لە گێژاوی مێژووی کۆتایی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای کۆماری تورکیادا، کەم کەسایەتی هێندەی دیاپ یڵدڕم گرژییەکانی نێوان ناسنامەی نەتەوەیی، دڵسۆزیی هۆزی و نەتەوەخوازیی دەوڵەت بە قووڵی نوێنەرایەتی دەکات. لە 1852 لە خێزانێکی هۆزیی دیاری عەلەوی و زازا و کورد لە ناوچە سەخت و شاخاوییەکەی دەرسیم (تونجەلیی ئەمڕۆ) لەدایک بوو. دیاپ لە سەرۆک هۆزێکی ناوخۆییەوە بووە فەرماندەی سەربازی، سیاسەتمەدار و پاڵپشتێکی پتەوی مستەفا کەمال ئەتاتورک. بە دیاپ ئاغاش ناسراو بوو و بە پابەندبوونێکی توند بە یەکگرتوویی لەژێر فەرمانڕەوایی تورکیادا لەناو ڕووخانی ئیمپراتۆریاکە، شەڕی یەکەمی جیهانی و شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا ڕێگای خۆی دۆزییەوە. بەڵام میراتەکەی بە قووڵی جێی ناکۆکییە: نەتەوەخوازە تورکەکان وەک نیشتمانپەروەرێک ستایشی دەکەن کە کوردی لەناو کۆمارە نوێیەکەدا تێکەڵ کرد، لە کاتێکدا زۆر نەتەوەخوازی کورد وەک «جاش» ڕیسوای دەکەن؛ خائینێک کە ڕاپەڕینەکانی سەرکوت کرد و خۆبەڕێوەبردنی کوردی ڕەت کردەوە.
ئەم بابەتەی بلۆگ لە ژیانی دیاپ یڵدڕم بە قووڵی دەکۆڵێتەوە و پشت بە گێڕانەوە مێژووییەکان دەبەستێت بۆ شیکردنەوەی ڕۆڵە فرەلایەنەکەی. لە ڕەگ و ڕیشە هۆزییەکانی لە چەمیشگەزەکەوە تا وتارە پەرلەمانییەکانی لە ئەنکەرە، چیرۆکی دیاپ خەباتە فراوانترەکانی کورد لە گواستنەوە لە ئیمپراتۆریاوە بۆ دەوڵەتی نەتەوەیی دەنوێنێت. لەناو بەڵێنەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووس دوای شەڕی یەکەمی جیهانیدا، دیاپ هەڵیبژارد لەگەڵ کۆماری تازەسەرهەڵداوی تورکیا ڕێک بکەوێت؛ بەمەش کاری لە چارەنووسی دەرسیم کرد و شێوەی بە گفتوگۆکانی ناسنامەی کوردی دا کە تا ئەمڕۆ بەردەوامن. کردارەکانی لە ڕاپەڕینە سەرەکییەکانی وەک کۆچگیری و شێخ سەعیددا دابەشبوونە ناوخۆییەکانی کۆمەڵگەی کوردی دەخەنە ڕوو، کە دڵسۆزی بۆ هۆز و ئایین و دەوڵەت زۆرجار تێیاندا پێکدادەدا.
لە کاتێکدا هێزە ئەورووپییەکان خاکەکانی عوسمانییان دابەش دەکرد، بڕیارەکانی دیاپ یارمەتیی پتەوکردنی کۆنتڕۆڵی تورکیا بەسەر ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا دا. بەڵام تۆوی کینەیانیش چاند و بەشدارییان لە ڕێخۆشکردن بۆ کۆمەڵکوژیی تراژیدیی دەرسیم لە 1937–1938دا هەبوو، کە ماوەیەکی کەم دوای مردنی ئەو ڕوویدا. لە ڕوانگەی ئەم تێڕوانینەوە دەکۆڵینەوە کە چۆن ژیانی پیاوێک ئاڵۆزییەکانی ناسنامە، دەسەڵات و مانەوە لە سەردەمێکی گۆڕانکاریی قووڵدا لەخۆ دەگرێت.
سەرەتای ژیان و پاشخانی خێزان
دیاپ یڵدڕم لە 1ی نیسانی 1852 لە گوندی مەلکیشی (ئێستا بەشێک لە قەزای چەمیشگەزەکە) لە سەنجەقی دەرسیمی ئیمپراتۆریای عوسمانی لەدایک بوو. دەرسیم ناوچەیەکی شاخاوییە کە زۆربەی دانیشتووانی عەلەوییە زازا و کوردەکان بوون و بە هۆزە نیمچە خۆبەڕێوەبەرەکانی و بەرگری لە دەسەڵاتی ناوەندی ناسراو بوو. دیاپ لە لقی فەرحەتوشاغیی هۆزی بایاتەوە هاتبوو؛ ڕەچەڵەکێکی تورکیی ئۆغوز بە ڕیشەی قووڵ لە ناوچەکەدا. خێزانەکەی لەنێو کۆمەڵە عەلەوییە ناوخۆییەکاندا خاوەن کاریگەری بوو و سەرکردایەتیی ئایینیی بە بەڕێوەبردنی هۆزییەوە تێکەڵ دەکرد. دیاپ وەک عەلەوی شێوەیەکی تێکەڵی ئیسلامی شیعەی پەیڕەو دەکرد کە جەختی لە عیرفان و یەکسانیخوازیدا دەکرد و زۆرجار لەگەڵ دامەزراوەی سوننەی عوسمانی ناکۆک بوو.
دیاپ کە لە ناوەڕاستی سەدەی 19دا گەورە دەبوو، شاهیدی چاکسازییەکانی تەندزیماتی عوسمانی (1839–1876) بوو کە ئامانجیان ناوەندیکردنی دەسەڵات و لاوازکردنی خۆبەڕێوەبردنە هۆزییەکان بوو. هۆزەکانی دەرسیم، لەوانە هۆزی دیاپ، زۆرجار لەسەر باج و سەربازگیریی زۆرەملێ لەگەڵ هێزەکانی ئیمپراتۆریا پێکدادەدان. تۆمارە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ساڵە سەرەتاییەکانی دیاپ کاریگەریی شەڕی ڕووسیا و عوسمانیی 1877–1878یان لەسەر بوو، کە هۆزە کوردییەکان ڕۆڵی یارمەتیدەریان تێدا دەگێڕا. هەرچەند وردەکاریی لاویێتییەکەی کەمە، بەڵام ڕوونە کە پێگەیەکی دەسەڵاتی بە میرات وەرگرت و لە سەرەتای تەمەنی پێگەیشتووییدا بووە ئاغا (سەرۆک)ی هۆزەکەی.
پێگەی بەرزی هۆزی فەرحەتوشاغی ڕێگای بە دیاپ دا هاوپەیمانێتی لە دەرەوەی دەرسیمیش پێک بهێنێت. پەیوەندییە خێزانییەکان، لەوانە پەیوەندیی خزمایەتیی لەڕێی هاوسەرگیرییەوە لەگەڵ ئانە خاتون کە دواتر فەرماندەی هێزە هۆزییەکان بوو، کاریگەرییە دایکلایەنییەکانی کۆمەڵگەی عەلەوییان دەخستە ڕوو. ئەم پاشخانە دیاپی بە لێهاتوویی نێوەندگیریکردن و شەڕکردن ئامادە کرد، کە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەمەجۆریی نەتەوەیی ئیمپراتۆریاکە پێویست بوو. لە دەیەی 1890دا، کاتێک سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم سوارەی حەمیدیەی پێک هێنا، کە یەکە کوردییە نانیزامییەکان بوون بۆ بەرەنگاربوونەوەی نائارامیی ئەرمەنی و هەڕەشەکانی ڕووسیا، دیاپ وەک کەسایەتییەکی سەرەکی سەری هەڵدا، سەرەڕای ئەوەی ئایینی عەلەوییەکەی بە گشتی دەری دەخست لەو هێزانەی سوننەکان زاڵیان بەسەردا بوو.
خزمەتی سەربازی لە سەردەمی عوسمانیدا
ڕێڕەوی سەربازیی دیاپ بە چوونە ناو سپای حەمیدیە بە جدی دەستی پێ کرد؛ ئەمە دەستکەوتێکی دیار بوو بۆ سەرکردەیەکی عەلەوی لە یەکەیەکی زۆرینە سوننەدا. حەمیدیە کە لە 1890 دامەزرا، ئامانجی چەکدارکردنی هۆزە دڵسۆزە کوردەکان بوو بەرامبەر دوژمنانی ناوخۆ و دەرەوە و لە بەرامبەردا ئیمتیازاتی وەک لێخۆشبوونی باجی پێ دەدان. دیاپ فەرماندەی فەوجێکی دەرسیم بوو و بۆ پاراستنی ڕێک و پێکی لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا سوودی لە تۆڕی هۆزییەکەی وەردەگرت. ئەم ڕۆڵە ئەوی کردە پردێک لەنێوان دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی و هۆزە پەراوێزییەکاندا؛ دوولایەنییەک کە ژیانی ئەوی دیاری کرد.
لە سەرەتای دەیەی 1900دا دیاپ بەشداریی لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕینە ناوخۆییەکان کرد، هەرچەند وردەکارییەکان لە ئاستی گێڕانەوەی تاکەکەسیدا ماونەتەوە. خزمەتەکەی ناوبانگی وەک ئەفسەرێکی جێی متمانەی عوسمانی پتەو کرد و نازناوی «دیاپ ئاغا»ی بۆ بەدەست هێنا. شۆڕشی تورکە گەنجەکانی 1908، کە فەرمانڕەوایی دەستووریی گەڕاندەوە، بۆ ماوەیەکی کەم ڕێگای نوێی بۆ نوێنەرایەتیی نەتەوەیی کردەوە؛ بەڵام دیاپ هەر تەرکیزی لە کاروباری هۆزی بوو. بە بەرزبوونەوەی گرژییەکان لەگەڵ شەڕەکانی بالکان (1912–1913)، هێزەکانی دیاپ پاڵپشتیی لۆجستییان پێشکەش کرد و لێهاتوویی سەرکردایەتیی ئەویان بۆ ململانێ گەورەترەکانی داهاتوو پێش خست.
بەشداری لە شەڕی یەکەمی جیهانی
شەڕی یەکەمی جیهانی (1914–1918) دیاپی خستە پێشەوەی بەرگریی عوسمانی. لەژێر فەرماندەیی «دەلی» حاڵیت پاشادا، میلیشیای هۆزییەکەی دژی پێشڕەوییەکانی ڕووسیا لە بیتلیس و سێرتدا بەڕێوە برد. بەرەی ڕۆژهەڵات بە زستانە سەختەکان و شەڕی پارتیزانی دڕندانە بوو. کوردە عەلەوییەکانی دیاپ کە بە نەریت پەراوێز دەخران، لە پاشەکشەپێکردنی هێرشەکاندا زۆر گرنگ دەرکەوتن و لە پیشاندانێکی دەگمەنی یەکگرتووییدا شانبەشانی هاوڕێ سوننەکانیان شەڕیان کرد.
بەشدارییەکانی لە شەڕەکەدا ستایشی بۆ بەدەست هێنا، بەڵام شکستی عوسمانی لە 1918 ئیمپراتۆریاکەی پارچەپارچە کرد. ئاگربەستی مودرۆس ڕێگای بە داگیرکاریی هاوپەیمانان دا و بزووتنەوەکانی بەرگریی هەڵگیرساند. لەناو ئەم پشێوییەدا دیاپ مستەفا کەمال ئەتاتورکی بینی، کە ئەو کاتە هێزە نەتەوەخوازەکانی ڕێک دەخست. ئەتاتورک کاریگەریی دیاپی بەسەر هۆزەکانی دەرسیمدا ناسیوە بوو، کە بۆ مسۆگەرکردنی بەرەکانی ڕۆژهەڵات بەرامبەر پەلامارە ئەرمەنی و بیانییەکان زۆر گرنگ بوو.
هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەتاتورک و شەڕی سەربەخۆیی
شەڕی سەربەخۆیی تورکیا (1919–1923) خاڵی وەرچەرخانی دیاپ بەرەو کۆمارخوازی بوو. دیاپ بە ڕێککەوتن لەگەڵ ئەتاتورک هۆزەکەی هەڵخڕاند و ئانە خاتون سەرکردایەتیی دەستەی هێزەکانی دەکرد. ئەتاتورک ستایشی هەوڵەکانی دیاپی کرد و بۆ پەرلەمان پاڵێوراوی کرد. لە کاتی هێرشی یۆناندا، هێزەکانی دیاپ بەرگرییان بەهێز کرد و لە سەرکەوتنەکانی وەک سەکاریە (1921)دا بەشدار بوون.
دڵسۆزیی دیاپ لە باوەڕ بە بەرگریی یەکگرتوو دژی دابەشکردنەوە سەرچاوەی دەگرت. دوای پەیمانی سیڤەر (1920)، کە خۆبەڕێوەبردنی کوردی پێشنیار دەکرد، دیاپ پێشنیارە جیابوونەوەخوازەکانی ڕەت کردەوە و بە دەستێوەردانی بیانی دەیزانی. هاوپەیمانێتییەکەی لەگەڵ ئەتاتورک تێکەڵبوونی دەرسیمی لە ڕیزی نەتەوەخوازاندا مسۆگەر کرد و ڕێگریی لە گۆشەگیرکردنی کرد.
ڕێڕەوی سیاسی لە ئەنجومەنی گەورەی نیشتمانی
دیاپ وەک نوێنەری دەرسیم لە یەکەم ئەنجومەنی گەورەی نیشتمانی (1920–1923) بۆ پارتی گەلی کۆماری هەڵبژێردرا و بووە داکۆکیکارێکی دەنگبەرزی کۆمارەکە. لە وتارە گەرمەکانیدا ڕایگەیاند: «ئایا ئێمە هاتووینەتە ئێرە بۆ هەڵاتن، یان بۆ شەڕکردن و مردن؟ تا دوا گوللەی خۆم بۆ ئاڵا و ئایین و نیشتمانەکەم شەڕ دەکەم.»
لە 1922 گوشاری بۆ بەرزکردنەوەی پلەی دەرسیم بۆ پارێزگا کرد، کە بە پاڵپشتیی ئەتاتورک بەدی هات و ناوەکەی بۆ تونجەلی گۆڕدرا. دیاپ چاکسازیی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ برسێتی، نەخوێندەواری و ڕێبڕی پێشنیار کرد و تەرکیزی لە تێکەڵبوون بوو لە جیاتی خۆبەڕێوەبردن.
دژایەتیی ڕاپەڕینەکانی کورد
دژایەتیی پتەوی دیاپ بۆ ڕاپەڕینە کوردییەکان هەڵوێستی دوای شەڕی ئەوی دیاری کرد. ڕەتی کردەوە پاڵپشتیی ڕاپەڕینی کۆچگیریی 1921 بکات و داواکانی عەلیشان بەگی بەم قسانە ڕەت کردەوە: «ئێمە لەگەڵ حکومەتین… خوێنی ڕژاو لە ڕاپەڕینەکەدا لە ئەستۆی ئێوە دەبێت.» کاریگەرییەکەی بڵاوبوونەوەی ڕاپەڕینەکەی سنووردار کرد.
بە هەمان شێوە، ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی 1925ی ئیدانە کرد و سەعیدی بە «خائین» ناو برد و ئەژەنتە بیانییەکانی دوور خستەوە. دیاپ بۆ لێخۆشبوون لە ڕاپەڕیوەکان نێوەندگیریی کرد، بەڵام پاڵپشتیی سەرکوتی دەکرد و جێگیریی کۆمارەکەی لە پێشینە دەخست.
تەنانەت ڕاپەڕینی دەرسیم (1937–1938)، کە عەلەوییەکانی وەک سەیید ڕەزا سەرکردایەتییان دەکرد، دژایەتیی پێشوەختەی ئەوی لێ کەوتەوە، هەرچەند پێش لووتکەی ئەو ڕاپەڕینە مرد.
دیدەکان سەبارەت بە ناسنامە و نەتەوەخوازی
دیاپ جیابوونەوەخوازیی کوردی ڕەت دەکردەوە و لە گفتوگۆکانی لۆزانی 1922دا ڕایگەیاند: «ئێمە هەموومان یەکین؛ نە تورکایەتی هەیە و نە کوردایەتی… ئێمە کورد نین، تورکین!» بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە تورکیا نوێنەرایەتیی کورد دەکات و پێشنیارەکانی خۆبەڕێوەبردنی تێک دەدا.
لە چاوپێکەوتنێکی 1931دا جەختی لە یەکگرتوویی ئیسلامی و نەتەوەیی کردەوە و نەتەوەخوازیی کوردیی بە هۆکاری دابەشبوون دەزانی. ئەم دیدە توانەوەخوازە لەگەڵ عەلمانیەتی کەمالی ڕێک دەکەوت، هەرچەند ڕیشەی لە گشتگیریی عەلەویدا بوو.
چاکسازییە کارگێڕییەکان بۆ دەرسیم
چاکسازییەکانی دیاپ دواکەوتوویی دەرسیمیان کردبووە ئامانج. بڕیارەکانی 1920 مامەڵەیان لەگەڵ کێشە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان دەکرد و داکۆکییان لە پەروەردە و ژێرخان دەکرد. گوشارەکەی بۆ پلەی پارێزگا ناوچەکەی لە ڕووی کارگێڕییەوە تێکەڵ کرد، بەڵام ڕەخنەگران دەڵێن ئەمە ڕێگای بۆ سەرکوتی دواتر ئاسان کرد.
میرات و مشتومڕەکان
میراتی دیاپ دوو بەرەی بەرامبەری پێک هێناوە. گێڕانەوە مێژووییە تورکییەکان ئەو وەک نیشتمانپەروەرێکی یەکخەر ستایش دەکەن. نەتەوەخوازە کوردەکان بە جاش ناوی دەبەن و دڵسۆزییەکەی بە هۆکاری تێکدانی سەربەخۆیی دەزانن. لێدوانەکانی وەک «هیوادارم ئەم جاشە لە دۆزەخدا بۆگەن بکات» کینەی قووڵ دەنوێنن.
دەکرێت بگوترێت کردارەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووسی کوردیان دوا خست و کاریان لە ململانێ نوێیەکان کرد. بەڵام لە چوارچێوەی هاوپەیمانێتییە فراوانترە تورکی و کوردییەکاندا نموونەی هاوکاریکردنی ناوبەناو دەنوێنێت.
مردن و یادکردنەوە
دیاپ لە 9ی ئەیلوولی 1932 لە سیواس بە تەمەنی 80 ساڵ مرد. مردنەکەی پێش کۆمەڵکوژیی دەرسیم بوو، بەڵام هەوڵەکانی بۆ تێکەڵبوون زەمینەیان خۆش کرد. ئەمڕۆ لە تونجەلی وەک باپیرێکی ئاڵۆز یاد دەکرێتەوە کە ڕێگای پڕ کێشەی توانەوەی کورد دەنوێنێت.
ڕاستی و ڕووداوە سەرەکییەکان
ڕاستییە سەرەکییەکان
ناوی تەواو و نازناوەکان: دیاپ یڵدڕم (بە دیاپ ئاغاش ناسراوە)، سەرکردەیەکی هۆزیی دیاری عەلەوی و زازا و کورد، فەرماندەی سەربازیی عوسمانی و سیاسەتمەدارێکی تورکی.
لەدایکبوون و پاشخانی خێزان: لە 1ی نیسانی 1852 لە گوندی مەلکیشی، قەزای چەمیشگەزەک، سەنجەقی دەرسیم (تونجەلیی ئەمڕۆ لە تورکیا)، لە لقی فەرحەتوشاغیی هۆزی بایات لەدایک بوو؛ خێزانێکی عەلەویی خاوەن کاریگەری بە ڕیشەی تورکیی ئۆغوز.
خوێندن و سەرەتای ڕێڕەوی کار: بەهۆی گەورەبوونی هۆزییەوە خوێندنی فەرمیی سنووردار بوو؛ هەڵکشا و بووە ئاغا (سەرۆک)ی هۆزەکەی و لە سیستەمە دادوەری و کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا خزمەتی کرد.
ڕۆڵی سیاسی و سەربازی: فەرماندەی فەوجەکانی سوارەی حەمیدیە بوو؛ لە شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا لەگەڵ مستەفا کەمال ئەتاتورک هاوپەیمان بوو؛ وەک نوێنەری دەرسیم لە ئەنجومەنی گەورەی نیشتمانی (1920–1923) خزمەتی کرد و داکۆکیی لە یەکگرتوویی کۆماری دەکرد و دژایەتیی ڕاپەڕینە جیابوونەوەخوازە کوردییەکانی دەکرد.
دیدەکان سەبارەت بە ناسنامە: نەتەوەخوازیی کوردیی ڕەت دەکردەوە و جەختی لە یەکگرتوویی و توانەوەی تورکیدا دەکرد؛ لە گفتوگۆ پەرلەمانییەکاندا بە ناوبانگ ڕایگەیاند کە «ئێمە کورد نین، تورکین.»
مردن: لە 9ی ئەیلوولی 1932 لە سیواسی تورکیا کۆچی دوایی کرد، ماوەیەکی کەم پێش ڕاپەڕین و کۆمەڵکوژیی دەرسیم.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ساڵ (ساڵەکان) | ڕووداو |
1852 | لە گوندی مەلکیشیی دەرسیم، لە هۆزی فەرحەتوشاغیی عەلەوییە زازا و کوردەکان لەدایک بوو. |
دەیەی 1890 | سەرەڕای پاشخانە عەلەوییەکەی، وەک فەرماندە چووە ناو سوارەی حەمیدیە بۆ پاراستنی ڕێک و پێکی لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا بەرامبەر نائارامیی ئەرمەنی و هەڕەشە دەرەکییەکان. |
1914–1918 | لە شەڕی یەکەمی جیهانیدا لە بەرەی ڕۆژهەڵات خزمەتی کرد و لەژێر فەرماندەیی «دەلی» حاڵیت پاشادا هێزە هۆزییەکانی دژی هێرشەکانی ڕووسیا لە بیتلیس و سێرتدا بەڕێوە برد. |
1919–1923 | لە شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا لەگەڵ مستەفا کەمال ئەتاتورک ڕێک کەوت؛ هۆزەکانی دەرسیمی هەڵخڕاند، لەوانە هێزەکان بە سەرکردایەتیی خزمەکەی لەڕێی هاوسەرگیرییەوە، ئانە خاتون، بۆ پاڵپشتیی هەوڵە نەتەوەخوازانەکان دژی داگیرکاریی هاوپەیمانان و هێرشی یۆنان. |
1920–1923 | وەک نوێنەری دەرسیم لە یەکەم ئەنجومەنی گەورەی نیشتمانی هەڵبژێردرا؛ وتاری بە جەختکردنەوە لە یەکگرتوویی پێشکەش کرد و بۆ چاکسازیی کارگێڕی گوشاری کرد، لەوانە بەرزکردنەوەی پلەی دەرسیم بۆ پارێزگا (کە ناوەکەی بۆ تونجەلی گۆڕدرا). |
1921 | پاڵپشتیی ڕاپەڕینی کۆچگیریی ڕەت کردەوە و بە ڕێککەوتنی پتەو لەگەڵ حکومەتی ئەنکەرە بڵاوبوونەوەی لە دەرسیمدا سنووردار کرد. |
1925 | دژایەتیی ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی کرد و وەک خیانەت ئیدانەی کرد و یارمەتیی سەرکوتکردنی دا، لە هەمان کاتدا بۆ لێخۆشبوون لە هەندێک ڕاپەڕیو نێوەندگیریی کرد. |
1931 | لە چاوپێکەوتن و ڕاگەیاندنەکاندا پابەندبوونی بە نەتەوەخوازیی تورکی دووپات کردەوە و جیابوونەوەخوازیی کوردیی بە دابەشبوونێک دەزانی کە بیانییەکان هانی دەدەن. |
1932 | لە سیواس مرد و میراتێکی جێی مشتومڕی بەجێ هێشت: لە گێڕانەوە تورکییەکاندا نیشتمانپەروەر و لە هەندێک تێڕوانینی کوردیدا خائین. |
بەشی پرسیار و وەڵام: شیکردنەوەی ژیان و میراتی دیاپ یڵدڕم
ئەم پرسیار و وەڵامە هەندێک لە باوترین پرسیارەکان سەبارەت بە دیاپ یڵدڕم وەڵام دەداتەوە و پشت بە تۆمارە مێژووییەکان و بەشدارییەکانی لە مێژووی عوسمانی و تورکیادا دەبەستێت. خوێندکار بیت یان توێژەر یان حەزت لە مێژوو بێت، ئەم تێڕوانینانە ڕۆڵە فرەلایەن و جێی مشتومڕەکەی ڕوون دەکەنەوە.
پرسیار: دیاپ یڵدڕم کێ بوو و بۆچی لە مێژووی تورکی و کوردیدا گرنگە؟
وەڵام: دیاپ یڵدڕم (1852–1932)، کە بە دیاپ ئاغاش ناسراوە، سەرکردەیەکی هۆزیی عەلەوی و زازا و کورد، فەرماندەی سەربازیی عوسمانی و سیاسەتمەدارێکی تورکی بوو لە ناوچەی دەرسیمەوە. گرنگییەکەی لە هاوپەیمانێتیی لەگەڵ مستەفا کەمال ئەتاتورک لە شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا و دژایەتیی ڕاپەڕینە جیابوونەوەخوازە کوردییەکانی وەک کۆچگیری (1921) و شێخ سەعید (1925)دایە. لە گێڕانەوە تورکییەکاندا وەک نیشتمانپەروەرێکی یەکخەر ستایش دەکرێت، بەڵام هەندێک نەتەوەخوازی کورد بە «جاش» (خائین) ڕەخنەی لێ دەگرن، چونکە تێکەڵبوونی کۆماریی لە خۆبەڕێوەبردنی نەتەوەیی پێشتر دەخست و کاری لە توانەوەی کورد لە دەوڵەتی تورکیادا کرد.
پرسیار: پاشخانی خێزانی دیاپ یڵدڕم چی بوو و چۆن کاری لە ژیانی کرد؟ وەڵام: دیاپ لە لقی فەرحەتوشاغیی هۆزی بایات لەدایک بوو، خێزانێکی خاوەن کاریگەریی عەلەوی و زازا و کورد بە ڕیشەی تورکیی ئۆغوز لە سەنجەقی شاخاویی دەرسیم (تونجەلیی ئەمڕۆ). لەناو خۆبەڕێوەبردنی هۆزی و بەرگری لە ناوەندگەرایی عوسمانیدا گەورە بوو و ئایینی عەلەوییەکەی، کە جەختی لە عیرفان و یەکسانیخوازیدا دەکرد، شێوەی بە دیدە گشتگیر بەڵام توانەوەخوازەکانی دا. پەیوەندییە خێزانییەکان، لەوانە خزمەکەی لەڕێی هاوسەرگیرییەوە، ئانە خاتون کە هێزەکانی بەڕێوە دەبرد، ڕۆڵی خزمایەتییان لە هاوپەیمانێتییە سەربازی و سیاسییەکانیدا دەخستە ڕوو و ڕێگایان پێ دەدا دڵسۆزیی هۆزی بە خزمەتی دەوڵەتەوە ببەستێتەوە.
پرسیار: دیاپ یڵدڕم چۆن لە هەوڵە سەربازییەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا بەشدار بوو؟
وەڵام: دیاپ لە دەیەی 1890ەوە فەرماندەی فەوجێک لە سوارەی حەمیدیە بوو؛ هێزێکی کوردیی نانیزامی کە سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بۆ بەرەنگاربوونەوەی نائارامیی ئەرمەنی و هەڕەشە دەرەکییەکان پێکی هێنا. سەرەڕای پاشخانە عەلەوییەکەی، کە بە گشتی بەشداریی لە یەکە زاڵە سوننەکاندا ڕێگری لێ دەکرد، ڕێک و پێکیی لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا پاراست. لە شەڕی یەکەمی جیهانی (1914–1918)دا میلیشیا هۆزییەکانی دژی هێزەکانی ڕووسیا لە بەرەی ڕۆژهەڵات لە بیتلیس و سێرتدا بەڕێوە برد و بۆ ڕۆڵەکەی لە بەرگریی عوسمانیدا ستایشی بەدەست هێنا.
پرسیار: ڕۆڵ و دەستکەوتە سیاسییە سەرەکییەکانی دیاپ یڵدڕم چین؟
وەڵام: دیاپ لەژێر ناوی پارتی گەلی کۆماریدا وەک نوێنەری دەرسیم لە یەکەم ئەنجومەنی گەورەی نیشتمانی (1920–1923) خزمەتی کرد. بە سەرکەوتوویی گوشاری بۆ بەرزکردنەوەی پلەی دەرسیم بۆ پارێزگا لە 1922 کرد (کە ناوەکەی بۆ تونجەلی گۆڕدرا) و چاکسازیی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ برسێتی، نەخوێندەواری و ڕێبڕی پێشنیار کرد. وتارەکانی جەختیان لە یەکگرتوویی نەتەوەیی دەکردەوە و بە ناوبانگ دڵسۆزیی بۆ ئاڵا و نیشتمانی تورکی ڕادەگەیاند، کە لە کاتی شەڕی سەربەخۆییدا یارمەتیی تێکەڵکردنی ناوچەکانی ڕۆژهەڵات لە کۆمارە تازەسەرهەڵداوەکەدا دا.
پرسیار: دیاپ یڵدڕم لە ڕاپەڕینەکانی کورددا بەشدار بوو یان دژایەتیی کرد؟
وەڵام: دیاپ بە پتەوی دژایەتیی ڕاپەڕینە کوردییەکانی دەکرد؛ ڕەتی کردەوە بەشداریی ڕاپەڕینی کۆچگیری (1921) بکات و بە ڕێککەوتن لەگەڵ حکومەتی ئەنکەرە بڵاوبوونەوەی لە دەرسیمدا سنووردار کرد. ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925)ی وەک خیانەت ئیدانە کرد و یارمەتیی سەرکوتکردنی دا، لە هەمان کاتدا بۆ لێخۆشبوون نێوەندگیریی دەکرد. هەڵوێستە پێشوەختەکەی دژی ڕاپەڕینە ئەگەرەکان، لەوانە ڕاپەڕینی دواتری دەرسیم (1937–1938)، جێگیریی کۆماریی لە جیابوونەوەخوازیی نەتەوەیی پێشتر دەخست، هەرچەند پێش هەڵگیرسانی تەواوی ئەو ڕاپەڕینەی دوایی مرد.
پرسیار: شەڕی یەکەمی جیهانی و شەڕی سەربەخۆیی تورکیا چۆن کاریان لە ڕێڕەوی کاری دیاپ یڵدڕم کرد؟
وەڵام: شەڕی یەکەمی جیهانی بەهۆی خزمەتی دیاپ لە هێڵی پێشەوە پێگە سەربازییەکەی بەرز کردەوە و بووە هۆی دیدارەکەی لەگەڵ ئەتاتورک دوای 1918. لە شەڕی سەربەخۆیی تورکیا (1919–1923)دا هۆزەکانی دەرسیمی دژی داگیرکاریی هاوپەیمانان و هێزە یۆنانییەکان هەڵخڕاند و ئانە خاتون فەرماندەی دەستەی هێزەکان بوو. ئەم هاوپەیمانێتییە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵی بۆ نەتەوەخوازان مسۆگەر کرد، بەڵێنەکانی پەیمانی سیڤەری (1920) بۆ خۆبەڕێوەبردنی کوردی ڕەت کردەوە و ڕێگای بۆ ڕۆڵە پەرلەمانییەکەی خۆش کرد.
پرسیار: دیدەکانی دیاپ یڵدڕم سەبارەت بە ناسنامەی کوردی و نەتەوەخوازیی تورکی چین؟ وەڵام: دیاپ جیابوونەوەخوازیی کوردی ڕەت دەکردەوە و لە گفتوگۆ پەرلەمانییەکان و چاوپێکەوتنەکاندا ڕایدەگەیاند کە «ئێمە کورد نین، تورکین!» و جەختی لە یەکگرتوویی ئیسلامی و نەتەوەیی دەکردەوە لە سەرووی دابەشبوونە نەتەوەییەکانەوە. نەتەوەخوازیی کوردیی بە دابەشکەر دەزانی کە بیانییەکان هانی دەدەن و لەگەڵ عەلمانیەتی کەمالی ڕێک دەکەوت بۆ پێشخستنی توانەوە. ئەم هەڵوێستە یارمەتیی تێکدانی پێشنیارە نێودەوڵەتییەکانی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە گفتوگۆکانی پەیمانی لۆزانی 1923دا دا.
پرسیار: میراتی دیاپ یڵدڕم چۆن لە پەیوەندییە نوێیە تورکی و کوردییەکاندا دەنگ دەداتەوە؟
وەڵام: میراتی دیاپ دوو بەرەی بەرامبەری پێک هێناوە: گێڕانەوە مێژووییە تورکییەکان وەک نیشتمانپەروەرێک پیشانی دەدەن کە یەکگرتوویی پێش خست، لە کاتێکدا هەندێک تێڕوانینی کوردی وەک خائینێک ناوی دەبەن کە کردارەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووسیان دوا خست و لە سەرکوتەکانی دواتری وەک کۆمەڵکوژیی دەرسیم (1937–1938)دا بەشدار بوون. چیرۆکەکەی دابەشبوونە ناوخۆییەکانی کۆمەڵگەی کوردی و هاوپەیمانێتییە تورکی و کوردییە ناوبەناوەکان دەنوێنێت و کاری لە گفتوگۆ بەردەوامەکانی ناسنامە، خۆبەڕێوەبردن و تێکەڵبوون لە ناوچەکەدا دەکات.
پرسیار: لە کوێ دەتوانم زانیاریی زیاتر سەبارەت بە دیاپ یڵدڕم وەرگرم؟
وەڵام: سەرچاوە سەرەکییەکان ئەرشیفە مێژووییە تورکییەکانی وەک تۆمارەکانی ئەنجومەنی گەورەی نیشتمانی، بەرهەمە زانستییەکانی وەک «ئاشتیی لەدەستچوو»ی هانس لوکاس کیزەر (سەبارەت بە گواستنەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ) و لێکۆڵینەوەکانی نەتەوەخوازیی کوردی لەلایەن مارتین ڤان برۆینەسنەوە لەخۆ دەگرن. سەرچاوە ئۆنلاینەکانی وەک تۆمارەکانی Wikipedia سەبارەت بە دیاپ ئاغا و مێژووی دەرسیم، هەروەها بڵاوکراوە ناوخۆییەکانی تونجەلی، بەڵگەنامەی ڕەسەن و شیکردنەوەی سەردەمەکەی پێشکەش دەکەن.
سەرچاوەکان
ئەم بەشەی سەرچاوەکان ئەو سەرچاوە سەرەکییانە کۆ دەکاتەوە کە لە لێکۆڵینەوە و پشتڕاستکردنەوەی ناوەڕۆکی بابەتەکەی بلۆگ سەبارەت بە دیاپ یڵدڕمدا بەکار هاتوون. ئەمانە لە گێڕانەوە مێژووییەکان، بەرهەمە زانستییەکان و سەرچاوە ئۆنلاینە جێی متمانەکانەوە وەرگیراون. ئاماژەکانی ناو بابەتەکە بۆ خوێندنەوەی زیاتر لەگەڵ ئەم تۆمارانە یەک دەگرنەوە.
«دیاپ یڵدڕم». Wikipedia. سەردانکراو لە 13ی کانوونی دووەمی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Diyap_Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m. (ژیاننامەیەکی گشتگیر سەبارەت بە لەدایکبوون، خێزان، ڕێڕەوی سەربازی و ڕۆڵە سیاسییەکان لە چوارچێوەکانی عوسمانی و تورکیادا.)
کیزەر، هانس لوکاس. «ئەتاتورک و کورد». JSTOR. 2001. https://www.jstor.org/stable/4284037. (شیکردنەوەی پەیوەندییەکانی ئەتاتورک لەگەڵ سەرکردە کوردەکان، لەوانە هاوپەیمانێتیی دیاپ یڵدڕم لە کاتی شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا.)
«لیستی کوردەکان». Wikipedia. سەردانکراو لە 13ی کانوونی دووەمی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurds. (تۆمارێک سەبارەت بە دیاپ یڵدڕم لەناو لیستێکی فراوانتری کەسایەتییە دیارە کوردەکاندا کە جەخت لە ماوەی ژیان و بەشدارییەکانی دەکاتەوە.)
کیزەر، هانس لوکاس. «گەڕان بەدوای سەر بە شوێنێک بووندا: ئەنادۆڵ لە دەرەوەی ئیمپراتۆریا و نەتەوە (سەدەکانی 19–21)». Isis Press، 2012. بەردەستە لە https://dokumen.pub/a-quest-for-belonging-anatolia-beyond-empire-and-nation-19th-21st-centuries-9781463225582.html. (کۆمەڵەیەکی زانستی سەبارەت بە ناسنامەکان لە ئەنادۆڵی کۆتایی سەردەمی عوسمانیدا، کە کەسایەتییەکانی وەک دیاپ لە چوارچێوەی نەتەوەخوازی و گواستنەوەی ئیمپراتۆریادا تاوتوێ دەکات.)
«نەتەوەخوازیی تورکی و ئیسلامی». Wikipedia. سەردانکراو لە 13ی کانوونی دووەمی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Turkish%E2%80%93Islamic_nationalism. (پوختەیەکی گشتی بۆ بیرۆکە نەتەوەخوازانەکان، بە ئاماژە بۆ تێکەڵبوونی کورد و کەسایەتییە دژە جیابوونەوەخوازەکانی وەک دیاپ یڵدڕم.)
گوندای، بەتول فاتیمە. «چیرۆکی ئانە خاتون، نەوەی دیاپ ئاغا». نادیر کیتاب. 2023. https://www.nadirkitap.com/sitemap/kitap-73.txt. (کتێبێک سەبارەت بە ئانە خاتون، خزمەکەی دیاپ، کە پاشخانی خێزان و مێژووی هۆزی لە دەرسیمدا پێشکەش دەکات.)
چەتین، ئیبراهیم. «نوێنەرانی مەعمورەتولعەزیز (ئەلازیغ) لە مەجلیسی مەبعووسان و چالاکییەکانیان (1877-1920)». Academia.edu. 2018. https://www.academia.edu/35718895/MECL%C4%B0S_%C4%B0_MEBUSAN_DA_MAMURET%C3%9CLAZ%C4%B0Z_ELAZI%C4%9E_MEBUSLARI_ve_FAAL%C4%B0YETLER%C4%B0_1877_1920_. (وتارێکی زانستی سەبارەت بە نوێنەرانی پەرلەمانی عوسمانی، لەوانە ماوەی کار و چالاکییەکانی دیاپ یڵدڕم.)
«لە ئیمپراتۆریای عوسمانییەوە بۆ دەوڵەتی نەتەوەیی (1908-1923)». بلۆگی Kars1918. 4ی تەممووزی 2013. https://kars1918.wordpress.com/2013/07/04/1908-1923-2. (بابەتێکی بلۆگ سەبارەت بە گواستنەوە لە ئیمپراتۆریای عوسمانییەوە بۆ دەوڵەتی نەتەوەیی، بە ئاماژە بۆ ڕۆڵەکانی کورد لەو سەردەمەدا.)
«Kebikec48 Toplu». Scribd. 2019. https://www.scribd.com/document/887337579/Kebikec48-toplu. (وتارێکی گۆڤار سەبارەت بە پاشخانە کشتوکاڵی و ژیاننامەییە عوسمانییەکان، بە ئاماژە بۆ سەرکردە ناوچەییەکانی وەک دیاپ.)
ڤان برۆینەسن، مارتین. «ئاغا، شێخ و دەوڵەت: پێکهاتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کوردستان». Zed Books، 1992. (بەرهەمێکی زانستی سەبارەت بە پێکهاتە هۆزییەکانی کورد، لەوانە سەرکردەکانی دەرسیمی وەک دیاپ یڵدڕم؛ لەڕێی بنکەدراوە زانستییەکانەوە لە 13ی کانوونی دووەمی 2026 سەردانکراوە.)