دەیسەم کوڕی ئیبراهیمی کوردی کێ بوو؟
دەیسەم کوڕی ئیبراهیمی کوردی (کۆچی دوایی: نزیکەی 957 زایینی) فەرماندەیەکی سەربازیی کورد بوو کە لەنێوان 938 و 955 زایینی بە پچڕپچڕی فەرمانڕەوایەتیی ئازەربایجانی کرد؛ یەکێک لە پڕئاشووبترین ڕێڕەوە سیاسییەکانی کورد لە سەدەی 10دا. دەیسەم لە دایکێکی کورد و باوکێکی عەرەب یان کورد لەدایک بوو و موسڵمانێکی خەواریجی بوو کە لە خزمەتی فەرمانڕەوای ساجیی ئازەربایجان، یووسف کوڕی ئەبیلساج، ناوبانگی دەرکرد. کاتێک بنەماڵەی ساجی ڕووخا، دەیسەم پاڵپشتیی هۆزیی کوردی خۆی بەکار هێنا بۆ دەستبەسەرداگرتنی خودی ئازەربایجان و بووە یەکێک لە یەکەم سەرکردە کوردەکان کە فەرمانڕەوایەتیی ئەم ناوچە زۆر گرنگەی ستراتیژییان کرد. ڕێڕەوی ئەو نموونەی خۆڕاگرییەکی نائاسایی بوو؛ دەرکرا، گەڕایەوە، دیسان دەرکرا، هەڵهات بۆ ئەرمەنستان، لە چەندین هێز داوای یارمەتیی کرد و ژیانی بە کوێرکردنەوە و زیندانیکردن لەلایەن سەڵارییەکانەوە کۆتاییی هات.
بۆ مێژوونووسە کوردەکان، دەیسەم کوڕی ئیبراهیمی کوردی کەسایەتییەکە کە هەم دەرفەتەکان و هەم لاوازییەکانی دەسەڵاتی سیاسیی کورد لە سەدەی 10دا دەردەخات. ئەو فەرماندەیەکی کورد بوو کە توانای سەربازیی دەستبەسەرداگرتن و پاراستنی ئازەربایجان و بنکەی هۆزیی کۆکردنەوەی پاڵپشتیی کوردی هەبوو. بەڵام لە جیهانێکدا چاڵاک بوو کە هێزە ڕکابەرەکان، واتە سەڵاری و بوویی و حەمدانییەکان، بەردەوام فشاری دەرەکییان دروست دەکرد و ئەو لە کۆتاییدا نەیتوانی پێگەی خۆی لە بەرامبەر هەموویاندا بە هاوکات پتەو بکات.
خاڵە سەرەکییەکان
دەیسەم کوڕی ئیبراهیمی کوردی (کۆچی دوایی: نزیکەی 957 زایینی) فەرماندەیەکی کورد بوو کە لە 938–955 زایینی بە پچڕپچڕی فەرمانڕەوایەتیی ئازەربایجانی کرد.
ئەو یەکێک بوو لە یەکەم سەرکردە کوردەکان کە ڕاستەوخۆ ئازەربایجانیان کۆنترۆڵ کرد، پێش بنەماڵەی ڕەوادی.
ئەو موسڵمانێکی خەواریجی بوو کە بە درێژایی ڕێڕەوی خۆی فەرماندەیی هێزە هۆزییە کوردە وەفادارەکانی دەکرد.
سەرەڕای چەندین جار دەرکردنی، لە ڕێگەی بنکەی پاڵپشتیی کوردی خۆیەوە دووبارە دەگەڕایەوە بۆ دەسەڵات.
لە کۆتاییدا مەڕزوبان کوڕی محەمەدی سەڵاری تێکی شکاند و کوێر کرایەوە و زیندانی کرا.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
بنەچە
دەیسەم کوڕی ئیبراهیمی کوردی وەک فەرماندەیەکی سەربازی لە خزمەتی والیی ساجیی ئازەربایجان ناوبانگی دەرکرد. بنەماڵەی ساجی، کە وەک ژێردەستی عەباسی فەرمانڕەوایەتیی ئازەربایجانی کردبوو، لە سەرەتای سەدەی 10دا لە ڕەوتی ڕووخاندا بوو. دەیسەم، کە کۆمەڵێکی بەهێزی شوێنکەوتوانی لەنێو هێزە هۆزییە کوردەکانی ناوچەکەدا دروست کردبوو، دەرفەتێکی بینی و قۆستییەوە: تا 938 زایینی کۆنترۆڵی خودی ئازەربایجانی گرتبوو.
ناسنامە ئایینییە خەواریجییەکەی ئەوی لە سەرکردە کوردە موسڵمانە سوننەکانی ڕەوتە باوەکەی سەردەمی خۆی جیا دەکردەوە. خەواریج ڕەوتێکی سەرەتاییی ئیسلام بوون کە جەختیان لە یەکسانیخوازیی توند دەکردەوە و ڕەواییی دەسەڵاتی خەلافەتیان ڕەت دەکردەوە، مەگەر بە ڕاستکرداری بەدەست هاتبێت. باوەڕە خەواریجییەکانی دەیسەم ئەگەری هەیە هەڵوێستی سیاسیی سەربەخۆی ئەو و ئامادەییی بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتە جێگیرەکانی سەردەمەکەی بەهێزتر کردبێت.
چوارچێوەی مێژوویی
ناوەڕاستی سەدەی 10 لە ڕۆژهەڵاتی نزیکدا ماوەیەکی نائارامیی نائاساییی سیاسی بوو. خەلافەتی عەباسی دەسەڵاتی کاریگەری لەدەست دابوو. هێزە هەرێمییەکان بۆ کۆنترۆڵ لە سەرانسەری ئێران و عێراق و قەوقاز ڕکابەرایەتییان دەکرد. لە ئازەربایجان، کە ناوچەیەکی دەوڵەمەند و خاوەن پێگەیەکی ستراتیژی بوو، چەندین هێز ڕکابەرایەتییان دەکرد: سەڵارییەکان (فەرمانڕەوای دەیلەمی کە بنکەیان لە تاروم بوو)، بووییەکان (فەرمانڕەوای دەیلەمی کە بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون لە بەغدا زاڵ دەبوون) و سەرکردە هۆزییە کوردەکانی وەک دەیسەم. توانای پاراستنی ئازەربایجان پێویستی یان بە هێزێکی سەربازیی زۆر باڵادەست یان بە هاوپەیمانییەکی جێگیر هەبوو. دەیسەم بنکە هۆزییە کوردییەکەی هەبوو، بەڵام هەمیشە ئەو سەرچاوە سەربازییانەی نەبوو کە پێگەی خۆی بە هاوکات لە بەرامبەر هەموو ڕکابەرەکاندا بپارێزێت.
ئەوەی ڕێڕەوی دەیسەم بەرچاو دەکات خۆڕاگرییەکەیەتی. چەندین جار لە ئازەربایجان دەرکرا، بەڵام هەمیشە ڕێگەیەکی بۆ گەڕانەوە دەدۆزییەوە. داوای هاوپەیمانیی لە زیارییەکان کرد، هەڵهات بۆ شانشینی ئەرمەنیی ئاردزروونی، داوای یارمەتیی لە حەمدانییەکان کرد و وەفاداریی هۆزیی کوردی وەک بنکەی هەمیشەییی پاڵپشتیی خۆی بەکار دەهێنا. تێکشکاندن و کوێرکردنەوەی ئەو لەلایەن مەڕزوبانی سەڵارییەوە لە کۆتاییدا، کۆتاییی ڕێڕەوێکی سیاسیی بە شێوەیەکی نائاسایی پڕئاشووب بوو.
فەرمانڕەوایەتیی ئازەربایجان
دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات
دەیسەم نزیکەی 938 زایینی بە پاڵپشتیی هۆزیی کوردی خۆی کۆنترۆڵی ئازەربایجانی گرت و دوای ڕووخانی بنەماڵەی ساجی پێگەی خۆی وەک فەرمانڕەوای بەکردەوەی ناوچەکە جێگیر کرد. فەرمانڕەوایەتیی ئەو یەکەم نموونەی دەستگرتنی ڕاستەوخۆی ئازەربایجان لەلایەن فەرماندەیەکی کوردەوە بوو؛ نموونەیەک کە بنەماڵەی ڕەوادیی دواتر بنیاتنانی لەسەر کرد و دامەزراوەیی کرد. ئەو شارە گەورەکانی پارێزگاکەی کۆنترۆڵ دەکرد و فەرماندەیی هێزێکی سەربازیی بەرچاوی دەکرد.
سیاسەتی ئاڵۆزی مانەوە
فەرمانڕەوایەتیی دەیسەم بەسەر ئازەربایجاندا چەندین جار لەلایەن مەڕزوبان کوڕی محەمەدی سەڵارییەوە پچڕا. سەڵارییەکان، کە بنکەیان لە تاروم بوو، ئازەربایجانیان بۆ خۆیان دەویست و مەڕزوبان یەکێک لە لێهاتووترین فەرماندە سەربازییەکانی سەردەمەکە بوو. بەکرێگیراوە دەیلەمییەکانی دەیسەم لە ساتێکی گرنگدا لە ئەو جیابوونەوە و پەیوەست بوون بە مەڕزوبانەوە و ناچاریان کرد هەڵبێت. ئەو چەندین جار بە پاڵپشتیی زیارییەکان و هێزە هۆزییە کوردەکان و لە کۆتاییدا حەمدانییەکان گەڕایەوە، بەڵام هەرگیز نەیتوانی بە شێوەیەکی هەمیشەیی پێگەی خۆی پتەو بکات.
کەوتنی دەیسەم
کۆتا تێکشکانی دەیسەم نزیکەی 955–957 زایینی ڕوویدا. دوای دەرکردنی لە ئازەربایجان و ئەرمەنستان، داوای یارمەتیی لە سەیفەددەولەی بنەماڵەی حەمدانی کرد و بۆ ماوەیەکی کورت وەک ژێردەستی حەمدانییەکان سەڵماسی گرت، پێش ئەوەی مەڕزوبان دیسان دەری بکات. پاشای ئاردزروونیی ڤاسپوراکان، کە لە ژێر فشاری مەڕزوباندا بوو، دەیسەمی گرت و ڕادەستی سەڵارییەکەی کرد. مەڕزوبان فەرمانی دا کوێری بکەنەوە و زیندانی بکەن؛ سزای باوی ڕکابەرە تێکشکاوەکان لەم سەردەمەدا، کە کۆتاییی بە ڕێڕەوێکی خۆڕاگریی نائاساییی سیاسی هێنا.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی دەیسەم کوڕی ئیبراهیمی کوردی ئەو نەریتە سیاسییە کوردییەیە کە یارمەتیی دامەزراندنی لە ئازەربایجان دا. وەک یەکەم فەرماندەی کورد کە ئازەربایجانی گرت، نموونە سیاسییەکەی دروست کرد کە بنەماڵەی ڕەوادی بنیاتنانی لەسەر کرد و ئازەربایجانی کردە بەشێک لە جیهانی سیاسیی کورد لە سەدەکانی 10 و 11دا. ڕێڕەوی ئەو، سەرەڕای هەموو ئاشووبەکانی، توانای سەرکردایەتیی هۆزیی کوردی بۆ دەستبەسەرداگرتن و پاراستنی خاکە گەورەکان لە سەردەمی پەرتەوازەبوونی عەباسیدا پیشان دا.
پرسیارە باوەکان
دەیسەم کوڕی ئیبراهیمی کوردی کێ بوو؟
دەیسەم کوڕی ئیبراهیمی کوردی (کۆچی دوایی: نزیکەی 957 زایینی) فەرماندەیەکی سەربازیی کورد بوو کە لەنێوان 938 و 955 زایینی بە پچڕپچڕی فەرمانڕەوایەتیی ئازەربایجانی کرد. ئەو یەکەم فەرماندەی کورد بوو کە ڕاستەوخۆ ئازەربایجانی گرت، پێش بنەماڵەی ڕەوادی. لە کۆتاییدا ڕکابەرە سەڵارییەکەی، مەڕزوبان کوڕی محەمەد، کوێری کردەوە و زیندانیی کرد.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Daysam ibn Ibrahim al-Kurdi — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Daysam_ibn_Ibrahim_al-Kurdi).