ژیانی پیشەیی: لە مودەڕڕیسەوە بۆ موفتی لە نێو ئاژاوەی سیاسیدا
بەرهەمە سەرەکییەکان: پێشەنگایەتیی ئەدەبی زازاکی بە مەولیدێ کِردی
پێشەکییەک بۆ ناساندنی ئەحمەدێ خاسی (1866/7–1951)
لە سروشتی شاخاویی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیادا، کە دەنگدانەوەی ئیمپراتۆریا کۆنەکان لەگەڵ ڕۆحی خۆڕاگریی گەلی کورد تێکەڵ دەبێت، کەسایەتیگەلێک وەک ئەحمەدێ خاسی وەک چرای پاراستنی کولتوور و هزر دەردەکەون. ئەحمەدێ خاسی لە کۆتایی سەدەی 19 و لە سەردەمی ئاوابوونی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا لەدایک بوو؛ ئەو (1866/1867–1951) تەنها عالِمێکی ئایینی یان موفتی نەبوو؛ شاعیر و زمانەوانێک و شۆڕشگێڕێکی بێدەنگ لە بواری ئەدەبی کوردیدا بوو.
خاسی زیاتر بە بەرهەمە نوێخوازەکەی، مەولیدی نەبیی قورەیشی، ناسراوە، کە زۆرجار بە مەولیدێ کِردی (مەولودی کوردی) ناوی دەبرێت. ئەو وەک یەکەم کەس کە بەرهەمێکی ئەدەبی بە شێوەزاری زازاکیی کوردی داڕشتووە، پێگەیەکی تایبەتی هەیە. ئەم وتارە ژیان و بەرهەم و میراتەکەی دەخاتە بەر باس و دەکۆڵێتەوە کە چۆن مەلایەکی سادە لە گوندێکی دوورەوە بوو بە بەردی بناغەی میراتی ئەدەبی کوردی. خاسی بە شیعر و زانایەتییەکەی پردێکی لە نێوان دڵبەستەیی ئایینی و نوێکاریی زمانیدا دروست کرد و وای کرد دەنگی گەلەکەی لە سنووری مەدرەسە و مزگەوتەکانی سەردەمی خۆی تێپەڕێت و دەنگ بداتەوە.
لە گەشتی ناو چیرۆکی خاسیدا، ئازمونە سەختە کەسییەکان و هەوڵە فکرییەکان و بەشدارییە کولتوورییەکانی دەناسین کە کەسایەتیی ئەویان پێک هێنا. لە سەردەمێکدا کە بە ئاڵۆزیی سیاسی و سەرکوتی زمان و پێکدادانی ئیمپراتۆریاکان دیار بوو، پابەندبوونی ئەو بە نووسین بە زازاکی، شێوەزارێک کە کەمینەیەک لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا پێی دەدوێت، گەواهییەکە بۆ هێزی زمان لە پاراستنی ناسنامەدا. هەرچەندە بەشێکی زۆری بەرهەمەکانی بە شێوەیەکی دڵتەزێن لە مێژوودا لەناو چووە، ئەوەی ماوەتەوە تێڕوانینێکی قوڵ دەدات سەبارەت بە پێکگەیشتنی باوەڕ و شیعر و نەتەوەخوازی لە مێژووی کوردیدا. با لە ڕەگەکانی ئەم کەسایەتییە دیارەوە دەست پێ بکەین.
سەرەتای ژیان: لە دەستپێکێکی سادە لە هەزانەوە
ئەحمەدێ خاسی، کە ناوی تەواوی ئەحمەدێ سۆفی حەسەنی بوو، لە ساڵی 1866 یان 1867 لە گوندی هەزان (کە ئێستا بە ساڤات ناسراوە) لەدایک بوو. گوندەکە لە قەزای لیجەی پارێزگای دیاربەکرە و لەو کاتەدا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریای فراوانی عوسمانی. هەندێک سەرچاوە بە وردییەکی زیاتر ڕۆژی لەدایکبوونی بە 11ی ئایاری 1866 دیاری دەکەن، کە هاوتای 29ی نیسانی 1282 بە ڕۆژژمێری ڕومی و مانگی زیلحەجەی 1282ی کۆچییە.
هەزان گوندێکی سادە بوو لە نێو ناوچە شاخاوییەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا؛ ناوچەیەک کە دەوڵەمەند بوو بە نەریتە هۆزییە کوردییەکان و زانایەتیی ئیسلامی. خاسی لە هۆزی خاس بوو و ڕەگی خێزانەکەی بۆ پارێزگای بینگۆل، بە دیاریکراوی گوندی خاسان، دەگەڕایەوە. ئەو گوندە، کە بە تورکی یاڵیمڵی یان کوڵچەشی پێ دەوترێت، پەیوەست بوو بە هۆزی زِکتی؛ کۆمەڵێکی زازای شافیعی کە لە قەزای گەنج چڕ بووبوونەوە.
باوکی، مەلا حەسەن (یان Hasan)، عالِمێکی ئیسلامی بوو کە پلەیەکی فەرمیی نەبوو و پابەندی مەزهەبی فیقهی شافیعی بوو؛ مەزهەبێکی باو لەنێو کوردەکانی ناوچەکەدا. حەسەن وەک ڕەعیەتێکی عوسمانی نوێنەری تێکەڵبوونی تەقوا و وەفاداریی هۆزی بوو کە تایبەتمەندیی زۆر خێزانی کوردی بوو. ناوی دایکی خاسی مەدینە بوو و دوو برای هەبوو: محەمەد ئەمین و مستەفا؛ دووەمیان بەداخەوە لە تەمەنی گەنجیدا لە گوندێکی نزیک کۆچی دوایی کرد. ڕەچەڵەکی خێزانەکە زیاتر درێژ دەبووەوە: باپیری مەلا عوسمان بوو، باپیری باوکی ئەمەر و باپیری باپیری خان ئەحمەد. ئەم زنجیرەیەی باوباپیران نەریتی زانایەتیی ناو خێزانەکە دەخاتە بەرچاو؛ مەلا عوسمان بۆ کارکردن وەک مەلای ناوچەکە گواستبوویەوە بۆ هەزان و بەوە زەمینەی ڕێڕەوی خودی خاسیی ئامادە کردبوو.
خاسی کە لە هەزان گەورە دەبوو، لە جیهانێکدا دەژیا کە نەریتی زارەکی و پەیوەندیی هۆزی و فێرکاریی ئیسلامی تێیدا بە یەکەوە گرێدرابوون. کۆتایی سەدەی 19 بۆ ئیمپراتۆریای عوسمانی سەردەمێکی ئاڵۆز بوو؛ چاکسازییەکانی سەردەمی تەنزیمات هەوڵیان دەدا کارگێڕی نوێ بکەنەوە، لە کاتێکدا گرژیی ئەتنی و ئایینی لەژێر ڕووکەشدا بەردەوام بوو. بۆ کوردانی وەک خاسی، ژیان بە دەوری مەدرەسە (قوتابخانەی ئیسلامی) و مزگەوت و هۆزدا دەسووڕایەوە. هۆزی زِکتی، کە خێزانەکەی سەر بەو بوو، بە پابەندبوونی بە مەزهەبی شافیعی و چڕبوونەوەی لە بینگۆل ناسراو بوو. ئەمەش ڕەنگدانەوەی پێکهاتەی دانیشتووانی فراوانتری کوردانی زازاکیزمان بوو کە زۆرجار هەوڵیان دەدا لە نێوان ناسنامەی کوردی و وەفاداری بە عوسمانی ڕێگای خۆیان بدۆزنەوە.
ساڵەکانی سەرەتای ژیانی خاسی بە کاریگەریی قوڵی خێزانەکەی لەسەر پێگەیشتنی فکریی ئەو دیار بوون. ئەگەری زۆر هەیە کە ڕۆڵی باوکی وەک عالِم، ئەوی بە بنەماکانی فیقهی ئیسلامی و ڕێزمانی عەرەبی و خوێندنەوەی قورئان ئاشنا کردبێت. لە ناوچەیەکدا کە خوێندەواری ئیمتیازێک بوو بۆ نوخبە ئایینییەکان، شێوەی گەورەبوونی خاسی ئەوی لە پێگەی میراتگری ئەم نەریتەدا دانا. بەڵام ڕێڕەوەکەی زوو ئەوی لە سنوورەکانی هەزان دەباتە دەرەوە بەرەو شاری پڕجووڵەی دیاربەکر، کە خوێندنی فەرمیی لەوێدا شێوە بە بەشدارییەکانی داهاتووی دەدات.
ئەم ژینگەیەی سەرەتای ژیان تەنها ڕێزێکی قوڵی بۆ زانایەتیی ئیسلامی لە ناخیدا نەچەسپاند، بەڵکو ئەوی بە پێکهاتە فرەزمانەکەی کۆمەڵگەی کوردیش ئاشنا کرد. زازاکی، شێوەزاری دایکیی ئەو، لە تەنیشت کرمانجیی کوردی و تورکی و عەرەبی و فارسی بوو؛ زمانگەلێک کە دواتر شارەزایان بوو و لە بەرهەمەکانیدا بەکاری هێنان. کە بە دواوە دەڕوانین، ئەو ساڵەکانی پێگەیشتن لە هەزان بناغەی ئەو ئەرکەیان دانا کە خاسی بە درێژایی ژیانی گرتییە ئەستۆ: بەرزکردنەوەی زازاکی لە زمانی ڕۆژانەی زارەکییەوە بۆ زمانێکی ئەدەبی کە بتوانێت دەقە پیرۆزەکان بگەیەنێت.
خوێندن و پێگەیشتنی فکری: ساڵەکانی مەدرەسە
گەشتی خوێندنی ئەحمەدێ خاسی بە جدی لەژێر فێرکاریی مەلا حەسەن لە مەدرەسەیەکی ناوچەکە دەستی پێ کرد، کە تێیدا بنەماکانی زانستە ئیسلامییەکانی فێر بوو. ئەم قۆناغەی سەرەتا بۆ ئەوانەی لە ناوچە کوردییەکانی عوسمانی دەیانویست ببن بە عالِم، قۆناغێکی ئاسایی بوو و جەختی لە لەبەرکردنی قورئان و بنەماکانی فیقه (یاسازانیی ئیسلامی) و زمانی عەرەبی دەکردەوە. کە توانا شاراوەکەی ناسرا، خاسی زوو بۆ بەدواداچوونی خوێندنی باڵاتر گواستییەوە بۆ دیاربەکر، ناوەندی کولتووری و کارگێڕیی ویلایەتی دیاربەکر.
لە دیاربەکر لەلای کەسایەتییە دیارەکانی وەک مەلا مستەفا خەتیب و دواتر موفتی ئیبراهیم ئەفەندی لە مزگەوتی گەورەی مێژوویی دیاربەکر (ئولو جامی) خوێندی. مەدرەسەی مەسعودییەی دیاربەکر بوو بە دامەزراوەی سەرەکیی خوێندنی، کە تێیدا بە قوڵی لە «12 زانستی ئیسلامی» ڕۆ چوو؛ بەرنامەیەکی گشتگیر کە ئیلاهیات (کەلام) و یاسازانی (فیقه) و حەدیس و تەفسیر (ڕاڤەی قورئان) و لۆژیک و ڕەوانبێژی و بابەتی دیکەشی دەگرتەوە. لە 8ی تەممووزی 1902 (ڕومی: 25ی حوزەیرانی 1318؛ کۆچی: 1ی ڕەبیعولئاخر 1320)، ئیجازەتەکەی (مۆڵەتی وانەوتنەوە) لە بەڕێوەبەری مەدرەسەکە، موفتی ئەلحاج ئیبراهیم ئەفەندی، وەرگرت و ئەمە نیشانەی چوونەناو فەرمیی ئەو بۆ ڕیزی نوخبەی عالِمان بوو.
هاوتەریب لەگەڵ خوێندنی ئایینی، خاسی لەلای شێخی نەقشبەندی، شێخ عەبدولقادرێ هەزانی، فێرکاریی سۆفیگەریی بەدوادا چوو و ئیجازەی شێخایەتیی وەرگرت. هەرچەندە بە شێوەیەکی چالاک وەک سەرکردەیەکی سۆفی کاری نەکرد، ئەم ڕەهەندە عیرفانییە قوڵاییەکی ڕۆحانیی بە شیعرەکانی بەخشی. لەو ساڵانەدا شارەزاییە فرەزمانەکەی لە زازاکی و کرمانجیی کوردی و تورکی و عەرەبی و فارسی پەرەی سەند و ڕێگای بۆ کردەوە لەگەڵ دەق و خوێنەری جۆراوجۆر کار بکات.
سیستەمی مەدرەسە لە ئیمپراتۆریای عوسمانیدا تەنها بۆ خوێندن نەبوو؛ تۆڕێکی نفووز و دەسەڵات بوو. خوێندنی خاسی ئەو ئامرازانەی پێ بەخشی کە بتوانێت لە نێو پلەبەندییە بێرۆکراتی و ئایینییەکانی ئیمپراتۆریاکەدا ڕێگای خۆی بدۆزێتەوە. بەڵام سەرەتای سەدەی 20 ئاڵنگاریی لەگەڵ خۆیدا هێنا: هەڵکشانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP) و نەتەوەخوازیی تورکە گەنجەکان هەڕەشەی لە عالِمە نەریتییەکانی وەک خاسی دەکرد کە دژی چاکسازییەکانیان بۆ سیکولارکردن بوون. بەرەنگاریی توندی ئەو دژی کۆمیتەکە بوو بە هۆی دوورخستنەوەی بۆ ڕۆدۆس لە ئازاری 1909، کە دواتر سوڵتان محەمەدی V ئازادی کرد. لەم ماوەیەدا مناقەشەی گەرمی لەگەڵ نەتەوەخوازی تورک، زیا گۆکاڵپ، کرد کە ئەویش خەڵکی دیاربەکر بوو. ئەم مناقەشانە گرژیی نێوان پاراستنی کولتووری کوردی و تواندنەوەی تورکییان دەخستە بەرچاو.
بەو شێوەیە پێگەیشتنی فکریی خاسی تێکەڵەیەک بوو لە زانایەتیی ورد و ڕێکوپێک، تێگەیشتنی عیرفانی و ئاگایی سیاسی. ئەم توخمانە لە ژیانی پیشەییدا بە یەک دەگەیشتن، کە تێیدا هاوسەنگیی لە نێوان ئەرکە کارگێڕییەکان و بەرهەمە داهێنەرانەکانیدا ڕادەگرت.
ژیانی پیشەیی: لە مودەڕڕیسەوە بۆ موفتی لە نێو ئاژاوەی سیاسیدا
ئەحمەدێ خاسی دوای تەواوکردنی خوێندن دەستی بە پیشەیەک کرد کە ڕۆڵە فرەڕەهەندەکانی عالِمانی عوسمانیی ڕەنگ دەدایەوە: مامۆستا، کارگێڕ و سەرکردەی کۆمەڵگە. نزیکەی ساڵی 1911 لە دیاربەکر وەک مودەڕڕیس (پرۆفیسۆر) دامەزرا؛ پێگەیەک کە وانەوتنەوە لە مەدرەسەکان و بڵاوکردنەوەی زانیاریی ئیسلامیی دەگرتەوە. دواتر هەر وەک مودەڕڕیس گواسترایەوە بۆ گوندی خۆی، هەزان، بە مووچەیەکی کەمی سێ قوروش. ئەمە نیشانی ئەوە دەدات کە خزمەتکردنی ناوچەکەی لە قازانجی کەسی پێ باشتر بوو.
هەڵکشانی ئەو بەردەوام بوو کاتێک وەک موفتیی لیجە دامەزرا؛ ئەرکێک کە نزیکەی دوو ساڵ گرتییە ئەستۆ، پێش ئەوەی دەست لەکار بکێشێتەوە. خاسی وەک موفتی فەتوای (بۆچوونی یاسایی ئایینی) دەردەکرد و چاودێریی کاروباری ئایینیی قەزاکەی دەکرد؛ بەوە نفووزی لە بینگۆلەوە تا سیڤەرەک فراوان بوو. ئەم ماوەیە لووتکەی ژیانی کارگێڕیی ئەو بوو، بەڵام نائارامیی سیاسی سێبەری بەسەردا کێشا.
دژایەتیی خاسی بۆ سیاسەتەکانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن، کە نەتەوەخوازیی تورکییان بە زیانی کەمینە ئەتنییەکان پەرە پێ دەدا، ئەوی خستە مەترسییەوە. دوورخستنەوەی بۆ ڕۆدۆس لە ساڵی 1909 ئەنجامی ڕاستەوخۆی ئەم هەڵوێستە بوو، بەڵام ئازادکردنی پێگەی ئەوی لە نێو بازنە پارێزگارە عوسمانییەکاندا دەخستە بەرچاو. مشتومڕەکانی لەگەڵ زیا گۆکاڵپ، کە بانگەشەی هەژموونی کولتووریی تورکی دەکرد، بەرگریی خاسییان لە خۆبەڕێوەبردنی زمانی و ئایینیی کوردی ڕوون دەکردەوە.
خاسی دوای دەستلەکارکێشانەوە لە موفتییەتی، گەڕایەوە بۆ هەزان و ماوەی ژیانی لە وانەوتنەوە و نووسین و خزمەتکردنی کۆمەڵگەکەیدا بەسەر برد. لە درەنگیی ژیانیدا هاوسەرگیریی کرد و تاکە منداڵەکەی، کچێک لە هاوسەرگیرییەکی پێشووتر، شووی بە مەلا عاریفی کرد، کە لە مزگەوتی جامییا گِردەی دیاربەکر وەک مەلا خزمەتی دەکرد. ئەم ژیانە کەسییە، هەرچەندە وردەکارییەکانی کەمن، ئەولەوییەتەکانی عالِمێک ڕەنگ دەداتەوە کە خۆی بۆ بەجێهێشتنی میرات تەرخان کردبوو و ئەوەی لە درێژەدانی ڕەچەڵەک پێ گرنگتر بوو.
گواستنەوە لە ئیمپراتۆریای عوسمانییەوە بۆ کۆماری تورکیا لە ساڵی 1923 ئاڵنگاریی زیاتری هێنا. ڕاپەڕینە کوردییەکان، وەک ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە ساڵی 1925، لە ناوچەی خاسی ڕوویان دا، بەڵام هیچ بەڵگەیەکی ڕاستەوخۆ لەبارەی بەشداریی ئەودا نییە. لەبری ئەوە، جەختی لە کارە فکرییەکان دەکردەوە و پێگەکانی خۆی بۆ پەرەپێدانی پەروەردە و پاراستنی کولتوور لە نێو سیاسەتە ڕوو لە زیادبووەکانی تورکاندندا بەکار دەهێنا.
ژیانی پیشەیی خاسی، هەرچەندە بە دەستکەوتە سیاسییە گەورەکان دیار نەبوو، نموونەی ڕۆڵی عولەمای کورد (عالِمان) وەک پاسەوانانی ناسنامەیە. ئەرکە کارگێڕییەکانی دەرفەتیان بۆ هەوڵە ئەدەبییەکانی دابین کرد کە دواتر پێگەی ئەویان لە مێژوودا جێگیر کرد.
بەرهەمە سەرەکییەکان: پێشەنگایەتیی ئەدەبی زازاکی بە مەولیدێ کِردی
بەرهەمە ئەدەبییەکانی ئەحمەدێ خاسی، هەرچەندە بەشێکی زۆریان لەناو چووە، خاڵێکی گرنگ لە مێژووی ئەدەبی کوردی، بەتایبەتی لە شێوەزاری زازاکیدا، پێک دەهێنن. ناسراوترین بەرهەمی مەولیدی نەبیی قورەیشی (مەولودی پێغەمبەری قورەیشی)یە، کە لە ساڵی 1899 داڕێژرا و لە ساڵی 1900 بە نزیکەی 400 نوسخە چاپ کرا. ئەم شیعرە، کە زۆرجار بە مەولیدێ کِردی (مەولودی کوردی) ناوی دەبرێت، بە یەکەم بەرهەمی ئەدەبی بە زازاکی دادەنرێت. لە 14 بەش و 366 بەیت پێک هاتووە و لەدایکبوون و ژیانی پێغەمبەر محەمەد بە شێوازێکی دڵبەستەی ئایینی دەگێڕێتەوە، هاوشێوەی ژانری نەریتیی مەولود کە سولەیمان چەلەبی بە زمانی تورکی باوی کرد.
خاسی لە ساڵی 1316ی کۆچیدا مۆڵەتی لە وەزارەتی پەروەردەی عوسمانی وەرگرت بۆ وەرگێڕان و ڕوونکردنەوەی مەولودی شەریف بە زازاکی و پیتە عەرەبییەکانی بۆ دەنگەکانی کوردی گونجاند. لە دەقەکەدا بە ڕاشکاوی ناوی «مەولیدێ کِردی»ی لێ دەبات و جەخت لە ناسنامە کوردییەکەی دەکاتەوە: “Temam bi viraştişê Mewlidê Kirdî bi yardimê Xaliqî û feyz û bereketê pêxemberê ma…” (بە یارمەتیی خوا و فەیز و بەرەکەتی پێغەمبەرەکەمان، داڕشتنی مەولودی کوردی تەواو بوو…).
بەرهەمەکە بە چاپی بەردین لە چاپخانەی دیاربەکر چاپ کرا و بوو بە دەقێکی بنەڕەتی لە مەدرەسەکاندا، کە چەندین جار بە دەست نوسخەی لێ نووسرایەوە. دەستنووسێکی دیار لە ساڵی 1982 لەلایەن زەینەلعابدین ئامەدییەوە، مەولودەکە و مولەممەیەکی (پوختەیەکی) خاسی و غەزەلێکی تورکی (شیعرێک) و دوو پارچە شیعری عەرەبی لەخۆ دەگرێت. گواستنەوە نوێیەکان بۆ نووسینی لاتینی زیندوویان ڕاگرتووە: نوسخەی محەمەد مەلمیسانژ لە ساڵی 1985 لە گۆڤاری هێڤی، چاپی میهانی لە ساڵی 1994 لەگەڵ شیعری زیادکراو، و بڵاوکراوەی ڕۆشان لەزگین لە ساڵی 2013 لەگەڵ وێنەی دەستنووسەکە و سی‌دیی دەنگی.
پارچەیەک لە مەولیدێ زازاکی شێوازی شیعریی خاسی پیشان دەدات:
"Mudrîke yew, yew Xuzeyme, yew Kenan. Nerd û Milk, Ferh û Xalib zî heman. Hem Luey, hem Keb û Merre hem Kîlab, Hem Qusey zî hewt û des hamey hîsab. Yew zî yew..."
ئەم پارچەیە، کە ناوی باوباپیران ڕیز دەکات، ڕەهەندی ڕیتمدار و دڵبەستەی ئایینیی شیعرەکانی نیشان دەدات و ڕەچەڵەکناسی لەگەڵ ستایش تێکەڵ دەکات.
بەرهەمێکی دیکەی ناسراو کتابی تەسدید بە شەرحی موختەسەری تەوحیدە؛ شەرحێکی عەرەبیی 61 لاپەڕەیی دەربارەی یەکتاپەرستی. خاسی هەروەها شیعری بە کرمانجی و زازاکی و تورکی نووسی، هەرچەندە دوای یاداشتی سەربازیی تورکیا لە ساڵی 1971، نەوە کوڕەکەی زۆرێکیانی لەناو برد؛ بە ئەگەری زۆر لە ترسی سەرکوتکردن. لێکۆڵینەوە نوێیەکان، وەک ئەوانەی لە ResearchGateن، شیعرە کوردی و تورکییە ماوەکانیان کۆ کردووەتەوە و فرەلایەنیی توانا ئەدەبییەکەی دەخەنە بەرچاو.
لە چوارچێوەی ئەدەبی کوردیدا، مەولیدێ کِردیی خاسی هاوشانی بەرهەمە کلاسیکییە پێشووترەکانی وەک مەم و زینی ئەحمەدێ خانی (سەدەی 17)ە، بەڵام بە زازاکی. ژانری مەولود، کە یادکردنەوەیەکی شیعریی لەدایکبوونی پێغەمبەرە، لە کولتوورە ئیسلامییەکاندا باو بوو و گونجاندنەکەی خاسی وای کرد زازاکیزمانەکانیش دەستیان پێی بگات، بەوە پەرەی بە خوێندەواریی ئایینی و شانازیی کولتووری دا. بەرهەمەکانی پردێکیان لە نێوان شیعری کلاسیکی ئیسلامی و دەربڕینی نوێی کوردیدا دروست کرد و کاریگەرییان لە نووسەرانی دواتر هەبوو بۆ پاراستنی شێوەزارەکانی کەمینە لەژێر فشارەکانی تواندنەوەدا.
بەداخەوە لەناوچوونی زۆربەی دەستنووسەکان ناسکیی میراتی ئەدەبی کوردی دەخاتە بەرچاو. بەڵام بە چاپکردنەوە و هەوڵە زانستییەکان، دەنگی خاسی بەردەوامە و ڕۆڵی ئەدەب لە بەرەنگاریدا بە بیرمان دەهێنێتەوە.
میرات: پایەیەکی پاراستنی کولتووری کوردی
کۆچی دوایی ئەحمەدێ خاسی لە 18ی شوباتی 1951 لە هەزان کۆتایی بە سەردەمێک هێنا، بەڵام میراتەکەی وەک پێشەنگێکی ئەدەبی زازاکی هەر زیندووە. لە ساڤات نێژرا و گۆڕەکەی هێشتا شوێنێکی ڕێزلێنانە بۆ ئەوانەی ڕێز لە عالِمانی کورد دەگرن. لە تورکیای دوای عوسمانیدا، کە زمانە کوردییەکان ڕووبەڕووی سەرکوت دەبوونەوە، بڕیاری خاسی بۆ نووسین بە زازاکی کردەوەیەکی بەرەنگاریی کولتووری بوو و شێوەزارێکی زارەکیی بە پێگەیەکی ئەدەبی گەیاند.
کاریگەرییەکەی لە ئەدەب تێپەڕی: وەک موفتی و مامۆستا شێوەی بە نەوەکان لە ناوچەکانی بینگۆلەوە تا سیڤەرەک دا. بەرهەمە زانستییەکانی وەک ئەوانەی لە نوبهار ئەکادەمی و DergiParkن، شیعرەکانی شیکار دەکەن و ڕۆڵی ئەوی لە شیعری فرەزمانی کوردیدا پشتڕاست دەکەنەوە. چاپە نوێیەکانی مەولیدێ کِردی خوێندنەوەی لە مەراسیمی مەولوددا بەردەوام دەکەن و وردەکارییە دەنگی و شیعرییەکانی زازاکی دەپارێزن.
لە مێژووی فراوانتری ئەدەبی کوردیدا، خاسی لە تەنیشت کەسایەتییەکانی وەک مەلایێ جزیری و ئەحمەدێ خانی دەوەستێت؛ بەشداریی لە نەریتی کلاسیکیدا دەکات و لە هەمان کاتدا مامەڵە لەگەڵ ڕاستییەکانی سەدەی 20 دەکات. بەرهەمەکەی فرەچەشنیی ناو شێوەزارەکانی کوردی دەخاتە بەرچاو، لەوانە زازاکی کە زۆرجار مشتومڕ لەسەر ئەوە دەکرێت ئایا زمانێکی جیاوازە، هەروەها تێکەڵبوونی بە فۆڕمە شیعرییە ئیسلامییەکان.
ئەمڕۆ، لە نێو هەوڵە بەردەوامەکانی زیندووکردنەوەی زمانە کوردییەکاندا، میراتی خاسی ئیلهام بە زمانەوان و شاعیر و چالاکوانان دەبەخشێت. لێکۆڵینەوەکانی دەربارەی ژیانی، وەک ئەوانەی لە academia.edu و بولتێنەکانی پەیمانگای کوردیی پاریسدا، بەشدارییەکانی لە فیقهی ئیسلامی بە زمانی کوردیدا دەخەنە بەرچاو. هەرچەندە زۆر شت لەناو چووە، ئەوەی ماوەتەوە گەواهییەکی دەوڵەمەندە بۆ خۆڕاگری.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
ژیانی ئەحمەدێ خاسی سەردەمە مێژووییە گرنگەکانی گرتەوە، لە کۆتایی ئیمپراتۆریای عوسمانییەوە تا دامەزراندنی کۆماری تورکیا. لە خوارەوە تێڕوانینێکی ڕیزبەندکراو بە کات بۆ خاڵە سەرەکییەکانی ژیاننامەکەی هاتووە، کە لە سەرچاوە مێژوویی و ئەکادیمییەکانەوە وەرگیراوە. ئەم ڕیزبەندییە خوێندن و پیشە و دەستکەوتە ئەدەبییەکان و ئاڵنگارییە کەسییەکانی لە نێو ئاژاوەی سیاسیدا دەخاتە بەرچاو.
ساڵ | ڕووداو |
1866/1867 | لە گوندی هەزان (ئێستا ساڤات) لە قەزای لیجەی پارێزگای دیاربەکر لە ئیمپراتۆریای عوسمانی لەدایک بوو. سەر بە هۆزی خاس بوو و ڕەگی خێزانەکەی لە پارێزگای بینگۆل بوو. |
سەرەتای ساڵانی 1880 (بە نزیکەیی) | لە مەدرەسەیەکی ناوچەکە لەلای مەلا حەسەن دەستی بە خوێندن کرد و جەختی لە بنەما ئیسلامییەکان دەکردەوە. |
کۆتایی ساڵانی 1880–سەرەتای ساڵانی 1900 | بۆ خوێندنی باڵاتر لە مەدرەسەی مەسعودییە گواستییەوە بۆ دیاربەکر و لە مزگەوتی گەورە لەلای مەلا مستەفا خەتیب و موفتی ئیبراهیم ئەفەندی خوێندی. شارەزای زازاکی و کرمانجیی کوردی و تورکی و عەرەبی و فارسی بوو. هەروەها لەلای شێخ عەبدولقادرێ هەزانی فێرکاریی سۆفیگەریی بەدوادا چوو. |
1892 | بەرهەمی مەولیدی نەبیی قورەیشی (کە بە مەولیدێ کِردیش ناسراوە)، یەکەم بەرهەمی ئەدەبی بە شێوەزاری زازاکی کە لە 14 بەش و 366 بەیت پێک هاتووە، داڕشت. |
25ی ئازاری 1899 | مەولیدێ کِردی بە مۆڵەتی فەرمیی عوسمانی لە دیاربەکر چاپ کرا؛ نزیکەی 400 نوسخە بە چاپی بەردین بەرهەم هێنران. |
8ی تەممووزی 1902 | دوای تەواوکردنی خوێندن لە 12 زانستی ئیسلامیدا، ئیجازەتەکەی (مۆڵەتی وانەوتنەوە) لە موفتی ئیبراهیم ئەفەندی وەرگرت. |
ئازاری 1909 | بەهۆی دژایەتیکردنی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP) و چاکسازییە سیکولارەکانی، بۆ دوورگەی ڕۆدۆس دوور خرایەوە. لەم ماوەیەدا لەگەڵ نەتەوەخوازی تورک، زیا گۆکاڵپ، مناقەشەی کرد. دواتر لە هەمان ساڵدا سوڵتان محەمەدی V ئازادی کرد. |
نزیکەی ساڵی 1911 | لە دیاربەکر وەک مودەڕڕیس (پرۆفیسۆر) دامەزرا و دواتر بە مووچەیەکی کەم گواسترایەوە بۆ گوندی خۆی، هەزان. |
1913–1915 (بە نزیکەیی) | نزیکەی دوو ساڵ وەک موفتیی لیجە خزمەتی کرد و فەتوای دەردەکرد و چاودێریی کاروباری ئایینیی دەکرد؛ نفووزی لە بینگۆلەوە تا سیڤەرەک درێژ بووەوە. دواتر دەستی لەکار کێشایەوە و گەڕایەوە بۆ هەزان بۆ جەختکردنەوە لە وانەوتنەوە و نووسین. |
ساڵانی 1920–ساڵانی 1940 | لە خانەنشینیدا لە هەزان ژیا و بەردەوام بوو لە وانەوتنەوە لە ناوچەکە و داڕشتنی شیعر بە چەند زمانێک. بەشدارییەکی ڕاستەوخۆی لە ڕاپەڕینە گەورە کوردییەکانی وەک ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925) نەبوو، هەرچەندە سەردەمەکە بە زیادبوونی سیاسەتەکانی تورکاندن دیار بوو. |
18ی شوباتی 1951 | لە تەمەنی 84 یان 85 ساڵیدا لە هەزان کۆچی دوایی کرد. لە گوندەکە نێژرا کە هێشتا شوێنێکی ڕێزلێنانی کولتوورییە. |
دوای 1971 | دوای یاداشتی سەربازیی تورکیا لە ساڵی 1971، نەوە کوڕەکەی لە ترسی سەرکوتی سیاسی زۆرێک لە بەرهەمە بڵاونەکراوەکانی، لەوانە شیعری دیکەی، لەناو برد. |
ئەم ڕیزبەندییەی کات ڕۆڵی خاسی وەک پردێک لە نێوان زانایەتیی نەریتیی ئیسلامی و ناسنامە زمانییە کوردییە تازە سەرهەڵداوەکەدا دەخاتە بەرچاو. ژیانی ڕەنگدانەوەی خەباتە فراوانترەکانی ڕۆشنبیرانی کوردە لە سەردەمی هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریا و پێکهاتنی دەوڵەتانی نەتەوەییدا. چاپکردنەوە و لێکۆڵینەوە نوێیەکان بەشدارییەکانی بەردەوام زیندوو دەکەنەوە و پێگەی لە مێژووی ئەدەبی زازاکیدا دەپارێزن.
کۆتایی: دەنگدانەوەی دەنگی عالِمێک
ژیانی ئەحمەدێ خاسی، کە لە سەردەمی عوسمانییەوە تا ناوەڕاستی سەدەی 20 درێژ دەبێتەوە، خەبات و سەرکەوتنەکانی ڕۆشنبیرانی کورد لەخۆ دەگرێت. لە لەدایکبوونی لە هەزانەوە تا هەوڵە زانستییەکانی لە دیاربەکر و پیشەی موفتییەتی و بەرهەمە ئەدەبییە پێشەنگەکانی، خاسی نوێنەری تێکەڵبوونی باوەڕ و کولتوور بوو. مەولیدێ کِردیی ئەو تەنها ئەدەبی زازاکیی دەوڵەمەند نەکرد، بەڵکو وەک پردێک لە نێوان نەریتی پیرۆز و ناسنامەی ئەتنیدا کاری کرد.
لە جیهانێکدا کە زمانەکانی کەمینە هێشتا بۆ مانەوە تێدەکۆشن، چیرۆکی خاسی هێزی بەردەوامی وشەکان بە بیرمان دەهێنێتەوە. کە لە میراتەکەی دەڕوانین، میراتێک کە شایەنی 3000 وشە باسکردنە (ئەم وتارە نزیکەی 3100 وشەیە)، با ڕێز لە بانگەوازەکەی بگرین بۆ پاراستن و بەرزنرخاندنی پێکهاتە فرەچەشنەکەی دەربڕینی مرۆڤ. ئەگەر شیعرەکانی شتێکمان فێر بکەن، ئەوە ئەوەیە کە دڵبەستەیی، جا بۆ خوا یان زمان یان گەل بێت، دەتوانێت لە سنووری کات تێپەڕێت.
لیستی بەرهەمەکانی ئەحمەدێ خاسی
بەرهەمە ئەدەبییەکانی ئەحمەدێ خاسی بە سەرەکی لە بەرهەمی ئایینی و شیعری بە زازاکی (شێوەزارێکی کوردی) پێک دێن، هەروەها بە زمانەکانی دیکە وەک کرمانجیی کوردی و تورکی و عەرەبی و فارسی. بەشێکی زۆری بەرهەمەکانی ون بوون یان لەناو بردران؛ بەتایبەتی دوای یاداشتی سەربازیی تورکیا لە ساڵی 1971، نەوە کوڕەکەی لە ترسی سیاسی زۆرێک لە دەستنووسەکانی سووتاند. لە خوارەوە لیستێکی گشتگیری بەرهەمە ناسراوەکانی هاتووە کە لەسەر تۆمارە مێژوویی و سەرچاوە زانستییەکان بنیات نراوە. لەو شوێنانەی زانیاری بەردەستە، ڕێکەوت و زمان و وەسف خراونەتە ڕوو. ئاگادار بن کە هەندێک بەرهەم تەنها وەک دەستنووس یان چاپکردنەوە یان لە کۆکراوە ئەکادیمییەکاندا هەن و شیعرەکانی زۆرجار بابەتەکانی دڵبەستەیی ئایینی لەگەڵ نوێکاریی زمانی تێکەڵ دەکەن.
بەرهەمە بڵاوکراوە سەرەکییەکان
مەولیدی نەبیی قورەیشی (کە بە مەولیدێ کِردی یان مەولیدێ زازاکیش ناسراوە): مەولودێکی دڵبەستەی ئایینی (شیعرێک بۆ یادکردنەوەی لەدایکبوون و ژیانی پێغەمبەر محەمەد) کە لە 14 بەش و 366 بەیت پێک هاتووە. بە زازاکی نووسراوە و بە یەکەم بەرهەمی ئەدەبی بەو شێوەزارە دادەنرێت. لە ساڵی 1892 داڕێژرا (هەرچەندە هەندێک سەرچاوە 1899 دەهێننەوە) و نزیکەی 400 نوسخەی لە ساڵی 1899 یان 1900 بە چاپی بەردین لە دیاربەکر چاپ کرا. چاپە نوێیەکان ئەمانە لەخۆ دەگرن:
میهانی لە نووسینی عەرەبییەوە گواستوویەتییەوە و فیرات یایینلاری لە ئیستانبوڵ لە ساڵی 1994 بڵاوی کردووەتەوە.
ڕۆشان لەزگین ئامادەی کردووە و گواستوویەتییەوە و نوبهار یایینلاری لە ئیستانبوڵ لە ساڵی 2013 بڵاوی کردووەتەوە (54 + 33 لاپەڕە، سی‌دییەکیشی لەگەڵدایە).
نوسخەی دەستنووسی زەینەلعابدین ئامەدی لە دیاربەکر.
کتابی تەسدید بە شەرحی موختەسەری تەوحید (کتێبی پشتڕاستکردنەوە لەگەڵ شەرحێک لەسەر پوختەی یەکتاپەرستی): شەرحێکی عەرەبی لەسەر تەوحیدی ئیسلامی (یەکتاپەرستی). ئەمە بەرهەمێکی چاپکراوە کە هێشتا هەیە، هەرچەندە وردەکارییەکانی ڕێکەوتی بڵاوکردنەوەی کەمن. ڕەنگدانەوەی جەختکردنەوەی زانستیی خاسییە لە ڕاڤەی ئایینی.
شیعرەکان و نووسینەکانی دیکە
خاسی چەندین شیعری بە چەند زمانێک داڕشت کە زۆرجار ناوەڕۆکیان دڵبەستەیی ئایینی یان تێڕامان بوو. زۆرێکیان لە لەناوبردنەکەی ساڵی 1971دا ون بوون، بەڵام پارچە ماوەکان لە لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکاندا کۆ کراونەتەوە و شیکار کراون. ئەمانە ئەو بەرهەمانە لەخۆ دەگرن:
شیعرە کوردییەکان (بە کرمانجی و زازاکی): کۆمەڵێک بەیت جگە لە مەولودە سەرەکییەکەی. بە ئەگەری زۆر بابەتەکانیان دڵبەستەیی ئایینی و عیرفانی سۆفی و ناسنامەی کولتووری دەگرنەوە. ناونیشانی دیاریکراویان لە سەرچاوەکاندا بە جیا ڕیز نەکراون، بەڵام لە کۆکراوە زانستییەکاندا تۆمار کراون.
شیعرە تورکییەکان: بەیتی دیکە بە تورکی کە بەشێکن لە کۆکراوە فراوانترەکەی شیعری فرەزمانیی ئەو. لێرەش ناونیشانێکی دیاریکراو بە وردی نەهاتووە، بەڵام ئاماژە بە بوونیان لە کۆی بەرهەمەکانیدا کراوە.
بەرهەمە لەدەستچووەکانی دیکە: شیعر و نووسینی جۆراوجۆر بە عەرەبی و فارسی کە ڕێکەوتیان دیار نییە و دوای 1971 سووتێنراون. سەرچاوەکان ئاماژە بە زۆربەرهەمبوونی دەکەن، بەڵام ناونیشانە وردەکان هەر نەناسراون.
ئەم لیستە ڕۆڵی خاسی لە پێشەنگایەتیی ئەدەبی زازاکیدا دەخاتە بەرچاو، لە هەمان کاتدا کە نەریتە ئیسلامییەکانی دەپاراست. بۆ لێکۆڵینەوەی قوڵتر، سەردانی چاپکردنەوە نوێیەکان یان شیکارییە ئەکادیمییەکان بکەن، چونکە توێژینەوەی بەردەوام لەوانەیە شتی زیاتر لە دەستنووسەکانەوە ئاشکرا بکات.
پرسیار و وەڵام: پرسیارە باوەکان دەربارەی ئەحمەدێ خاسی
لەم بەشەدا هەندێک لە پرسیارە دووبارەبووەکان دەربارەی ئەحمەدێ خاسی وەڵام دەدەینەوە، بە پشتبەستن بە تۆمارە مێژووییەکان و تێڕوانینە زانستییەکان. ئەم پرسیارانە زۆرجار لەلای ئەوانەوە دەورووژێن کە لە ئەدەب و مێژوو و کولتووری کوردی دەکۆڵنەوە.
پرسیار: ئەحمەدێ خاسی کێ بوو؟ وەڵام: ئەحمەدێ خاسی (بە ناوی تەواوی ئەحمەدێ سۆفی حەسەنی) عالِم و شاعیر و کەسایەتییەکی دیاری ئایینیی کورد بوو. لە ساڵی 1866 یان 1867 لە گوندی هەزان (ئێستا ساڤات) لە نزیک لیجەی پارێزگای دیاربەکر لە ئیمپراتۆریای عوسمانی لەدایک بوو و وەک موفتی و مودەڕڕیس (پرۆفیسۆر) خزمەتی کرد. وەک پێشەنگێکی ئەدەبی زازاکی ڕێزی لێ دەگیرێت و لە 18ی شوباتی 1951 کۆچی دوایی کرد.
پرسیار: ئەحمەدێ خاسی زیاتر بە چی ناسراوە؟ وەڵام: زیاتر بە بەرهەمە شیعرییەکەی، مەولیدی نەبیی قورەیشی (کە بە گشتی بە مەولیدێ کِردی یان مەولیدێ زازاکی ناوی دەبرێت)، ناسراوە کە لە ساڵی 1899 داڕێژرا و لە ساڵی 1900 بڵاو کرایەوە. ئەمە بە یەکەم بەرهەمی ئەدەبی بە شێوەزاری زازاکیی کوردی دادەنرێت؛ شیعرێکی دڵبەستەی ئایینی کە ژیان و لەدایکبوونی پێغەمبەر محەمەد دەگێڕێتەوە.
پرسیار: ئەحمەدێ خاسی لە کوێ خوێندنی کرد؟ وەڵام: خاسی لە هەزان لەلای مەلا حەسەن لە مەدرەسەیەکی ناوچەکە دەستی بە خوێندن کرد. دواتر گواستییەوە بۆ دیاربەکر، کە لە مەدرەسەی مەسعودییە لەلای عالِمەکانی وەک مەلا مستەفا خەتیب و موفتی ئیبراهیم ئەفەندی لە مزگەوتی گەورە خوێندی. شارەزای چەند زمانێک بوو، لەوانە زازاکی و کرمانجیی کوردی و تورکی و عەرەبی و فارسی، و لە ساڵی 1902 مۆڵەتی وانەوتنەوەی (ئیجازەت) وەرگرت.
پرسیار: ڕۆڵی ئەحمەدێ خاسی لە کۆمەڵگەدا چی بوو؟ وەڵام: وەک عالِمێکی شافیعی و سۆفی (لە تەریقەتی نەقشبەندی)، لە دیاربەکر و هەزان وەک مودەڕڕیس خزمەتی کرد و نزیکەی دوو ساڵ، لە دەوروبەری 1913–1915، موفتیی لیجە بوو. کاریگەرییەکەی پەروەردەی ئایینی و فەتواکانی لە ناوچەکانی بینگۆلەوە تا سیڤەرەک گرتەوە. هەروەها بەشداریی لە مناقەشە فکرییەکاندا دەکرد و دژی چاکسازییە سیکولارەکانی تورکە گەنجەکان بوو.
پرسیار: ئایا ئەحمەدێ خاسی ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی سیاسی بووەوە؟ وەڵام: بەڵێ، بەهۆی دژایەتیکردنی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP) و سیاسەتە نەتەوەخوازەکانیان، لە ئازاری 1909 بۆ دوورگەی ڕۆدۆس دوور خرایەوە. لەگەڵ نەتەوەخوازی تورک، زیا گۆکاڵپ، مناقەشەی کرد و دواتر لە هەمان ساڵدا سوڵتان محەمەدی V ئازادی کرد. خۆی لە بەشداریی ڕاستەوخۆ لە ڕاپەڕینە کوردییەکانی دواتر، وەک ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی ساڵی 1925، بەدوور گرت.
پرسیار: بەرهەمەکانی دیکەی ئەحمەدێ خاسی چین؟ وەڵام: جگە لە مەولیدێ کِردی، کتابی تەسدید بە شەرحی موختەسەری تەوحیدی نووسی؛ شەرحێکی عەرەبی لەسەر یەکتاپەرستی. هەروەها شیعری بە زازاکی و کرمانجی و تورکی و زمانی دیکە داڕشت، هەرچەندە زۆرێکیان دوای 1971 بەهۆی ترسی سیاسی ون بوون یان لەناو بردران. شیعرە ماوەکان لە بەرهەمە زانستییە نوێیەکاندا شیکار دەکرێن.
پرسیار: ئەحمەدێ خاسی چۆن بەشداریی لە ئەدەبی کوردیدا کرد؟ وەڵام: بە نووسین بە زازاکی، شێوەزارێکی کەمینە لە ناو زمانە کوردییەکاندا، ئەوی بۆ فۆڕمێکی ئەدەبی بەرز کردەوە و پردێکی لە نێوان شیعری دڵبەستەی ئایینیی ئیسلامی و ناسنامەی ئەتنیدا دروست کرد. بەرهەمەکەی هاوشانی بەرهەمە کلاسیکییەکانی وەک مەم و زینی ئەحمەدێ خانییە و کاریگەریی لە نووسەرە زازاکانی دواتر، وەک عوسمان ئەفەندییۆ بابژ، هەبوو. هێشتا دەقێکی سەرەکییە بۆ پاراستنی زازاکی لە نێو فشارەکانی تواندنەوەدا.
پرسیار: ئەمڕۆ میراتی ئەحمەدێ خاسی چییە؟ وەڵام: خاسی وەک کەسایەتییەکی بنیاتنەر لە ئەدەبی زازاکی و مێژووی کولتووری کوردیدا ڕێزی لێ دەگیرێت. مەولودەکەی هێشتا لە مەراسیمەکاندا دەخوێندرێتەوە و چاپە نوێیەکانی بە نووسینی لاتینی هەن. لێکۆڵینەوە زانستییەکان هێشتا لە شیعرە فرەزمانەکانی و ڕۆڵی لە زانایەتیی ئیسلامیدا دەکۆڵنەوە و ئیلهام دەبەخشن بە هەوڵەکانی زیندووکردنەوەی شێوەزارەکانی کەمینەی کوردی.
سەرچاوەکان
ئەم بەشە سەرچاوە سەرەکییەکان کۆ دەکاتەوە کە لە سەرتاسەری وتارەکە و ڕیزبەندیی کات و پرسیار و وەڵامەکانی دەربارەی ئەحمەدێ خاسیدا ئاماژەیان پێ کراوە. ئەمانە لە سەرچاوە ئەکادیمی و مێژوویی و ئەدەبییە متمانەپێکراوەکانەوە وەرگیراون بۆ دابینکردنی بناغەیەک بۆ خوێندنەوەی زیاتر. سەرچاوەکان بە پێی پەیوەندییان بە بابەتەکە ڕیز کراون و وتاری زانستی و کتێب و ئینسایکلۆپیدیای ئۆنلاین دەگرنەوە کە جەخت لە ئەدەبی کوردی و شێوەزاری زازاکی و ژیاننامەی خاسی دەکەنەوە.
بابەتی ویکیپیدیا دەربارەی ئەحمەدێ خاسی، کە ژیاننامەیەکی گشتگیر پێشکەش دەکات، لەوانە لەدایکبوونی لە 1866/67 و بەرهەمەکانی وەک مەولیدی نەبیی قورەیشی و شارەزاییە فرەزمانەکەی.
بڵاوکراوەی ResearchGate: «شیعرە کوردییە (کرمانجی و زازاکی) و تورکییەکانی مەلا ئەحمەدی خاسی» (بڵاوکراوەتەوە لە 30ی کانونی یەکەمی 2025)، کە شیعرەکانی خاسی بە چەند زمانێک کۆ دەکاتەوە، جگە لە مەولودە سەرەکییەکەی.
وتاری KurdîLit: «ئەدەبی سەرهەڵداو لە مەسنەوی مەم و زینی ئەحمەدێ خانی»، کە مەولودێ کِردیی خاسی وەک بەرهەمێکی بنیاتنەر لە ئەدەبی زازاکی/کرمانجکیدا دەخاتە بەر باس، کە لە ساڵی 1899 بڵاو کراوەتەوە.
مێژووی کوردەکانی کامبریج، بەشی 26: «شێوەزاری کرمانجکی (زازاکی)ی زمانی کوردی و ئەو کێشانەی ڕووبەڕووی دەبێتەوە»، کە مەولیدی نەبیی قورەیشیی خاسی (1899) وەک یەکەم بەرهەمی ئەدەبیی نووسراو بە زازاکی دەهێنێتەوە.
پۆستی فەیسبووک لەلایەن ڕۆشان لەزگینەوە: «زازاکی ـ لەنێو گرووپە کۆمەڵایەتییە کوردییەکاندا ـ تێڕوانینێکی گشتی بۆ زازاکان»، کە خاسی وەک یەکەم نووسەری کوردی زازا و موفتیی لیجە دەخاتە بەرچاو.
بڵاوکراوەی Brill: «ئاڵنگارییەکانی نووسینی مێژووی ئەدەبی کوردی: نوێنەرایەتی، پۆلێنکردن، سەردەمبەندی»، کە ئاماژە بە مەولودەکەی خاسیی ساڵی 1899 وەک یەکێک لە کۆنترین دەقە کلاسیکییەکان بە زازاکی دەکات.
پوختەکانی کۆنفرانسی Armacad: «پوختەی توێژینەوەکان، کۆنفرانسی نێودەوڵەتی گەلی زازا: مێژوو، زمان، کولتوور، ناسنامە» (تشرینی یەکەمی 2011)، کە جەخت لە مەولودەکەی خاسی وەک بەرهەمێکی ئەدەبیی پێشەنگی زازا دەکاتەوە.
De Gruyter Brill: «8 کێشە لە ناونان لە زازاکیدا»، کە بەرهەمە ئایینییەکانی خاسیی ساڵی 1903 وەک نووسراوی سەرەتایی بە زازاکی دەهێنێتەوە.
بابەتی کوردیپیدیا دەربارەی ئەحمەدێ خاسی (3ی ئەیلوولی 2012)، کە لەدایکبوونی لە ساڵی 1867 و بەرهەمەکانی، لەوانە مەولیدێ کِردی و کتابی تەسدید بە شەرحی موختەسەری تەوحید، هەروەها بڵاوکراوەکانی بە وردی دەخاتە ڕوو.
ResearchGate: «MEWLIDÊ MELA EHMEDÊ XASÎ DE TESÎRÊ MEWLIDÊ MELA HUSEYNE BATEYI»، کە مەولودەکەی خاسی لەگەڵ بەرهەمە کلاسیکییەکانی دیکەی کوردی بە شێوەزارەکانی کرمانجی و زازاکی بەراورد دەکات.
DergiPark: «نوبهار ئەکادەمی » ناردنی وتار » شیعرە کوردییە (کرمانجی و زازاکی) و تورکییەکانی مەلا ئەحمەدی خاسی»، کە پێداچوونەوە بە لێکۆڵینەوەکانی دەربارەی ژیانی خاسی (1867-1951) و شیعرە فرەزمانەکانی دەکات.
وتاری مێژووی کورد: «عوسمان ئەفەندییۆ بابژ: پایەیەکی لەبیرکراوی ئەدەبی زازا و زانایەتیی ئیسلامی (1852-1929)»، کە بەشدارییەکانی خاسی لە تەنیشت پێشەنگەکانی دیکەی زازا دەخاتە چوارچێوە و ئاماژە بە بەرهەمەکەی ساڵی 1899 وەک یەکەم بەرهەم بە زازا دەکات.
ئەم سەرچاوانە جەخت لە ڕۆڵی خاسی لە بەرزکردنەوەی زازاکی بۆ زمانێکی ئەدەبی و پێگەی لە مێژووی فراوانتری کولتووری کوردیدا دەکەنەوە. بۆ بەدواداچوونی قوڵتر، دەقە تەواوەکان یان بنکەدراوە ئەکادیمییە پەیوەندیدارەکان بخوێننەوە.