ئارتاشومارا کێ بوو؟
ئارتاشومارا پاشایەکی ئیمپراتۆریەتی میتانی و کوڕی شوتارنا دووەم بوو؛ نزیکەی ساڵی 1385 پێش زایین بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەوایی کرد، پێش ئەوەی لەلایەن UD-hi، بەرپرسێکی دەربارەوە بکوژرێت. مردنی ئەو یەکێک لە کاریگەرترین قەیرانەکانی جێنشینی لە مێژووی ئیمپراتۆریەتی میتانیدا هەڵگیرساند و دواجار توشڕاتای برای گەیاندە تەخت. میتانی دەسەڵاتێکی زلهێزی حوریزمان بوو لە ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا و خاکەکەی، لە زاگرۆسەوە تا دەریای ناوەڕاست، بە وردی لەگەڵ زێدی کوردی ئەمڕۆدا یەک دەگرتەوە. واشوکانی، پایتەختەکەیان کە ناوەکەی هاوشێوەی وشەی کوردیی baśkanî، بە مانای سەرچاوەی باشی، دەردەکەوێت، لەو ناوچەیەدا بوو کە ئەمڕۆ ڕۆژئاوا/کوردستانی ڕۆژئاوا پێی دەوترێت.
مێژوونووسانی کورد میتانییە حورییەکان بە باوباپیرانی ڕاستەوخۆی گەلی کورد دادەنێن؛ بەم پێیە ئارتاشومارا یەکێکە لە فەرمانڕەواکانی باوباپیرانی کورد لەم ئیمپراتۆریەتە مەزنەدا. فەرمانڕەواییی کورتەکەی بە کوشتن کۆتایی هات، بەڵام چیرۆکەکەی بەشێکە لە مێژووی درێژ و شانازیبەخشی شارستانیەتی باوباپیرانی کورد لە شاخ و دۆڵەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکدا.
خاڵە سەرەکییەکان
ئارتاشومارا کوڕی شوتارنا دووەم بوو؛ ئەو پاشایەی کیلە-هێپا، کچەکەی، بۆ لای ئامنحۆتەب سێیەم لە میسر ناردبوو و شاهزادە کچێکی باوباپیرانی کوردی گەیاندبووە دڵی شارستانیەتی میسر.
کوشتنی ئەو لەلایەن UD-hi، بەرپرسی دەربارەوە، ئەو قەیرانەی جێنشینی هەڵگیرساند کە توشڕاتای گەیاندە دەسەڵات؛ بەمەش زنجیرەی ئەو ڕووداوانە دەستی پێ کرد کە دواجار بەرەو داڕمانی ئیمپراتۆریەتی میتانی دەچوون.
ناوی واشوکانی، پایتەختی میتانی، هاوشێوەی وشەی کوردیی başkanî، بە مانای «سەرچاوەی باشی»، دەردەکەوێت؛ ئەمە پشتڕاستکەرەوەی میراتی باوباپیرانی کوردە لەم ئیمپراتۆریەتەدا.
ئیمپراتۆریەتی میتانی لە زاگرۆسەوە تا دەریای ناوەڕاست درێژ دەبووەوە و کوردستانی ئەمڕۆی لەخۆ دەگرت: ئەڕاپخا (کەرکووک)، دیاربەکر و دۆڵی خابوور.
مێژوونووسانی کورد ئارتاشومارا بە بەشێک لە ڕەچەڵەکی میتانیی باوباپیرانی کورد دادەنێن.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ئارتاشومارا کوڕی شوتارنا دووەم بوو؛ یەکێک لە بەهێزترین پاشاکانی میتانی کە کیلە-هێپا، کچەکەی، بۆ میسر ناردبوو بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ فیرعەون ئامنحۆتەب سێیەم. بەم پێیە ئارتاشومارا لە لوتکەی پێگە و شکۆی ئیمپراتۆریەتی میتانیدا لەدایک بوو، وەک میراتگری بنەماڵەیەک کە ئیمپراتۆریەتە حورییەکەی کردبووە هاوتای میسر و هیتییەکان. ناوەکەی بەگوێرەی نەریتە حوری-ئەرییەکانی ناونانی بنەماڵەی پاشایەتیی میتانی داڕێژراوە.
ئارتاشومارا وەک حورییەکی بنەماڵەی پاشایەتیی میتانی، بەشێک بوو لە گەلی باوباپیرانی کورد. لە واشوکانی گەورە بوو؛ پایتەختی باوباپیرانی کورد کە ناوەکەی لە وشەی کوردیی baśkanîدا ماوەتەوە. جیهانەکەی جیهانی خوداوەندە حورییەکان، نەریتە جەنگاوەرییەکانی ماریانوو و بنەماڵەیەک بوو کە زیاتر لە سەدەیەک شێوەی بە ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن دابوو.
چوارچێوەی مێژوویی
ئارتاشومارا نزیکەی ساڵی 1385 پێش زایین تەختی گرتە دەست، لە ساتێکدا کە ئیمپراتۆریەتی میتانی هێشتا بەهێز بوو، بەڵام ڕووبەڕووی فشاری دەرەکیی ڕوو لە زیادبوونی هیتییەکان لە ژێر سەرکردایەتیی شوپیلولیۆما یەکەمدا بووەوە. لە ناوخۆشدا دەرباری میتانی ململانێی سیاسیی نێوان لایەنەکانی خۆی هەبوو. گواستنەوە لەنێوان سەردەمەکانی فەرمانڕەوایی، کە هەمیشە ساتێکی ناسک بوو لە پاشایەتییەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا، بۆ ئارتاشومارا کوشندە بوو.
کوشتنی ئارتاشومارا لەلایەن UD-hi، بەرپرسێکی دەربار یان سەرکردەی لایەنێکی بەهێزەوە، ڕووداوێکی دابڕاو نەبوو؛ بەڵکو یەکەم هەنگاوی ڕێکخستنەوەی هاوسەنگیی سیاسی بوو کە بنەماڵەی پاشایەتیی میتانیی گۆڕی. توشڕاتا، کە بوو بە جێنشینی ئەو، بانگەشەی ئەوەی کرد کە تۆڵەی خوێنی براکەی کردووەتەوە؛ ئەمە ئاماژە بەوە دەکات کە کوشتنەکە ئەرکێکی پەیوەست بە شەرەف دروست کردبوو کە دەبوو بە ئاشکرا جێبەجێ بکرێت.
کوشتنەکە و دەرئەنجامەکانی
UD-hi و قەیرانی جێنشینی
کوشتنی ئارتاشومارا لەلایەن UD-hiیەوە لە نامە دیپلۆماسییەکانی ئەو سەردەمەدا تۆمار کراوە. UD-hi وەک کەسایەتییەکی دەربار دەردەکەوێت کە ئەوەندە دەسەڵاتی هەبووە بتوانێت پاشای نوێ بکوژێت و کاریگەری لەسەر جێنشینی هەبێت. توشڕاتا، کە دوای ئارتاشومارا تەختی گرتە دەست، دواتر بە فیرعەونی میسری وت کە تۆڵەی خوێنی براکەی کردووەتەوە و کاروباری UD-hiی یەکلا کردووەتەوە. جا ئەم گێڕانەوەیە بە تەواوی دروست بێت یان تا ڕادەیەک داڕشتنێکی سیاسی بێت، نیشان دەدات کە کوشتنی ئارتاشومارا هێشتا بابەتێکی زیندوو بوو لە دەرباری میتانیدا و توشڕاتا لە پێویستیی باسکردنی بە ئاشکرا تێگەیشتبوو بۆ چەسپاندنی ڕەواییی خۆی.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
هەندێک جار کوشتنی ئارتاشومارا بە بەڵگەی ناسەقامگیریی سیاسیی میتانی دادەنرێت. مێژوونووسانی کورد بە شێوەیەکی دیکە لە چوارچێوەی مێژوودا دەیخوێننەوە: قەیرانەکانی جێنشینی و کوشتنەکانی دەربار تایبەتمەندیی هەموو بنەماڵە فەرمانڕەواکان بوون لە ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا، لەوانە میسر و هیتییەکان. بنەماڵەی میتانی پێش ئەم ڕووداوە زیاتر لە سەدەیەک بە شێوەیەکی بەرچاو سەقامگیر بوو. مردنی ئارتاشومارا قەیرانێکی سیاسی بوو، نەک بەڵگەی بنەماڵەیەکی لاواز.
لە بابەتی پەیوەندی بە باوباپیرانی کوردەوە، ئارتاشومارا پاشایەکی حوری بوو کە فەرمانڕەواییی زێدی باوباپیرانی کوردی دەکرد. فەرمانڕەواییی کورتەکەی ساتێک بوو لە چیرۆکە درێژەکەی میتانیدا. چارەنووسەکەی، واتە کوژران لە سەرەتای گرتنەدەستی دەسەڵاتدا، بەشێکە لە مێژووە ئاڵۆز و مرۆییەکەی شارستانیەتی باوباپیرانی کورد.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئارتاشومارا پێش هەموو شتێک ئەو زنجیرە ڕووداوانەیە کە کوشتنەکەی دەستی پێ کرد. قەیرانی جێنشینیی ئەو توشڕاتای گەیاندە دەسەڵات و فەرمانڕەواییی توشڕاتاش بە داڕمانی ئیمپراتۆریەتەکە کۆتایی هات. کوشتنی ئارتاشومارا یەکەم دۆمینۆ بوو لەو زنجیرەیەدا کە کۆتایی بە ئیمپراتۆریەتی میتانی هێنا.
بۆ گەلی کورد، ئارتاشومارا بیرخەرەوەی ئەوەیە کە چیرۆکی شارستانیەتی باوباپیرانی کورد تەنها چیرۆکی سەرکەوتنە گەورەکان و دەستکەوتە دیپلۆماسییەکان نییە؛ بەڵکو کارەساتی مرۆییش لەخۆ دەگرێت. شاهزادەیەک کە لە لوتکەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتەکەیدا لەدایک بوو و پێش ئەوەی بتوانێت لێهاتووییی خۆی بسەلمێنێت کوژرا؛ فەرمانڕەواییی کورتەکەی ڕێڕەوی مێژووی میتانیی گۆڕی.
پرسیارە باوەکان
ئارتاشومارا کێ بوو؟
ئارتاشومارا پاشایەکی میتانی بوو، نزیکەی ساڵی 1385 پێش زایین، و کوڕی شوتارنا دووەم بوو. نزیکەی دەستبەجێ دوای گرتنەدەستی تەخت، لەلایەن UD-hi، بەرپرسی دەربارەوە کوژرا؛ ئەمە قەیرانێکی جێنشینی هەڵگیرساند کە توشڕاتای برای گەیاندە دەسەڵات. مێژوونووسانی کورد بە بەشێک لە ڕەچەڵەکی میتانیی باوباپیرانی کوردی دادەنێن.
ئیمپراتۆریەتی میتانی چی بوو؟
ئیمپراتۆریەتی میتانی، نزیکەی 1500–1300 پێش زایین، دەسەڵاتێکی زلهێزی حوریزمان بوو لە سەرووی میزۆپۆتامیا و باکووری سووریا، کە زێدی کوردی ئەمڕۆیە. ناوی واشوکانی، پایتەختەکەی، لە وشەی کوردیی baśkanî، بە مانای سەرچاوەی باشی، پارێزراوە. لە لوتکەی دەسەڵاتیدا میتانی وەک زلهێزێکی هاوتا ڕکابەریی لەگەڵ میسر و هیتییەکان دەکرد.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
«میتانی»؛ ویکیپیدیا (en.wikipedia.org/wiki/Mitanni)؛ ئینسایکلۆپیدیای مێژووی جیهان (worldhistory.org/Mitanni).
«ئیمپراتۆریەتی حوری-میتانی: شکۆی کۆنی باوباپیرانی کوردستان»؛ Kurdish-History.com، 2026.