ئاڤا ماست: خواردنەوەی کوردیی ماست کە جیهان بە ئەیران دەیناسێت

ئاڤا ماست ناوی کوردیی خواردنەوەیەکی سارد و خوێداری ماستە؛ ماستێک کە بە ئاو و خوێ و گیای تازە تێکەڵ دەکرێت و لەگەڵ نزیکەی هەموو ژەمێکی کوردیدا پێشکەش دەکرێت. بە کوردیی سۆرانی ماستاوی پێ دەوترێت، کە لە واتای ڕاستەوخۆدا «ئاوی ماست» دەگەیەنێت. کورد هەندێک جار ناوی «بیرەی کوردی»ی لێ دەنێن؛ ئەوەندە لە ژیانی ڕۆژانەدا پێگەیەکی ناوەندیی هەیە. وەشانە هەوکراوەکە، کە بە ژەنینی شیر لە تۆرەکەیەکی پێستی بزن، واتە مەشکە، و خواردنەوەی ئەو شلەیەی دوای دەرهێنانی کەرە دەمێنێتەوە دروست دەکرێت، ناوی دۆیە. جیهانی نێودەوڵەتیی خۆراک ئەم خواردنەوەیە بە ئەیران (تورکی) یان دۆغ (فارسی) دەناسێت. ناوە کوردییەکان، ئاڤا ماست و ماستاو و دەو و دۆ، لە دەرەوەی کۆمەڵگە کوردییەکان نادیارن، سەرەڕای ئەوەی خواردنەوەکە بناغەیەکی کولتووری خۆراکی کوردییە.

خاڵە سەرەکییەکان

• ئاڤا ماست (کرمانجی) / ماستاو (سۆرانی) خواردنەوەی خوێداری کوردیی ماستە؛ لەگەڵ هەموو ژەمێکدا پێشکەش دەکرێت

• بە شوێد و نەعنا و پونگە یان تۆوی Pistacia kurdica تام دەکرێت؛ لە ئەیرانی سادەی تورکی گیای زیاتر تێدایە

• دۆ وەشانە هەوکراوەکەیە کە بە ژەنینی شیر لە مەشکەدا (تۆرەکەی پێستی بزن) دروست دەکرێت؛ هەمان ئەو پرۆسەیەی کەرە و تۆراک (لۆری وشککراو) بەرهەم دەهێنێت

• لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە ئەیران (تورکی) یان دۆغ (فارسی) ناسراوە؛ ناوە کوردییەکان نادیارن

زانیارییە خێراکان

ناوە کوردییەکان: ئاڤا ماست (کرمانجی)، ماستاو (سۆرانی)، دەو/داو، دۆ (وەشانە هەوکراوەکە)

ناوە نێودەوڵەتییەکان: ئەیران (تورکی)، دۆغ (فارسی)، تان (ئەرمەنی)، لاسی (باشووری ئاسیا)

جۆر: خواردنەوەی سارد و خوێداری ماست، تێکەڵ بە گیا؛ لەگەڵ هەموو ژەمێکدا پێشکەش دەکرێت

شێوازی نەریتی: لە مەشکەدا (تۆرەکەی پێستی بزن) دەژەنرێت، کە لە مەلارەوە (چوارچێوەی دارین) هەڵواسراوە

دۆخ: بەشێکی بنەڕەتیی خۆراکی کوردی؛ ناوە کوردییەکان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا نادیارن

ڕەچەڵەک: ماست و ئاو و خولی ژیانی ئاژەڵداری

خواردنەوەی ماستی شلکراو لە هەر شوێنێکدا هەیە کە کولتوورە شوانە ئاژەڵدارەکان مەڕ و بزن و مانگایان بەخێو کردووە؛ لە ئاسیای ناوەڕاستەوە تا باڵکان. لۆژیکەکە سادەیە: ماست شیر دەپارێزێت، بەڵام چڕ و ترشە. شلکردنەوەی بە ئاو و زیادکردنی خوێ، خواردنەوەیەکی فێنککەرەوە و ئاودەر بە جەستە دروست دەکات کە ئەو کانزایانە دەگەڕێنێتەوە کە بە گەرما و کاری جەستەیی لەدەست دەچن. شوانە کوردەکان لە لەوەڕگە چیاوییەکاندا هەر پێویستیان بەوە بوو.

وەشانە کوردییەکە بەشێکە لە خولێکی تەواوی بەرهەمە شیرییەکان. شیری مەڕ یان بزن دەکرێتە ناو مەشکە، واتە تۆرەکەی پێستی بزن، و بە توندی دەژەنرێت؛ هەندێک جار بە ڕاژاندنی تۆرەکەکە کە لە چوارچێوەیەکی دارین بە ناوی مەلار هەڵواسراوە. ژەنینەکە کەرە لە شلەکە جیادەکاتەوە. کەرەکە کۆ دەکرێتەوە. شلەی ماوە دۆیە؛ شلەیەک کە تامی تیژی هەیە و کەمێک ترشە و بە سروشتی هەوکراوە کە دوای دەرهێنانی کەرە ماوەتەوە. ئەمە خواردنەوەی نەریتیی کوردییە. وەشانە سەردەمییەکە، ئاڤا ماست / ماستاو، بە شێوەیەکی سادەتر لە تێکەڵکردنی ماست بە ئاوی سارد و خوێ دروست دەکرێت. بەڵام دۆی نەریتی، کە لە مەشکە دروست دەکرێت، ئەو خواردنەوەیەیە کە بە هەموو بەرهەمێکی تری شیریی کوردییەوە پەیوەستە: کەرە بۆ لێنان دەچێت، دۆ دەخورێتەوە و لۆری پاڵێوراو دەبێت بە تۆراک.

چۆن دروست و پێشکەش دەکرێت؟

ماستی پڕچەوری، کە بە نەریت لە شیری مەڕە، بە ئاوی سارد و خوێ تێکەڵ دەکرێت، پاشان تێک دەدرێت یان دەڕاژێنرێت تا لووس دەبێت. گیای تازە بۆی زیاد دەکرێت: شوێد و نەعنای وشککراو باوترینن، بەڵام لە هەندێک ناوچەدا پونگە و تۆوی دارەکەی Pistacia kurdica بەکار دەهێنرێن. خواردنەوەکە بە ساردی لەگەڵ خۆراکی برنج و گۆشتی برژاو و ئاوخوارد و بە تایبەتی خۆراکە قورسەکانی گۆشتی بەرخ پێشکەش دەکرێت، کە ترشییەکەی چەورییەکە هاوسەنگ دەکات. لە ماڵە کوردییەکاندا ئاڤا ماست شتێکی هەڵبژاردەیی نییە؛ وەک نانی سەر مێز بە خۆکار ئامادەیە. کورد هەروەها لێنانی پێ دەکەن: قوراو خۆراکێکە کە بە ماستاو دروست دەکرێت و دانەدوا یان دۆینا دۆ لەگەڵ گەنمی هاڕاو تێکەڵ دەکات وەک ئامادەکارییەک بۆ زستان.

خواردنەوەیەک ناسراو بە هەموو ناوێک جگە لە ناوە کوردییەکان

وتارەکەی ویکیپیدیا لەسەر ئەیران، ناوە کوردییەکانی avemast و mastaw و çeqilmast و dew لە سەرەوەی وتارەکەدا وەک ناوی جێگرەوە لیست دەکات. بەڵام خودی وتارەکە بە چوارچێوەی خواردنەوەیەکی تورکی پێشکەش کراوە. ناوە کوردییەکان پەراوێزن، نەک چیرۆکە سەرەکییەکە. هەموو بلۆگێکی خۆراک و هەموو ماڵپەڕێکی ڕێچکەی لێنان و هەموو لیستی خۆراکی چێشتخانەیەک لە ڕۆژئاوا ناوی «ئەیران» یان «دۆغ» بەکار دەهێنن. ماستاو تەنها لە تیکتۆکی خۆراکی کوردی و گفتوگۆکانی تاراوگەی کوردیدا دەردەکەوێت.

ئەمە ڕۆژانەترین نموونەی سڕینەوەی ناوە لەم زنجیرەیەدا. ئاڤا ماست خۆراکێکی دەگمەنی مانەوە یان خۆراکێکی ڕێوڕەسمی نییە. ئەو خواردنەوەیەیە کە هەموو ڕۆژێک سێ جار لە ڕۆژێکدا لەسەر هەموو مێزێکی کوردی هەیە. دەکرێت بگوترێت ئەو شتەیە کە لە کولتووری خۆراکی کوردیدا لە هەمووی زیاتر دەخورێت. کەچی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا تەنها بە ناوی تورکی و فارسی هەیە. کاتێک کەسێکی کورد لە کۆمێنتەکانی بلۆگێکی تورکیی خۆراک دەنووسێت «ئێمە ماستاوی پێ دەڵێین و ناوی بیرەی کوردیی لێ دەنێین»، تۆمارێک ڕاست دەکاتەوە کە هەرگیز دانی پێدا نەناوە.

پرسیارە باوەکان

ئاڤا ماست چییە؟

ناوی کوردیی خواردنەوەیەکی سارد و خوێداری ماستە، کە لە ماست و ئاو و خوێ و گیای تازە دروست دەکرێت. بە کوردیی سۆرانی ماستاوی پێ دەوترێت. لە کولتووری خۆراکی کوردیدا لە هەموو خواردنەوەیەک زیاتر دەخورێتەوە و لەگەڵ هەموو ژەمێکدا پێشکەش دەکرێت.

ئایا ئاڤا ماست هەمان ئەیرانە؟

سەر بە هەمان جۆری خواردنەوەن. ئاڤا ماستی کوردی بە گشتی لە ئەیرانی سادەی تورکی گیای زیاتر تێدایە؛ بە شوێد و نەعنا و پونگە یان تۆوی Pistacia kurdica تام دەکرێت. وەشانە هەوکراوە کوردییەکە، دۆ، بە ژەنین لە مەشکەدا دروست دەکرێت و لە ڕووی تایبەتمەندییەوە لە دۆغی فارسی نزیکترە.

پەیوەندیی نێوان ئاڤا ماست و تۆراک چییە؟

لە هەمان پرۆسەوە دروست دەبن. شیر لە مەشکەدا دەژەنرێت بۆ دەرهێنانی کەرە. شلەی ماوە دۆیە (خواردنەوە هەوکراوەکە). ئەگەر لۆرەکە زیاتر بپاڵێورێت و خوێی تێ بکرێت و شێوەی گۆڵەی پێ بدرێت و بە خۆر وشک بکرێتەوە، دەبێت بە تۆراک. کەرە و دۆ و تۆراک هەموویان بەرهەمی یەک ژەنینن.

کۆتایی

ئاڤا ماست ئاساییترین شتە لەم زنجیرەیەدا و هەر ئەوەشە کە گرنگیی پێ دەدات. نە گەزوێکی دەگمەنی دارستانە و نە پلاوێکی ڕێوڕەسمیی بووکگواستنەوە. ئەو خواردنەوەیەیە کە لەگەڵ نانی نیوەڕۆ دەخورێتەوە. ئەو خواردنەوەیەیە کە داپیرت بەبێ بیرکردنەوە دروستی دەکات. ئەو خواردنەوەیەیە کە کۆمێنتنووسێکی کورد لە بلۆگێکی تورکیی خۆراک هەستی کرد ناچارە بیکات بە هی خۆی بە نووسینی: «ئێمە ماستاوی پێ دەڵێین و ناوی بیرەی کوردیی لێ دەنێین.» کاتێک ڕۆژانەترین خۆراکی کولتوورەکەت هیچ ناوێکی نێودەوڵەتیی نییە کە هی تۆ بێت، سڕینەوەکە لە پەراوێز نییە. لە ناوەندی مێزەکەدایە.