بەهلوول ماهی کێ بوو؟
بەهلوول ماهی کەسایەتییەکی کوردی سەدەی 9 بوو و بەشێک بوو لە نەوە سەرەتاییەکەی ئەو کوردانەی لە چوارچێوەی شارستانییەتی ئیسلامیدا دەژیان و چاڵاک بوون. لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا لە تۆمارە مێژووییەکاندا دەردەکەوێت، کاتێک گەلی کورد شوێنی خۆی لە ناو جیهانە فراوانە ئیسلامییەکەدا دیاری دەکرد: لە هەمان کاتدا ژێردەستی خەلافەت بوون، بەرامبەر ناوەندگەراییی عەباسی بەرگرییان دەکرد و بەشداریی ژیانی کولتووری و فیکریی دەوڵەمەندی سەردەمی زێڕینی ئیسلامیان دەکرد.
سەدەی 9 یەکێک بوو لە ئاڵۆزترین و زیندووترین سەردەمەکانی مێژووی کورد. هۆزە کوردییەکان بەشداریی چەندین ڕاپەڕینیان لە دژی دەسەڵاتی عەباسی کرد؛ ڕاپەڕینەکانی 840 و 846 و 866 زایینی تۆمار کراون و تەنانەت لە قۆناغێکدا کورد دەستی بەسەر مووسڵدا گرت. هەروەها سەردەمی کەسایەتییە گەورە فیکرییە کوردییەکانی وەک ئەبوو حەنیفەی دینەوەری بوو، کە بەرهەمە بنەڕەتییەکانی لە ڕووەکناسی و مێژوو و زمانەوانیدا دەنووسی. بەهلوول ماهی بەشێک بوو لەم جیهانە کوردییە ئاڵۆز و زیندووەی سەدەی 9.
خاڵە سەرەکییەکان
بەهلوول ماهی کەسایەتییەکی کوردی سەدەی 9 بوو و بەشێک بوو لە نەریتی کوردیی سەردەمی سەرەتاییی عەباسی.
سەدەی 9 سەردەمی بەرگریی کورد بەرامبەر ناوەندگەراییی عەباسی و هەروەها بەشداریی کورد لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا بوو.
زانایان و کەسایەتییە کوردییەکانی ئەم سەردەمە ئەبوو حەنیفەی دینەوەری (ڕووەکناس و مێژوونووس) دەگرنەوە، کە یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ڕووەکناسیی عەرەبی.
هۆزە کوردییەکان لە سەدەی 9دا چەند ڕاپەڕینێکیان لە دژی دەسەڵاتی عەباسی بەرپا کرد و جەختیان لە سەربەخۆییی سیاسیی خۆیان کردەوە.
بەهلوول ماهی نوێنەرایەتیی ئامادەبوون و ناسنامەی کورد لە جیهانی سەرەتاییی ئیسلامدا دەکات.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
بنەچە و چوارچێوە
ژیاننامەی تایبەتیی بەهلوول ماهی بە تەواوی لە تۆمارە مێژووییەکانەوە ناتوانرێت بدۆزرێتەوە. وەک کەسایەتییەکی کوردی سەدەی 9 دەناسرێت و لە تۆمارە مێژووییەکاندا وەک بەشێک لە سەردەمی سەرەتاییی ئیسلامیی مێژووی کورد جێگەی پێ دراوە. هاتنی ناوی لە لیستی هێماکانی کورددا گرنگیی ئەو کەسانە ڕەنگ دەداتەوە کە لە سەردەمی ئاڵۆزی گواستنەوەی سەرەتای ئیسلامدا ناسنامەی کوردییان پاراست و دەریبڕی.
ناوی «بەهلوول» بنەچەی عەرەبیی هەیە و مانای «ئەوەی زۆر پێدەکەنێت» یان «کەسی دڵخۆش» دەدات؛ لە ناوی چەند کەسایەتییەکی مێژووییی ئەم سەردەمەدا دەردەکەوێت. ڕەنگە «ماهی» نازناوێکی هۆزی یان جوگرافی یان کەسی بێت. هاتنی ناوی لە تۆماری مێژووییی کورددا نوێنەرایەتیی ئامادەبوونی بەردەوامی کورد لە جیهانی ئیسلامیدا دەکات، لەو سەردەمەی خەلافەتی عەباسی لە لوتکەی گەشەی کولتوورییدا بوو، بەڵام هەروەها دەستی بە پارچەپارچەبوونی سیاسی دەکرد.
پاشخانی مێژوویی
سەدەی 9 بۆ گەلی کورد سەردەمێکی چارەنووسساز بوو. لە ژێر خەلافەتی عەباسیدا، ناوچە کوردییەکان، واتە شاخەکانی زاگرۆس و باکووری میزۆپۆتامیا و ناوچە بەرزاییە فراوانترەکانی ئەو شوێنەی ئەمڕۆ کوردستانە، بە ناو لە ژێر دەسەڵاتی خەلیفەدا بوون، بەڵام زۆرجار لە ڕاپەڕیندا بوون. هۆزە کوردییەکان لە سەرانسەری ناوچەکەدا بەشداریی ڕاپەڕینیان کرد: لە 840 و 846 و 866 زایینی. هەروەها بەشداریی بزووتنەوە ئیسلامییە فراوانترەکانیان دەکرد، لەوانە ڕاپەڕینە خوڕەمدینییە مەزدەکییە نوێیەکە کە بە بابەکەوە پەیوەست بوو. وەڵامی کورد بۆ فەرمانڕەواییی ئیسلامی هەرگیز تەنها ملکەچییەکی سادە نەبوو.
لە هەمان کاتدا، زانایان و ڕۆشنبیرانی کورد بەشدارییەکی بەرچاویان لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا دەکرد. ئەبوو حەنیفەی دینەوەری، کە نزیکەی 815 زایینی لە شاری کوردیی دینەوەر (لە نێوان هەمەدان و کرماشان) لەدایک بوو، لەم سەردەمەدا بەرهەمە ئینسایکلۆپیدیاییەکانی لە ڕووەکناسی و مێژوو و ئەستێرەناسی و زمانەوانیدا دەنووسی. جیهانی کوردیی سەدەی 9 جیهانێکی بەرگری و زیندووییی فیکری بوو؛ جیهانێک کە بەهلوول ماهی تێیدا دەژیا.
جیهانی کوردیی سەدەی 9
بەرگریی کورد لە سەردەمی عەباسیدا
خەلافەتی عەباسی دەسەڵاتی تیۆریی خۆی بەسەر ناوچە کوردییەکاندا دەپاراست، بەڵام کۆنترۆڵی کردەیی زۆرجار جێی ململانێ بوو. بە درێژایی سەدەی 9 ڕاپەڕینی کورد تۆمار کراوە. هۆزە کوردییەکانی زاگرۆس و باکووری میزۆپۆتامیا بەردەوام پیشانیان دا کە ئامادە نین فەرمانڕەواییی ڕاستەوخۆی خەلیفە قبووڵ بکەن و لە بەرامبەر وەفاداریی بە ناودا داوای خۆبەڕێوەبردنیان دەکرد. ئەم نەریتەی بەرگری، کە لە یەکەم سەدە ئیسلامییەکانەوە ئامادە بوو، لە کۆتاییدا میرنشینە سەربەخۆ کوردییەکانی سەدەکانی 10 و 11ی لێ کەوتەوە.
بەشداریی فیکریی کورد
سەدەی 9 هەروەها سەردەمی بەشداریی فیکریی کورد لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا بوو. «کیتاب ئەلنەبات» (کتێبی ڕووەکەکان)ی ئەبوو حەنیفەی دینەوەری بەرهەمی بنەڕەتیی ڕووەکناسیی عەرەبی بوو. «ئەخبار ئەلتیوال»ی بەرهەمێکی گەورەی مێژووی گشتی بوو. «ئەنساب ئەلئەکراد» (ڕەچەڵەکی کوردەکان)ی یەکێک بوو لە سەرەتاییترین گفتوگۆ ڕێکخراوەکانی بنەچەی کورد. کولتوورە فیکرییەکەی شاری کوردیی دینەوەر لە سەدەی 9دا ئەو چوارچێوەیە بوو کە کەسایەتییەکانی لەم جۆرە و کۆمەڵگە فراوانترەکەی زانا و شاعیر و سەرکردە کوردەکانی پێگەیاند، کە بەهلوول ماهی بەشێکی بوو.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی بەهلوول ماهی شوێنەکەیەتی لە نەریتی ئیسلامیی کوردی سەدەی 9دا؛ سەردەمێک کە گەلی کورد لە ڕووی سیاسییەوە بە بەرگری و لە ڕووی فیکرییەوە بە زانست خۆی دەچەسپاند. یادەوەریی ئەو بەشێکە لە چیرۆکە بەردەوامەکەی ناسنامەی کورد بە درێژایی سەردەمی ئیسلامی.
پرسیارە باوەکان
بەهلوول ماهی کێ بوو؟
بەهلوول ماهی کەسایەتییەکی کوردی سەدەی 9 بوو و لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا بەشێک بوو لە نەریتی کوردیی سەردەمی سەرەتاییی ئیسلامی. لە تۆماری هێماکانی کورددا وەک نوێنەری ناسنامە و ئامادەبوونی کورد لە جیهانی سەرەتاییی ئیسلامدا هاتووە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
List of Kurds — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurds).
Spread of Islam among Kurds — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Spread_of_Islam_among_Kurds).