دادا کێ بوو؟
دادا یازدەیەمین پاشای ناسراوی شانشینی لولوبی بوو و نزیکەی 715 پێش زایین پاشایەتیی کرد. دادا نزیکەی 715 پێش زایین، لە سەردەمی پاشایەتیی سەرگۆنی دووەمی پاشای ئاشوور (پاشایەتی: 722–705 پێش زایین)، کە یەکێک بوو لە هێرشبەرانەترین فراوانخوازەکانی مێژووی ئاشوور، پاشایەتیی کرد. ئەو لە بنەماڵەی پاشایەتیی لولوبی بوو کە مێژوونووسە کوردەکان بە یەکێک لە گرنگترین ڕیشەکانی باوباپیرانی گەلی کوردی دەزانن؛ شارستانییەتێکی چیایی کە نزیکەی 1,800 ساڵ دەشتی شارەزووری زاگرۆسی بەڕێوە دەبرد، لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکەدەوە تا سەردەمی زاڵبوونی ئاشوور.
مێژوونووسە کوردەکان لولوبی بە باوباپیرانی ڕاستەوخۆی گەلی کورد دەزانن. دەشتی شارەزوور، واتە سلێمانی، هەڵەبجە و ڕێڕەوی کرماشان، دڵی کوردستانە و لولوبی بوون کە یەکەم جار ئەم خاکەیان لە شانشینێکی سیاسیی یەکگرتوودا ڕێک خست. پاشایەتیی دادا بەشێک بوو لەم چیرۆکە نائاسایییەی شارستانییەتی باوباپیرانی کورد لە چیاکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکدا.
خاڵە سەرەکییەکان
دادا یازدەیەمین پاشای ناسراوی لولوبی بوو، نزیکەی 715 پێش زایین.
شانشینی لولوبی نزیکەی 1,800 ساڵ (نزیکەی 2400–650 پێش زایین) لە چیاکانی زاگرۆس بەردەوام بوو؛ ناوچەی دڵی نیشتمانی گەلی کورد.
پایتەختەکەیان، لولوبوونا، بە ناوچەی هەڵەبجەی ئەمڕۆ ناسێنراوە، کە ڕاستەوخۆ لولوبی بە هۆشیاریی مێژووییی کوردەوە دەبەستێتەوە.
مێژوونووسە کوردەکان، بە پشتبەستن بە بەردەوامیی جوگرافی و خەسڵەتی کولتووریی هاوبەشی گەلانی چیاییی زاگرۆس، لولوبی بە باوباپیرانی ڕاستەوخۆی گەلی کورد دەزانن.
دادا وەک بەشێک لە زنجیرەی ڕەچەڵەکی فەرمانڕەواکانی باوباپیرانی کورد ڕێزی لێ دەگیرێت کە چیرۆکەکەیان لە 2400 پێش زایینەوە دەگاتە نەتەوەی کوردی ئەمڕۆ.
زانیاریی خێرا
چوارچێوەی مێژوویی
پاشایەتیی دادا (نزیکەی 715 پێش زایین) کەوتە سەردەمی فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتی نوێی ئاشوورەوە. ئیمپراتۆریەتی ئاشوور لە ژێر فەرمانڕەوایەتیی پاشاکانی وەک شەڵمانەسەری سێیەم، تیگلاتپیلەسەری سێیەم و سەرگۆنی دووەمدا بە شێوەیەکی هێرشبەرانە دەسەڵاتی خۆی بەسەر ڕۆژهەڵاتی نزیکدا فراوان دەکرد، لەوانەش چیاکانی زاگرۆس کە لولوبی زیاتر لە هەزار ساڵ دەسەڵاتیان تێدا هەبوو. پاشاکانی سەردەمی دواتری لولوبی بە ئاستە جیاوازەکانی سەربەخۆیی و ژێردەستی مامەڵەیان لەگەڵ ئەم ڕاستییە دەکرد. سەردەمی پاشایەتیی دادا هاوکات بوو لەگەڵ ماوەیەکی فشاری توندی ئاشوور بەسەر هەموو گەلە چیایییەکانی زاگرۆسدا. سەرگۆنی دووەم زۆر هەڵمەتی بۆ ناو ناوچە بەرزەکان ئەنجام دا و بە شێوەیەکی سیستەماتیک شانشینە بچووکترەکانی ناوچەکەی ملکەچ دەکرد یان لەناو دەبرد. ئەوەی شانشینی لولوبی لە ژێر فەرمانڕەوایەتیی دادادا لە 715 پێش زایین هێشتا وەک یەکەیەکی ناسراو هەبوو، زیاتر لە 1,600 ساڵ دوای دامەزراندنی، بەڵگەی خۆڕاگریی نائاساییی گەلانی چیاییی زاگرۆسە.
سەرەڕای فشاری هێزی ئاشوور، لولوبی بوون و ناسنامەی سیاسیی خۆیان لە زاگرۆس پاراست. خودی ئەوەی دادا و پاشاکانی دیکەی سەردەمی دواتری لولوبی لە تۆماری مێژوویی تۆمار کراون، جا لە ساڵنامە ئاشوورییەکان یان تۆمارەکانی باج یان سەرچاوەکانی دیکەدا بێت، دەیسەلمێنێت کە لولوبی تا کۆتاییی مێژووی تۆمارکراویان وەک یەکەیەکی سیاسیی ناسراو مابوونەوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی دادا بەشێکە لە میراتی هاوبەشی شانشینی لولوبی؛ یەکێک لە درێژخایەنترین بنەماڵە پاشایەتییەکانی باوباپیرانی کورد لە جیهانی کۆن. هەر پاشایەکی لولوبی کە تەختی گرت، بەشداریی لە بنەماڵەیەکی پاشایەتیدا کرد کە لە نزیکەی 2400 تا نزیکەی 650 پێش زایین درێژ دەبووەوە. پاشایەتیی دادا بەشێک بوو لەم چیرۆکە نائاسایییە.
بۆ گەلی کورد، لولوبی ئەو باوباپیرە چیایییانەن کە ڕیشە شارستانییەتییەکانیان دەگاتە 2400 پێش زایین. ئەو چیایانەی بەرگرییان لێ کرد، هەمان چیان کە گەلی کورد بە نیشتمانی خۆی دەزانێت. ڕۆحی ئەوان، سەرسەخت و سەربەخۆ و بە قووڵی ڕیشەداکوتاو لە خاکی زاگرۆس، لە ئیمماشکووشەوە تا ئەمڕۆ بە مێژووی کورددا دەڕوات.
پرسیارە باوەکان
دادا کێ بوو؟
دادا یازدەیەمین پاشای ناسراوی لولوبی بوو، نزیکەی 715 پێش زایین. ئەو لە بنەماڵەی پاشایەتیی لولوبی بوو کە نزیکەی 1,800 ساڵ دەشتی شارەزووری زاگرۆسی بەڕێوە دەبرد. مێژوونووسە کوردەکان ئەو بە یەکێک لە فەرمانڕەواکانی باوباپیرانی کورد لە یەکەم شانشینی چیاییی زاگرۆس دەزانن.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Lullubi — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Lullubi); IranianTours.com: Lullubi Culture.
The Lullubi: Bronze Age Giants and the Ancient Roots of the Kurdish People — Kurdish-History.com, 2026.