کیاکسار (هوەخشەترە) کێ بوو؟
کیاکسار، کە ناوە کۆنە ئێرانییەکەی هوەخشەترە بوو، مەزنترین پاشای ئیمپراتۆریای ماد بوو و نزیکەی 625–585 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد؛ یەکێکە لە گرنگترین کەسایەتییەکانی سەرتاسەری مێژووی باوباپیرانی کورد. سوپای مادی ڕێک خستەوە، سکیتییەکانی دەرکرد، هاوپەیمانیی لەگەڵ بابلییەکان بە سەرکردایەتیی نابۆپۆلاسار پێک هێنا و لە 612 پێش زایین پایتەختی ئاشووری، نەینەوای وێران کرد؛ بەوەش کۆتایی بە ئیمپراتۆریای نوێی ئاشووری هێنا کە بۆ زیاتر لە دوو سەدە زاڵ بوو بەسەر ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا. ئەم کردەی ئازادکردنە لە نەتەوەپەروەریی نوێی کورددا یاد دەکرێتەوە: ڕووخانی نەینەوا لە یەکسانبوونی شەو و ڕۆژی بەهاردا بە شێوەیەکی هێمایی بە نەورۆز، سەری ساڵی کوردی، پەیوەست کراوە وەک سپێدەی یەکەم ساڵی کوردی. بۆ مێژوونووسانی کورد، کیاکسار مەزنترین قارەمانی مێژووی باوباپیرانی کوردە.
وەسفی ئیمپراتۆریای ماد لە Kurdish-History.comدا بە تایبەتی جەخت لە کیاکسار دەکاتەوە: «کیاکسار هاوپەیمانیی لەگەڵ بابل پێک هێنا بۆ وێرانکردنی نەینەوا و ئیمپراتۆریای ئاشووری؛ ڕووداوێک کە نەتەوەپەروەریی نوێی کورد وەک سپێدەی یەکەم ساڵی کوردی یاد دەکاتەوە.» ئەمە تەنها تۆمارێکی مێژوویی نییە؛ یادەوەریی زیندووی سەرکەوتنێکی باوباپیرانی کوردە کە بە درێژایی 2,600 ساڵ دەنگ دەداتەوە. کیاکسار تەنها ئیمپراتۆریایەکی لەناو نەبرد: گەلانی باوباپیرانی کوردی لە ستەمکارترین هێزی ئیمپراتۆریی جیهانی کۆن ڕزگار کرد.
خاڵە سەرەکییەکان
کیاکسار (هوەخشەترە) نزیکەی 625–585 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد و مەزنترین پاشای ماد بوو؛ ئیمپراتۆریای مادی بە زلهێزێکی ڕاستەقینە گەیاند.
سوپای مادی بەپێی جۆری یەکەکان ڕێک خستەوە (ڕمحبەدەستان، تیرهاوێژان و سوارەکان) و کاریگەرترین هێزی سەربازیی ئێرانیی سەردەمەکەی دروست کرد.
لە 612 پێش زایین، هاوپەیمانیی لەگەڵ نابۆپۆلاساری بابل پێک هێنا بۆ وێرانکردنی نەینەوا؛ بەوەش کۆتایی بە ئیمپراتۆریای ئاشووری هێنا کە بۆ زیاتر لە دوو سەدە گەلانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی چەوساندبووەوە.
ڕووخانی نەینەوا لە نەتەوەپەروەریی کورددا وەک سپێدەی یەکەم ساڵی کوردی یاد دەکرێتەوە؛ ئەو ڕووداوەی نەورۆز بە شێوەیەکی هێمایی جەژنی بۆ دەگێڕێت.
مێژوونووسانی کورد کیاکسار بە مەزنترین قارەمانی مێژووی باوباپیرانی کورد دادەنێن: ئەو پاشایەی گەلی خۆی لە ستەمکاریی ئاشووری ڕزگار کرد.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
وێرانکردنی نەینەوا و ئازادکردنی کورد
سەرەتای ژیان و بنەچە
کیاکسار کوڕی فرەوەرتیش بوو، ئەو پاشای مادەی لە شەڕی دژی ئاشووردا کوژرابوو. لە کاتی سەردەستیی سکیتی بەسەر ماددا پێگەیشت؛ ئەزموونێکی شێوەدەر کە بیرکردنەوە سەربازییەکەی داڕشت. بەپێی هیرۆدۆت، خودی سکیتییەکان فێری هونەری شەڕیان کردبوو (جەنگاوەرەکانیان مامۆستای گەنجە خانەدانەکانی ماد بووبوون)، و ئەو زانیارییەی بەکار هێنا بۆ ئەوەی لە کۆتاییدا دەریان بکات. یەکەم کاری وەک فەرمانڕەوایەکی سەربەخۆ ڕێکخستنەوەی سوپای ماد بوو؛ بەپێی جۆری یەکەکان، نەک پەیوەندیی هۆزی، پێکی خستەوە. ئەمە چاکسازییەکی سەربازیی گرنگ بوو کە هێزەکانی مادی کاریگەرتر کرد.
ناوی کیاکسار بە زمانی کۆنی ئێرانی، هوەخشەترە، واتای «فەرمانڕەوای باش» یان «ئەوەی سەروەریی باشی هەیە»یە. ناوێکی ئاواتخوازانە بوو کە بە تەواوی شایستەی بوو. تەنها مەزنترین فەرماندەی سەربازیی ماد نەبوو، بەڵکو دیپلۆماتێکی پێشکەوتووش بوو؛ هاوپەیمانییەکەی لەگەڵ نابۆپۆلاساری بابل دژی ئاشوور یەکێک بوو لە چارەنووسسازترین هاوبەشییە ستراتیژییەکانی مێژووی کۆن، کە شەڕێکی دووبەرەیی دروست کرد و ئاشوور نەیدەتوانی لێی ڕزگار بێت.
چوارچێوەی مێژوویی
ئیمپراتۆریای ئاشووری کە کیاکسار ڕووبەڕووی بووەوە، بۆ زیاتر لە دوو سەدە هێزی باڵادەستی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن بوو. فەرمانڕەواکانی بابلیان تاڵان کردبوو، میسریان داگیر کردبوو، سەدان هەزار کەسیان ڕاگواستبوو و یەکێک لە ترسناکترین مەکینە سەربازییەکانی جیهانی کۆنیان دروست کردبوو. بەڵام تا کۆتاییی سەدەی 7ی پێش زایین، ئاشوور زیاتر لە توانای خۆی فراوان بووبوو: قەیرانە ناوخۆییەکانی جێنشینی، بەرگریی بابلی و فشاری سنووری سکیتی و ماد هەموویان لاوازیان کردبوو. کیاکسار ئەم ساتەی لاوازییەی ناسی و لێدانێکی یەکلاکەرەوەی دا.
هاوپەیمانی لەگەڵ نابۆپۆلاساری بابل هەنگاوە ستراتیژییە نایابەکە بوو. کیاکسار بە هەماهەنگکردنی هاوکاتی هێرشە بابلی و مادییەکان بارودۆخێکی سەربازیی بێدەرەتانی بۆ ئاشوورییەکان دروست کرد: نەیاندەتوانی هێزی خۆیان دژی یەک دوژمن چڕ بکەنەوە بەبێ ئەوەی ئەوی دیکە زاڵ بێت بەسەریاندا. هاوپەیمانیی بابل و ماد لە دوو ئاراستەوە هێرشی کرد، لە 614 پێش زایین پایتەختی ئاشووری، ئاشووری گرت و پاشان لە 612 پێش زایین خودی نەینەوای وێران کرد. ئەو ئیمپراتۆریایەی بۆ چەندین نەوە زاڵ بوو بەسەر ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا، لە ماوەی دەیەیەکدا نەما.
وێرانکردنی نەینەوا و ئازادکردنی کورد
ڕووخانی نەینەوا (612 پێش زایین)
وێرانکردنی نەینەوا لە 612 پێش زایین یەکێک بوو لە شۆک‌ئامێزترین ڕووداوەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن. نەینەوا گەورەترین شاری جیهان بووبوو، پایتەختی ئەو ئیمپراتۆریایەی گەلانی ئیسرائیلی ڕاگواستبوو، بابلی تاڵان کردبوو، میسری داگیر کردبوو و بۆ چەندین نەوە ڕۆژهەڵاتی نزیکی تۆقاندبوو. کاتێک هێزەکانی کیاکسار و نابۆپۆلاسار دیوارەکانیان شکاند، تەنها کۆتایییان بە شارێک نەهێنا، بەڵکو بە سەردەمێکی تەواوی سەردەستیی ئاشووری. جیهانی کۆن چیتر وەک جاران نەمایەوە.
پەیوەندی بە سەری ساڵی کوردییەوە
ڕووخانی نەینەوا لە ڕووی هێماییەوە بووەتە ناوەندی ناسنامەی نەتەوەییی کورد. مێژوونووس و نەتەوەپەروەرانی کورد ئەم ڕووداوە، بە دیاریکراوی ڕزگاربوون لە ستەمکاریی ئاشووری، بە بنەچەی نەورۆزەوە دەبەستنەوە؛ سەری ساڵی کوردی کە لە یەکسانبوونی شەو و ڕۆژی بەهاردا جەژنی بۆ دەگێڕدرێت (21ی ئازار). ئەفسانەی کاوەی ئاسنگەر، کە دژی پاشای ستەمکاری ئاشووری‌ئاسای زەحاک ڕاپەڕی، وەشانی ئەفسانەییی ئەم ئازادکردنە مێژووییەیە. چ بەروارە مێژووییە وردەکەی ڕووخانی نەینەوا ڕێک لەگەڵ یەکسانبوونی شەو و ڕۆژدا یەک بگرێتەوە چ نا، پەیوەندییە هێماییەکە واتایەکی قووڵی هەیە: سەرکەوتنی کیاکسار ساتی دامەزرێنەری هۆشیاریی نەتەوەییی کوردە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ و ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
پەیوەندیی نێوان ڕووخانی نەینەوا و سەری ساڵی کوردی بابەتی لێکدانەوەی مێژوویی و هێمای نەتەوەییە. زانایان مشتومڕ لەسەر وردەکارییەکانی هەڵمەتەکانی کیاکسار دەکەن بەپێی گێڕانەوەی هیرۆدۆت (کە زیاتر لە سەدەیەک دواتر نووسیویەتی). مێژوونووسانی کورد جەخت لە گرنگیی هێمایی و مێژووییی ڕزگاربوونی ماد لە چەوساندنەوەی ئاشووری دەکەنەوە، لە هەمان کاتدا دان بەوەدا دەنێن کە ئەفسانەی نەورۆز چەندین چینی واتای هەیە کە لە یەک ڕووداوی مێژوویی تێدەپەڕێت.
سەبارەت بە پەیوەندیی ماد و کورد: بەڵگەکانی ناساندنی مادەکان وەک باوباپیرانی کورد بۆ سەردەمی کیاکسار لە هەموو کاتێک بەهێزترن. نیشتمانی ماد نیشتمانی کوردە. زمانی مادی نزیکترین زمانی لەناوچووە بە زمانی کوردی. ناوی کیاکسار، گەلەکەی و پایتەختەکەی لە ئەکباتانا (هەمەدان)، هەموویان بە قووڵی بە جیهانی کوردەوە پەیوەستن. مێژوونووسانی کورد تەنها بانگەشەی ئەوە ناکەن کە کیاکسار باوباپیریانە؛ بەڵگەکان بەهێز پشتگیریی ئەم بانگەشەیە دەکەن.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی کیاکسار زۆر گەورەیە. لە سەردەمی خۆیدا گەورەترین ئیمپراتۆریای جیهانی کۆنی دروست کرد، کە لە ئەنادۆڵەوە تا ئاسیای ناوەندی درێژ دەبووەوە؛ ئیمپراتۆریای ئاشووریی لەناو برد کە بۆ چەندین نەوە ڕۆژهەڵاتی نزیکی چەوساندبووەوە، و ئیمپراتۆریای مادی وەک هێزی باڵادەستی سەردەمەکەی دامەزراند. لە ڕووی سەربازی و سیاسییەوە گرنگترین فەرمانڕەوای مێژووی باوباپیرانی کوردە.
بۆ گەلی کورد، کیاکسار باوباپیرە مەزنەکەیە؛ ئەو پاشایەی ئەوەی کرد کە باوکی نەیتوانی، گەلی خۆی لە ستەمکاریی ئاشووری ڕزگار کرد، و هەر بەهارێک کە خێزانە کوردەکان بۆ نەورۆز کۆ دەبنەوە سەرکەوتنەکەی یاد دەکرێتەوە. ئەو سەرکەوتنەی 2,600 ساڵ لەمەوبەر هێشتا جەژنی بۆ دەگێڕدرێت. هیچ پاشایەکی دیکەی باوباپیرانی کورد میراتێکی بەجێ نەهێشتووە کە ئەوەندە ڕاستەوخۆ، بە خۆشی و بە ئاگاییەوە لە ئێستای کورددا زیندوو بێت.
پرسیارە باوەکان
کیاکسار کێ بوو؟
کیاکسار (هوەخشەترە) مەزنترین پاشای ماد بوو و نزیکەی 625–585 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد. سوپای مادی ڕێک خستەوە، سکیتییەکانی دەرکرد، هاوپەیمانیی لەگەڵ بابل پێک هێنا و لە 612 پێش زایین نەینەوا و ئیمپراتۆریای ئاشووریی لەناو برد. ئەم ڕووداوە لە نەتەوەپەروەریی کورددا وەک سپێدەی یەکەم ساڵی کوردی یاد دەکرێتەوە (کە بە شێوەیەکی هێمایی بە نەورۆزەوە پەیوەستە). مێژوونووسانی کورد ئەو بە مەزنترین قارەمانی مێژووی باوباپیرانی کورد دادەنێن.
ڕووخانی نەینەوا چۆن بە سەری ساڵی کوردییەوە پەیوەندیدارە؟
مێژوونووس و نەتەوەپەروەرانی کورد ڕزگاربوونی ماد/باوباپیرانی کورد لە چەوساندنەوەی ئاشووری (کە ڕووخانی نەینەوا لە 612 پێش زایین هێمایەتی) بە بنەچەی نەورۆزەوە دەبەستنەوە، سەری ساڵی کوردی کە لە 21ی ئازار جەژنی بۆ دەگێڕدرێت. ئەفسانەی ڕاپەڕینی کاوەی ئاسنگەر دژی زەحاکی ستەمکار دەربڕینە ئەفسانەییەکەی ئەم ئازادکردنە مێژووییەیە. سەرکەوتنی کیاکسار بە ساتی دامەزرێنەری هۆشیاریی نەتەوەییی کورد سەیر دەکرێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Herodotus, The Histories, Book I (c. 440 BCE) — سەرچاوەی ڕەسەن بۆ پاشایانی ماد.
The Medes — the Forefathers of the Kurds — Kurdish-History.com, 2026.
Median Empire — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Median_Empire); Britannica.