دیۆکەس (داییوککو) کێ بوو؟
دیۆکەس، کە لە سەرچاوە کۆنەکاندا بە ناوە ئێرانییە کۆنەکەی، داییوککو، ناسراوە، دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی ماد بوو و نزیکەی 728–675 پێش زایین فەرمانڕەوایی کرد. هیرۆدۆت یەکخستنی هۆزە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە کیانێکی سیاسیی یەکگرتوودا و بنیاتنانی پایتەختە گەورە و قەڵابەندەکەی، ئەکباتانا (هەمەدانی ئەمڕۆ، لە ناوچەی کوردیی ڕۆژئاوای ئێران)، بە ئەو دەبەستێتەوە. بە ڕاستەوخۆترین مانا، ئەو باوکی دامەزرێنەری شارستانیەتی مادیی باوباپیرانی کوردە: ئەو پیاوەی گەلە پەرشوبڵاوەکانی شاخەکانی زاگرۆسی یەک خست و کردنی بە ئیمپراتۆریەتێک کە دواجار ئیمپراتۆریەتی ئاشووری لەناو دەبرد و جیهانی کۆنی دەگۆڕی. ئیمپراتۆریەتی ماد یەکێکە لە گرنگترین شارستانیەتەکانی باوباپیرانی کورد لە سەرتاسەری مێژوودا. مێژوونووسانی کورد مادەکان، گەلێکی ئێرانیی کۆن کە بە زمانێکی ئێرانیی کۆن دەدووان و ئەو زمانە باوباپیری زمانی کوردی بوو، بە ڕاستەوخۆترین پێشینانی نەتەوەی کورد دادەنێن. پایتەختەکەیان ئەکباتانا بوو (هەمەدانی ئەمڕۆ، لە ناوچەی کوردیی ڕۆژئاوای ئێران). ئیمپراتۆریەتەکەیان لە ئەنادۆڵەوە تا ئاسیای ناوەڕاست درێژ دەبووەوە و مادەکان بوون کە لە ژێر سەرکردایەتیی کیاکسارەس، بە تاڵانکردنی نەینەوا لە ساڵی 612 پێش زایین، ئیمپراتۆریەتی ئاشوورییان لەناو برد؛ ڕووداوێک کە لە نەتەوەگەراییی کوردیی ئەمڕۆدا وەک سەرەتای یەکەم ساڵی کوردی یادی دەکرێتەوە.
مێژوونووسانی کورد دیۆکەس بە یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییەکانی مێژووی باوباپیرانی کورد دادەنێن: ئەو پیاوەی دەستی بەو پرۆسەیە کرد کە مادەکانی کردە زلهێزێکی جیهانی و گەلەکەی ڕاستەوخۆترین باوباپیرانی زمان و کولتووری نەتەوەی کوردن. ناو و چیرۆکەکەی سەرەتای ئەو بەشە دیاری دەکەن کە نەتەوەگەرایانی کورد زۆرجار بە سەرەتای نەتەوەی کوردی دادەنێن.
خاڵە سەرەکییەکان
دیۆکەس (داییوککو)، نزیکەی 728–675 پێش زایین، ئیمپراتۆریەتی مادی دامەزراند و هۆزەکانی مادی لە یەکەم دەوڵەتی مەزنی باوباپیرانی کورد لە سەردەمی ئاسندا یەک خست.
ئەکباتانای (هەمەدانی ئەمڕۆ، ناوچەی کوردیی ڕۆژئاوای ئێران) وەک پایتەختی ماد بنیات نا؛ شارێک کە زیاتر لە هەزار ساڵ بە ناوەندێکی گرنگ مایەوە.
مادەکان بە زمانێکی ئێرانیی کۆن دەدووان کە یەکێکە لە ڕاستەوخۆترین باوباپیرانی زمانی کوردی؛ ئەمە لە ڕووی زمانەوە دەیانکاتە نزیکترین گەلی باوباپیرانی کورد.
ئیمپراتۆریەتی ماد لە لوتکەی دەسەڵاتیدا لە ئەنادۆڵەوە تا ئاسیای ناوەڕاست درێژ دەبووەوە و سەرتاسەری زێدی کوردی لەخۆ دەگرت.
مێژوونووسانی کورد دیۆکەس بە باوکی دامەزرێنەری شارستانیەتی باوباپیرانی کورد لە سەردەمی ئاسندا دادەنێن؛ ئەو پیاوەی گەلە شاخاوییەکانی باوباپیرانی کوردی لە ئیمپراتۆریەتێکدا یەک خست.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
هیرۆدۆت سەرەتای ژیانی دیۆکەس بە وردەکاریی ناسراو باس دەکات: لە گوندە مادییەکەیدا پیاوێکی دانا و دادپەروەر بوو و وردەوردە بوو بە ناوبژیوانی ناکۆکییەکان؛ خەڵک لە سەرتاسەری مادەوە ڕوویان تێ دەکرد بۆ داواکردنی دادوەری. کاتێک خۆی لەم ڕۆڵە کشاندەوە و نیشانی دا لە نەبوونی دادپەروەریدا چی ڕوو دەدات، مادەکان بە کۆمەڵ بڕیاریان دا بیکەن بە پاشا. پاشان داوای کۆشکێکی شکۆدار و پاسەوانی تایبەتی و بنیاتنانی پایتەختێکی مەزن، ئەکباتانا، کرد کە حەوت شوورەی هاوناوەندی بە ڕەنگی جیاواز دەوریان دابوو. گێڕانەوەی هیرۆدۆت تا ڕادەیەک ئەفسانەییە، بەڵام ڕاستییەک دەربارەی دیۆکەس دەگرێتەوە: سەرکردەیەک بوو کە تێدەگەیشت دەسەڵاتی سیاسی هەم فەرمانڕەواییی دادپەروەرانەی دەوێت، هەم هێمای کاریگەری دەسەڵات.
یەکساندانانی دیۆکەس لەگەڵ ئەو «داییوککو»یەی لە تۆمارە ئاشوورییەکاندا هاتووە، جێی مشتومڕی مێژوونووسانە. سارگۆن دووەمی ئاشووری تۆماری ڕاگوێزانی «داییوککو»یەک دەکات لە نزیکەی 715 پێش زایین. ئەگەر ئەمە هەمان کەس بێت، دیۆکەس دەخاتە چوارچێوەیەکی مێژوویی ئاڵۆزتر لەوەی هیرۆدۆت پیشانی دەدات. مێژوونووسانی کورد تێبینی دەکەن کە جا ئەم یەکساندانانە ورد بێت یان نا، دیۆکەس نوێنەرایەتیی ئەو ساتە مێژووییە دەکات کە گەلە مادییەکانی باوباپیرانی کورد وەک هێزێکی سیاسیی یەکگرتوو دەرکەوتن و توانای ڕووبەڕووبوونەوەی دەسەڵاتی ئاشوورییان هەبوو.
چوارچێوەی مێژوویی
دیۆکەس ئیمپراتۆریەتی مادی لە سەردەمێکی فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتی ئاشووریدا دامەزراند. ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ژێر فەرمانڕەواییی سارگۆن دووەم (722–705 پێش زایین) هێزی باڵادەستی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن بوو و هەڵمەتەکانی بۆ شاخەکانی زاگرۆس بە ڕاستەوخۆ دەیگەیاندە هۆزەکانی ماد. مادەکان باجیان بە ئاشوور دەدا و بەر هێرشە سەربازییە ئاشوورییەکان دەکەوتن. یەکخستنی هۆزەکانی ماد لەلایەن دیۆکەسەوە، هەم وەڵامێکی سیاسی بوو، هەم وەڵامێکی سەربازی بۆ ئەم فشارە ئاشوورییە.
ئەکباتانا، ئەو پایتەختەی دیۆکەس بنیات نا، تەنها شارێک نەبوو، بەڵکو پەیامێک بوو. قەڵا گەورە حەوت‌شوورەکە، کە هەر شوورەیەکی بە ڕەنگێکی جیاواز ڕەنگ کرابوو، بۆ پیشاندانی دەسەڵاتی پاشایەتی و کۆکردنەوەی سەرچاوەکانی دەوڵەتی نوێی ماد داڕێژرابوو. شوێنەکەی لەو ناوچەیەی ئێستا زۆرینەکەی کوردن لە ڕۆژئاوای ئێران (پارێزگای هەمەدان)، پایتەختەکەی ڕاستەوخۆ لە زێدی باوباپیرانی کورددا دادەنا.
دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی ماد
یەکخستنی هۆزەکانی ماد
دەستکەوتە سەرەکییەکەی دیۆکەس سیاسی بوو: هۆزە پەرشوبڵاو و نیمچەخۆسەرەکانی مادی یەک خست و کردنی بە پاشایەتییەکی یەکگرتوو. ئەمە دەستکەوتێکی بچووک نەبوو. گەلەکانی شاخەکانی زاگرۆس نەریتێکی بەهێزی خۆسەریی ناوخۆیی و سەربەخۆیییان هەبوو؛ نەریتێک کە بە درێژایی هەزارەکان دەبوو بە تایبەتمەندییەکی دیاریکەرەوەی کولتووری سیاسیی کورد. دیۆکەس ڕێگایەکی دۆزییەوە بۆ ئاراستەکردنی ئەم وزەیە بەرەو پێکهاتەیەکی سیاسیی یەکگرتوو، بەبێ تێکشکاندنی ئەو خۆسەرییەی مادەکانی بەهێز دەکرد.
بنیاتنانی ئەکباتانا
ئەکباتانا (بە ئێرانیی کۆن: هەگمەتانا، بە مانای «شوێنی کۆبوونەوە») یەکەم شاری مەزنی جیهانی باوباپیرانی کورد بوو. لە بەرزاییەکانی زاگرۆس بنیات نرابوو، لە ئاستێکی بەرزدا کە سوودی سروشتیی بەرگریی پێ دەبەخشی؛ زیاتر لە سەدەیەک وەک پایتەختی ماد خزمەتی کرد و لە ژێر دەسەڵاتی فارسە هەخامەنشییەکان و سەلەوکییەکان و پارتەکان و دوای ئەوانیش، وەک شارێکی گرنگ بەردەوام بوو. هەمەدانی ئەمڕۆ، کە لە هەمان شوێنە، یەکێکە لە کۆنترین شارەکانی جیهان کە بەردەوام نیشتەجێبوونی تێدا هەبووە. دیۆکەس ناوبانگی پێ بەخشی.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
سەرچاوەی ڕاستەوخۆی سەرەکی بۆ دیۆکەس هیرۆدۆتە، کە گێڕانەوەکەی توخمی ئەفسانەیی لەخۆ دەگرێت؛ قەڵا حەوت‌شوورەکە و چیرۆکی سەرەتای دیۆکەس وەک دادوەری گوند. توێژەران مشتومڕ دەکەن کە چەندەی گێڕانەوەی هیرۆدۆت لە ڕووی مێژووییەوە وردە و چەندەی داڕشتنێکی ئەدەبییە. یەکساندانانی لەگەڵ «داییوککو»ی تۆمارە ئاشوورییەکان ئاستێکی دیکەی ئاڵۆزی زیاد دەکات. مێژوونووسانی کورد دیۆکەس بە دامەزرێنەری مێژوویی دەوڵەتی ماد دەزانن، لە هەمان کاتدا دان بەوەدا دەنێن کە وردەکارییەکانی ژیاننامەکەی تا ڕادەیەک ئەفسانەیین.
لە بابەتی پەیوەندیی مادەکان بە باوباپیرانی کوردەوە: لە نێو هەموو بانگەشەکانی باوباپیریی کورددا، ئەمە بەهێزترین بەڵگەی بۆ هاتووە. زمانی مادی زمانێکی ئێرانیی کۆنە کە پەیوەندیی نزیکی بە باوباپیری زمانی کوردییەوە هەیە. زێدی مادەکان، شاخەکانی زاگرۆس و ئەکباتانا (هەمەدان) و دەشتی بەرزی ڕۆژئاوای ئێران، زێدی کوردییە. ژمارەیەکی بەرچاوی توێژینەوەکان دان بە بەردەوامیی کولتووری لەنێوان مادە کۆنەکان و کوردەکانی ئەمڕۆدا دەنێن، تەنها مێژوونووسە نەتەوەگەرایە کوردەکان نین.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی دیۆکەس خودی ئیمپراتۆریەتی مادە. هەموو ئەوەی مادەکان بەدەستیان هێنا، لە لەناوبردنی نەینەوا لەلایەن کیاکسارەسەوە، تا ڕۆڵی مادەکان وەک ڕزگارکەرانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن لە ستەمی ئاشووری و پەیوەندیی هێماییی سەری ساڵی کوردی بە ئەم ڕزگارییەوە، بە یەکخستنی هۆزەکانی ماد لەلایەن دیۆکەسەوە دەستی پێ کرد. ئەو باوکی دامەزرێنەری ئەو ئیمپراتۆریەتەیە کە لە مێژوودا ڕاستەوخۆترین پەیوەندیی بە باوباپیرانی کوردەوە هەیە.
بۆ گەلی کورد، دیۆکەس ئەو باوباپیرەیە کە دەستی بە هەمووی کرد. نەتەوەی کورد، کە نەوە زیندووە هەرە ڕاستەوخۆکانی مادەکان پێکی دەهێنن، ڕەگە شارستانیەتییە هەرە قووڵەکانی خۆی بە ئەودا دەگەڕێنێتەوە. کاتێک خێزانە کوردەکان لە سێبەری شاخەکانی زاگرۆسدا نەورۆز دەگێڕن، لەو نیشتمانەدا وەستاون کە دیۆکەس بۆ یەکەم جار لە پاشایەتییەکدا یەکی خست. ئەمە میراتێکی 2,700 ساڵەیە.
پرسیارە باوەکان
دیۆکەس کێ بوو؟
دیۆکەس (داییوککو) دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی ماد بوو و نزیکەی 728–675 پێش زایین فەرمانڕەوایی کرد. هۆزەکانی مادی شاخەکانی زاگرۆسی یەک خست و ئەکباتانای (هەمەدانی ئەمڕۆ، ئێران) وەک پایتەختی ماد بنیات نا. مێژوونووسانی کورد بە باوکی دامەزرێنەری ئەو ئیمپراتۆریەتەی دادەنێن کە لە مێژوودا ڕاستەوخۆترین پەیوەندیی بە باوباپیرانی کوردەوە هەیە.
ئەکباتانا، پایتەختی ماد، لە کوێ بوو؟
ئەکباتانا (بە ئێرانیی کۆن: هەگمەتانا) لە بەرزاییەکانی زاگرۆس لە ڕۆژئاوای ئێراندا بوو؛ شوێنەکەی لەگەڵ هەمەدانی ئەمڕۆ یەک دەگرێتەوە (کە بە Hamadan و Hamedan دەنووسرێت). دیۆکەس وەک یەکەم پایتەختی ئیمپراتۆریەتی ماد بنیات نا و یەکێکە لە کۆنترین شارەکانی جیهان کە بەردەوام نیشتەجێبوونی تێدا هەبووە. هەمەدان لە ناوچەیەکی ئێرانە کە لە ڕووی مێژووییەوە زۆرینەکەی کورد بوون.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
هیرۆدۆت، «مێژووەکان»، کتێبی یەکەم (نزیکەی 440 پێش زایین)؛ سەرچاوەی ڕاستەوخۆ بۆ پاشاکانی ماد.
«مادەکان؛ باوباپیرانی کورد»؛ Kurdish-History.com، 2026.
«ئیمپراتۆریەتی ماد»؛ ویکیپیدیا (en.wikipedia.org/wiki/Median_Empire)؛ بریتانیکا.