لە دەیەکانی داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا، کاتێک گەلی کورد دەستی بە پەرەپێدانی ئەو هۆشیارییە سیاسییە کردبوو کە لە کۆتاییدا دەبوو بە بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی، کۆمەڵێکی بچووکی پیاوە خوێندەوارە کوردەکان لە شارەکانی ئیمپراتۆریەت کارە سەختەکەی دروستکردنی ئەو دامەزراوانەیان گرتە ئەستۆ کە ئەو هۆشیارییە لە ڕێگەیانەوە دەکرا دەرببڕدرێت. گۆڤاریان دامەزراند، کۆمەڵەیان پێک هێنا، لە پەرلەمان دانیشتن و مانیفێستیان نووسی؛ ئەو کارە پێویستە کەمجلوەی ڕێکخستنی کولتووری و سیاسییان دەکرد کە پێش هەر بێداربوونەوەیەکی نەتەوەیی دێت. عەزیز فەیزی پیرینچچیزادە یەکێک بوو لەو پیاوانە.
لە 1878 لە دیاربەکر لە خێزانێکی دیاری کورد لەدایک بوو کە بۆ ماوەیەکی درێژ بەشێک بوو لە دەستەبژێری بازرگانی و فیکریی شارەکە، و بوو بە یەکێک لە کەسایەتییە سیاسییە پێشەنگە کوردەکانی کۆتاییی سەردەمی عوسمانی. لە پەرلەمانی عوسمانیدا خزمەتی کرد. ئەندامێکی دامەزرێنەری ڕێکخراوە کولتوورییە کوردییەکان بوو کە لە یەکەمین ڕێکخراوەکان بوون کە ناسنامەی کوردیان بە شێوەی دامەزراوەیی دەربڕی. بە ڕووخانی ئیمپراتۆریەت، جینۆسایدی ئەرمەنەکان، شەڕی سەربەخۆیی تورکیا و دامەزراندنی کۆماردا تێپەڕی و لە 1933 مرد؛ دوای ئەوەی بینی دەرفەتی سیاسیی دەربڕینی کوردی بە یەکجارەکی دادەخرێت، بە هەمان ڕادەی هەر دەرفەتێکی دیکە لە مێژووی نوێی کورددا.
چیرۆکەکەی چیرۆکی نەوەیەکە: ڕۆشنبیرە کوردەکان کە لە ساڵەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریەتدا باوەڕیان وابوو بارودۆخی سیاسی بۆ دەربڕینی کولتووری و سیاسیی کورد لە کۆتاییدا دەکرێتەوە، و ژیان تا ببینن ئەو باوەڕە بەو شێوە تایبەتەی نەتەوەپەرستیی تورک کە کاتێک گەیشتە دەسەڵات وەریگرت تێک دەشکێت.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: دیاربەکر و دەستەبژێری شارنشینی کورد
2. بەشی 2: بێداربوونەوەی کولتووریی کورد لە ئیستانبوڵ
3. بەشی 3: ئەندامی پەرلەمان
4. بەشی 4: شەڕ و جینۆسایدی ئەرمەنەکان
5. بەشی 5: کۆمار و لێکەوتەکانی
6. بەشی 6: میرات
7. ڕیزبەندیی کاتی
8. سەرچاوەکان
9. پرسیارە باوەکان
بەشی 1: دیاربەکر و دەستەبژێری شارنشینی کورد
دیاربەکر، ئەو شارە گەورە قەڵابەندەی سەر دیجلە کە بە بەردی بازاڵتی ڕەش دروست کراوە و وەک پایتەختی نافەرمیی ژیانی کولتووریی کورد لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا ناسراوە، ئەو جیهانە بوو کە عەزیز فەیزی پیرینچچیزادە لە 1878 تێیدا لەدایک بوو. خێزانی پیرینچچیزادە بەشێک بوون لە دەستەبژێری جێگیری بازرگانیی شارەکە؛ ناوەکەیان لە بازرگانیی برنجەوە هاتبوو کە سامانەکەیانی پێ کۆ کردبووەوە. ئەو پێگەیەیان هەبوو کە ئەم جۆرە خێزانانە لە شارەکانی پارێزگا عوسمانییەکاندا هەیانبوو: کاریگەر بوون لە کاروبارە ناوخۆییەکاندا، پەیوەندییان هەبوو بە هەم جیهانی کارگێڕیی عوسمانی و هەم تۆڕە هۆزی و ئایینییە کوردییەکانی ناوچەکە و لە هەم نەریتی کلاسیکی ئیسلامی و هەم ڕەوتە نوێیەکانی بیرکردنەوەی چاکسازیخوازیی عوسمانیدا خوێندەوار بوون.
ناسنامەی کوردیی دیاربەکر ڕوون بوو و بێ شەرم دەردەبڕدرا. شارەکە لە سەردەمی ناوەڕاستەوە ناوەندی ژیانی ئەدەبی و کولتووریی کورد بووبوو؛ شاری مەلای جزیری و نەریتی بەرفراوانتری شیعری کلاسیکی کوردی بوو. لەم ژینگەیەدا عەزیز فەیزی بە هەستێکی ڕوون بە ناسنامەی کوردیی خۆی و هۆشیاری بەو میراتە ئەدەبی و کولتوورییەی ئەو ناسنامەیە لە خۆی دەگرت گەورە بوو. ژیانی کاریی دواتری وەک چاڵاکوانێکی سیاسیی کورد لەم پێگەیشتنەدا ڕەگی هەبوو.
بەشی 2: بێداربوونەوەی کولتووریی کورد لە ئیستانبوڵ
شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908، کە دەستووری عوسمانیی گەڕاندەوە و بۆ ماوەیەکی کورت دەرفەتێکی سیاسیی بۆ هەموو کۆمەڵگاکانی ئیمپراتۆریەت کردەوە، هۆکاری سەرهەڵدانی جووڵەیەکی ڕێکخستنی کولتووری و سیاسیی کورد بوو. لە ئیستانبوڵ ڕۆشنبیرە کوردەکان کۆمەڵەی هیوای خوێندکارانی کورد (Kürt Talebe Hevi Cemiyeti) و ڕێکخراوەکانی دیکەیان دامەزراند کە بۆ پەرەپێدانی کولتووری کوردی تەرخان کرابوون. بڵاوکراوەکان بە زمانی کوردی زۆر بوون. کۆمەڵەکان بۆ «هەستانەوە» و «پێشکەوتن»ی گەلی کورد دامەزران.
عەزیز فەیزی پیرینچچیزادە یەکێک بوو لەو کوردە دیاربەکرییانەی بە چاڵاکی لەگەڵ ئەم دەرفەتەدا مامەڵەیان کرد. ئەندامی Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti بوو، کۆمەڵەی هاوکاریی هاوبەش و پێشکەوتنی کورد، کە یەکێک بوو لە ڕێکخراوە کولتوورییە سەرەکییە کوردییەکانی سەردەمی دەستوور. ئەم ڕێکخراوانە لە چوارچێوەی عوسمانیگەریدا کاریان دەکرد: داکۆکییان لە مافە کولتوورییەکانی کورد دەکرد وەک دەربڕینی یەکێتیی عوسمانی، نەک تەحەداکردنی؛ بانگەشەیان دەکرد کە ئیمپراتۆریەتێکی بەڕاستی دەستووری دەبوو جێگە بۆ ناسنامە کولتوورییەکانی هەموو گەلەکانی بکاتەوە.
بەشی 3: ئەندامی پەرلەمان
عەزیز فەیزی پیرینچچیزادە وەک ئەندامی پەرلەمانی عوسمانی خزمەتی کرد و لە دامەزراوە نوێنەرایەتییەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریەتدا نوێنەرایەتیی دیاربەکری کرد. ئەم ژیانی کارە پەرلەمانییە لە ساتێکی پڕئاژاوەی بێوێنەدا خستییە ناوەندی ژیانی سیاسیی عوسمانی: شەڕەکانی باڵکان، ململانێ سیاسییەکانی نێوان CUP و دژبەرەکانی و زیادبوونی گرژیی نێوان نەتەوەپەرستیی تورک و ئەو عوسمانیگەرییە فرەنەتەوەییەی ڕۆشنبیرە کوردەکان بە گشتی پێیان باشتر بوو. لە پەرلەمان یەکێک بوو لە دەنگە کوردییەکانی داکۆکیکەر لە چوارچێوەیەکی دەستووری کە بەڕاستی ڕێزی لە فرەچەشنیی ئیمپراتۆریەت دەگرت.
بەشی 4: شەڕ و جینۆسایدی ئەرمەنەکان
شەڕی جیهانیی یەکەم و جینۆسایدی ئەرمەنەکان لە 1915–1916 کەسایەتییە سیاسییە کوردەکانی دیاربەکری ڕووبەڕووی یەکێک لە کارەساتبارترین بارودۆخە ئەخلاقییەکانی مێژووی نوێ کردەوە. پارێزگای دیاربەکر لەو ناوچانە بوو کە جینۆسایدەکە تێیدا بە دڕندانەییەکی تایبەت ئەنجام درا، لە ژێر ڕێنماییی پارێزگار مەحمەد ڕەشید. کۆمەڵگای ئەرمەنیی دیاربەکر، دانیشتووانێکی بەرچاو و لە ڕووی کولتوورییەوە گرنگ کە بۆ چەندین سەدە لە تەنیشت دانیشتووانی کورد ژیابوون، تا ڕادەیەکی زۆر لەناو برا. کەسایەتییە کوردەکانی ناوچەکە بەرامبەر ئەم ڕووداوانە پێگەی جیاوازیان هەبوو: هەندێکیان لە توندوتیژییەکەدا بەشدارییان کرد، هەندێکیان تەنها تەماشاکەر بوون و هەندێکیان، بە مەترسییەکی گەورە لەسەر خۆیان، پەنا و یارمەتییان بۆ ئەرمەنەکان دابین کرد.
جینۆسایدەکە تەنها کارەساتێکی ئەخلاقی نەبوو؛ هەروەها کارەساتێکی سیاسی بوو بۆ ئەو ڕۆشنبیرە کوردانەی داکۆکییان لە عوسمانیگەرییەکی فرەنەتەوەیی کردبوو کە ئەرمەن و کورد و تورک و ئەوانی دیکە لە چوارچێوەیەکی دەستووریدا پێکەوە بژین. لەناوبردنی کۆمەڵگای ئەرمەنی بە ڕوونییەکی ترسناک نیشانی دا کە نەتەوەپەرستیی تورکیی CUP بەڕاستی ئامادە بوو چ کارێک بکات کاتێک کۆمەڵگای کەمینەیەکی بە هەڕەشەیەکی سیاسی دەزانی.
بەشی 5: کۆمار و لێکەوتەکانی
دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە 1923 و سەرکوتی دواتری ژیانی کولتووری و سیاسیی کورد ئەو جیهانەی وێران کرد کە عەزیز فەیزی پیرینچچیزادە ژیانی کاریی خۆی تێیدا بنیات نابوو. ئەو ڕێکخراوە کولتوورییە کوردییانەی یارمەتیی دروستکردنی دابوو قەدەغە کران. زمانی کوردی لە ژیانی گشتیدا سەرکوت کرا. ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 و سەرکوتی دڕندانەی ئەو ڕاپەڕینە شێلگیریی کۆمارەکەی بۆ لەناوبردنی هەر ڕێکخستنێکی سیاسیی کورد نیشان دا. دیاربەکر، ئەو شارەی ناوەندی ژیانی کولتووریی کورد بووبوو، تووشی پرۆگرامێکی بەردەوامی سڕینەوەی کولتووری کرا.
پیرینچچیزادە لە 1933، لە ناوەڕاستی ئەم سەردەمەی سەرکوتدا، مرد. ژیابوو تا ببینێت دەرفەتە سیاسییەکەی 1908 بە هەمان ڕادەی یەکجارەکی کە کرابووەوە دادەخرێت، و ببینێت بەڵێنە دەستوورییەکەی مافە کولتوورییەکانی کورد جێگەی خۆی بە پرۆگرامێکی نەتەوەپەرستی دەدات کە ئەو مافانە بە تەواوی ڕەت دەکاتەوە.
بەشی 6: میرات
عەزیز فەیزی پیرینچچیزادە سەر بە نەوەی ئەو پێشەنگە سیاسییە کوردانەیە کە لە ساڵەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا کارە بنەڕەتییەکەی بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردیان کرد. بە واتای سیاسیی ڕاستەوخۆ سەرکەوتوو نەبوون؛ ئەو خۆبەڕێوەبردنە کولتوورییە کوردییەی بەدوایدا دەگەڕان لە ماوەی ژیانیاندا بەدی نەهات و بۆ چەندین نەوەی دوای ئەوانیش بەدی نەدەهات. بەڵام نموونە پێشینەکانیان دامەزراند، ڕێکخراوەکانیان دروست کرد، بەڵگە و پاساوەکانیان داڕشت و چوارچێوە فیکرییەکەیان بەرهەم هێنا کە نەوەکانی دواتری چاڵاکوانە کوردەکان پشتیان پێ دەبەست. لە دیاربەکر، ئەو شارەی کەسایەتییەکەی داڕشت، بیرەوەرییەکەی سەر بە نەریتی هۆشیاریی سیاسیی کوردە کە شارەکە هەمیشە نوێنەرایەتیی کردووە.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی عەزیز فەیزی پیرینچچیزادە
1878 — لە دیاربەکر لە خێزانی بازرگانی و فیکریی پیرینچچیزادە لەدایک دەبێت.
1908 — شۆڕشی تورکە گەنجەکان؛ ڕێکخراوە کولتوورییە کوردییەکان زۆر دەبن؛ لە ژیانی سیاسیی کورد لە ئیستانبوڵ و دیاربەکر چاڵاکە.
1908–1918 — وەک ئەندامی پەرلەمانی عوسمانی و نوێنەری دیاربەکر خزمەت دەکات.
1915–1916 — جینۆسایدی ئەرمەنەکان؛ لەناوبردنی کۆمەڵگای ئەرمەنیی دیاربەکر.
1923 — کۆماری تورکیا دادەمەزرێت؛ سەرکوتی کولتووریی کورد دەست پێ دەکات.
1925 — ڕاپەڕینی شێخ سەعید سەرکوت دەکرێت؛ ژیانی سیاسیی کورد لە تورکیا بە کردەوە لەناو دەبرێت.
1933 — لە دیاربەکر دەمرێت.
سەرچاوەکان
1. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
3. Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism. University of Texas Press, 1989.
4. Zürcher, Erik Jan. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 2004.
5. Wikipedia contributors. Aziz Feyzi Pirinççizâde. https://en.wikipedia.org/wiki/Aziz_Feyzi_Pirin%C3%A7%C3%A7iz%C3%A2de
پرسیارە باوەکان
عەزیز فەیزی پیرینچچیزادە کێ بوو؟
عەزیز فەیزی پیرینچچیزادە (1878–1933) ڕۆشنبیر و سیاسەتمەدارێکی کوردی دیاربەکر بوو کە لە پەرلەمانی عوسمانیدا خزمەتی کرد و کەسایەتییەکی پێشەنگی ڕێکخراوە کولتوورییە کوردییەکانی کۆتاییی سەردەمی عوسمانی بوو. نوێنەرایەتیی ئەو نەوەیەی پێشەنگە سیاسییە کوردەکان دەکات کە لە دەیەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریەتدا کارە بنەڕەتییە دامەزراوەییەکەی بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردیان کرد.
دیاربەکر چ ڕۆڵێکی لە مێژووی کولتووریی کورددا هەبوو؟
دیاربەکر بۆ چەندین سەدە ناوەندی ژیانی کولتووری و فیکریی کورد لە ئەنادۆڵدا بووە. شارەکە هەندێک لە گەورەترین کەسایەتییەکانی ئەدەبی کلاسیکی کوردیی بەرهەم هێنا و لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانییەوە بوو بە ناوەندی سەرنجی هۆشیاریی سیاسیی کورد. بۆ ڕۆشنبیرە کوردەکانی وەک عەزیز فەیزی، دیاربەکر تەنها شوێنی بنەچە نەبوو، بەڵکو ناسنامەیەک بوو؛ پەیوەندییەک بە قووڵترین ڕەگەکانی کولتوور و مێژووی کوردەوە.
دیمەنی سیاسیی کورد دوای شۆڕشی تورکە گەنجەکان چۆن بوو؟
گەڕاندنەوەی دەستووری عوسمانی لە 1908 دەرفەتێکی سیاسیی کورتخایەنی بۆ ڕێکخستنی کولتووری و سیاسیی کورد کردەوە. کۆمەڵە و گۆڤار و ڕێکخراوە سیاسییە کوردییەکان لە ئیستانبوڵ و سەرانسەری ئیمپراتۆریەت زۆر بوون. ڕۆشنبیرە کوردەکان لە چوارچێوەیەکی عوسمانیگەریدا داکۆکییان لە مافە کولتوورییەکان دەکرد. ئەم دەرفەتە هەنگاو بە هەنگاو داخرا، کاتێک CUP پرۆگرامە نەتەوەپەرستییە تورکییەکەی بەهێز کرد، و بە سەرکوتی سیستەماتیکی ژیانی کولتووری و سیاسیی کورد لەلایەن کۆماری تورکیاوە دوای 1923 بە تەواوی لەناو برا.