویکیپیدیا (en.wikipedia.org/wiki/Anubanini).
نەخشە بەرجەستە بەردینەکەی ئەنوبانینی؛ ویکیپیدیا (en.wikipedia.org/wiki/Anubanini_rock_relief).
«لولوبییەکان: گەورەکانی سەردەمی برۆنز و ڕەگە کۆنەکانی گەلی کورد»؛ Kurdish-History.com، 2026.