ناوەڕۆک 1. [پێشەکی](#introduction) 2. [ڕاپەڕینی 1991: خاڵێکی وەرچەرخان](#the-1991-uprising-a-turning-point) 3. [دانوستانەکانی 18ی نیسانی 1991: دیپلۆماسی لەناو نائومێدیدا](#the-april-18-1991-negotiations-diplomacy-amidst-despair) 4. [ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی: جیهان سەرنج دەدات](#operation-provide-comfort-the-world-takes-notice) 5. [چوارچێوەی هاوچەرخ: 18ی نیسانی 2026](#contemporary-context-april-18-2026) 6. [ئەنجام: میراتی 18ی نیسان](#conclusion-the-legacy-of-april-18)
پێشەکی مێژووی گەلی کورد زۆرجار بە خەباتێکی بێوچان بۆ ناسنامە، خۆبەڕێوەبردن و مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ دەناسرێت. لە ڕۆژژمێری ئەم گەشتە بەردەوامەدا، 18ی نیسان بەروارێکە کە گرنگییەکی قووڵی هەیە. ڕۆژێکە کە دوو ڕووی ئەزموونی کورد لەخۆ دەگرێت: برینە قووڵەکانی خیانەت و ئاوارەبوون، و ڕۆحی بەرزی خۆڕاگریی دیپلۆماسی و هاوپشتیی نێودەوڵەتی. لەم ڕۆژەدا لە 1991، کاتێک ملیۆنان کورد بۆ ڕزگاربوون لە تووڕەییی ڕژێمێکی تۆڵەسێنەر بۆ شاخە سارد و سەهۆڵبەستوەکان هەڵاتن، ڕابەرەکانیان هەنگاوێکی ئازایانە، بەڵام جێی ناکۆکییان نا: چوونە ناو هێلانەی شێر لە بەغدا بۆ دانوستان سەبارەت بە مانەوەی گەلەکەیان.
ڕاپەڕینی 1991: خاڵێکی وەرچەرخان بۆ تێگەیشتن لە قورساییی 18ی نیسانی 1991، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ هەفتەکانی پێش ئەو بەروارە. دوای شکستی سوپای عێراق لە شەڕی کەنداودا، ڕاپەڕینێکی گەورە، ناسراو بە *ڕاپەڕین*، لە سەرانسەری کوردستانی عێراقدا سەری هەڵدا. شارەکانی وەک ڕانیە، سلێمانی و هەولێر لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا لە کۆنترۆڵی بەعس ڕزگار کران. بۆ ساتێکی کورت، وا دیار بوو خەونی ئازادی لەبەردەستدایە. بەڵام دوودڵیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ پشتگیریی ڕاپەڕیوەکان ڕێگەی بە سەدام حوسێن دا یەکە هەڵبژێردراوەکانی پاسەوانی کۆماری خۆی دووبارە کۆ بکاتەوە.
سەرکوتی دواتر دڕندانە بوو. بە ترس لە دووبارەبوونەوەی هێرشە کیمیاییەکانی 1988 لە هەڵەبجە، نزیکەی دوو ملیۆن کورد بەرەو سنوورەکانی تورکیا و ئێران هەڵاتن. ئەم «کۆچە گەورەیە» بووە یەکێک لە گرنگترین قەیرانە مرۆییەکانی کۆتاییی سەدەی 20. خێزانەکان لە لووتکە ڕووتەکانی شاخەکاندا گیر مابوون، ڕووبەڕووی برسیەتی و دابەزینی پلەی گەرمیی جەستە دەبوونەوە، لە کاتێکدا چاوی جیهان دواجار دەستی بە سەرنجدان بە ڕەوشی ناخۆشی ئەوان دەکرد.
دانوستانەکانی 18ی نیسانی 1991: دیپلۆماسی لەناو نائومێدیدا لە 18ی نیسانی 1991، لە پاشخانی ئەم کارەساتە مرۆییەدا، شاندێکی ڕابەرانی کورد گەیشتە بەغدا، لەوانە جەلال تاڵەبانیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) و نوێنەرانی پارتی دیموکراتی کوردستانی مەسعود بارزانی (KDP). ئەرکەکەیان ڕوون، بەڵام ترسێنەر بوو: دەستەبەرکردنی ئاگربەست و دامەزراندنی چوارچێوەیەک بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد کە ڕێگە بە پەنابەران بدات بە سەلامەتی بگەڕێنەوە ماڵ.
دانوستانەکان وانەیەکی باڵای دیپلۆماسیی پراگماتی بوون. ڕابەرە کوردەکان ناچار بوون لەبەرامبەر هەمان ئەو پیاوانەدا دابنیشن کە تەنها سێ ساڵ پێشتر جینۆسایدی ئەنفالیان ڕێک خستبوو. سەرەڕای تێچووی گەورەی کەسی و سیاسی، ئەم گفتوگۆیانە ڕێگایان بۆ ئاگربەستێکی ناسک خۆش کرد. بەغدا هەرگیز ڕێککەوتنی بەدەستهاتووی خۆبەڕێوەبردنی بە تەواوی جێبەجێ نەکرد، بەڵام خودی پرۆسەکە هەنگاوێکی گرنگ بوو بۆ دامەزراندنی ڕەواییی سیاسیی هەرێمی کوردستان. نیشانی جیهانی دا کە بزووتنەوەی کورد تەنها کۆمەڵێک ڕاپەڕیووی چەکدار نییە، بەڵکو قەوارەیەکی سیاسیی پێگەیشتووە کە توانای دیپلۆماسیی هەستیار و چارەنووسسازی هەیە.
ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی: جیهان سەرنج دەدات هاوتەریب لەگەڵ دانوستانەکانی بەغدا، وەڵامی نێودەوڵەتی گەیشتە لووتکە. لە 17 و 18ی نیسانی 1991 چوارچێوەی *ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی* پتەو کرا. ئەم ئۆپەراسیۆنە بە ڕابەرایەتیی ئەمریکا، بەریتانیا و فەرەنسا، «پەنایەکی پارێزراو» و «ناوچەیەکی قەدەغەی فڕین»ی لە باکووری هێڵی پانیی 36 دامەزراند.
ئەم دەستێوەردانە مێژوویی بوو. بۆ یەکەم جار کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەناو سنوورەکانی دەوڵەتێکی سەروەردا دەستێوەردانی کرد بۆ پاراستنی کەمینەیەکی چەوساوە. پەنا پارێزراوەکە ئەو ئاسایشە پێویستەی دابین کرد کە ملیۆنان پەنابەر لە شاخەکان دابەزن و پرۆسەی درێژی بنیاتنانەوەی ژیانیان دەست پێ بکەن. ئەم پاراستنە دواجار ڕێگەی بە یەکەم هەڵبژاردنی دیموکراتی لە هەرێمی کوردستان لە 1992 دا و بناغەی ئەو حکومەتی هەرێمی کوردستانەی (KRG) نا کە ئەمڕۆ دەیناسین.
چوارچێوەی هاوچەرخ: 18ی نیسانی 2026 بگەڕێینەوە بۆ ئەمڕۆ، 18ی نیسانی 2026. ئاستەنگەکانی بەردەم گەلی کورد گۆڕاون، بەڵام ڕۆحی خۆڕاگری هەر وەک خۆی ماوە. ڕاپۆرتە نوێیەکانی ناوچە سنوورییەکان ئاڵۆزییە بەردەوامەکانی ئاسایشی کورد دەخەنە ڕوو. لە 24 کاتژمێری ڕابردوودا، هەواڵی بەردەوامیی هێرشەکانی درۆن و ڕۆکێت لە هەرێمی کوردستانی باکووردا هاتووە کە گیانی سێ کەسی سەندووە، لەوانە دوو شەڕڤانی ژن. ئەم ڕووداوانە بیرخستنەوەیەکی خەمگینن لەوەی ئاسایشی نیشتمانی کورد هەر ڕاستییەکی بە زەحمەت بەدەستهاتوو و بەردەوام جێی ململانێیە.
هەروەها قەیرانی کورد و ئێران لە 2026 هێشتا بەسەر سەردێڕەکاندا زاڵە و ئاواتە بەردەوامەکانی دەربڕینی سیاسی و مافەکانی مرۆڤ لە هەموو بەشەکانی کوردستان ڕەنگ دەداتەوە. ئەمڕۆ کورد لە سەرانسەری جیهاندا لە ڕووداوەکانی 1991 دەڕوانێتەوە، نە تەنها وەک بیرەوەریی ناخۆشی، بەڵکو وەک نەخشەڕێگایەک بۆ مانەوە. ئەو ڕێگا دیپلۆماسییانەی لە 18ی نیسانی 1991 داڕێژران، هێشتا ئاراستەی ستراتیژییەکانی ڕابەرانی کورد دەکەن کاتێک لە ئاوی پڕشەپۆلی سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕێگای خۆیان دەدۆزنەوە.
ئەنجام: میراتی 18ی نیسان 18ی نیسان زیاترە لە تەنها بەروارێک لە ڕۆژژمێردا؛ بەڵگەی ئیرادەی کوردە بۆ مانەوە. بیرمان دەخاتەوە کە تەنانەت لە تاریکترین کاتەکانی ئاوارەبوون و خیانەتدا، لە ڕێگەی یەکێتی و دیپلۆماسیی پابەند بە بنەماکانەوە ڕێگایەک بۆ پێشەوە هەیە. «کۆچە گەورەکە»ی 1991 و دانوستانەکانی دواتر لە بەغدا پرسی کوردیان لە کێشەیەکی ناوخۆییی عێراقییەوە گۆڕی بۆ ئەولەویەتێکی مرۆیی و سیاسیی نێودەوڵەتی.
کاتێک لەم ڕۆژە دەڕوانینەوە، ڕێز لەو ملیۆنان کەسە دەگرین کە لە دەربەندە شاخاوییەکاندا ئازاریان چەشت، هەروەها لەو ڕابەرانەی ئازایەتیی دانوستانکردنیان بۆ داهاتووی ئەوان هەبوو. گەشت بەرەو بەدیهاتنی تەواوی مافەکانی کورد هەر بەردەوامە، بەڵام ئەو بناغانەی لە 18ی نیسانی 1991 دانران، هێشتا پایەیەکی ناسنامەی نوێی نەتەوەی کوردن. وا دیارە خۆڕاگری بەردەوامترین میراتی گەلی کوردە.