عەلی تەرمەخی کێ بوو؟
عەلی تەرمەخی زانایەکی ئیسلامیی کورد بوو کە لە نزیکەی 1591 تا 1664 ژیا. پێشەنگیی بەکارهێنانی زمانی خۆماڵیی کرمانجی لە نەریتی پەروەردەی مەدرەسەکانی کوردستاندا بە ئەو دەدرێتە پاڵ. بەشداریی ئەو، واتە گونجاندنی وانەوتنەوەی زانستیی ئیسلامی لەگەڵ زمانی کوردی، هەنگاوێکی گرنگ بوو بۆ بەردەستکردنی زانستی ئیسلامی بۆ خوێندکارە کوردەکان کە لەگەڵ عەرەبی و فارسی کێشەیان هەبوو؛ ئەو زمانانەی پەروەردەی نەریتیی ئیسلامی پێیان ئەنجام دەدرا.
ئەو بابەتی توێژینەوەی ئەکادیمییە، بەتایبەتی توێژینەوەی میشیل لێزەنبێرگ لە وتارێکی 2014 لە Iranian Studies ('Elî Teremaxî and the vernacularization of medrese learning in Kurdistan')، کە ڕۆڵی ئەو لە هێنانە ناوەوەی کرمانجی بۆ نەریتی مەدرەسە تۆمار دەکات. ئەم بەکارهێنانی زمانە خۆماڵییە بەشێک بوو لە پرۆسەیەکی فراوانتر کە لە ڕێگەیەوە کوردی بوو بە ئامرازێکی پەروەردەی ئایینی و زانستی، لە پاڵ عەرەبی و فارسی، و هەندێک جار لە جێی ئەوان.
بەرهەمەکانی هاوکاتی شاعیرە مەزنە کلاسیکییە کوردەکان، مەلا جزیری و فەقێ تەیران، بوون. ئەمە ئاماژە بەوە دەکات کە لە سەدەی 17دا بەکارهێنانی زمانی خۆماڵی لە فێربوونی کوردیدا هاوکات لە چەندین بوار ڕووی دەدا.
خاڵە سەرەکییەکان
• عەلی تەرمەخی (1591-1664) زانایەکی کورد بوو کە پێشەنگیی بەکارهێنانی زمانی خۆماڵیی کوردیی کرمانجی لە خوێندنی مەدرەسەدا کرد.
• بەرهەمەکانی نەریتە پەروەردەییە ئیسلامییەکانیان لەگەڵ زمانی خۆماڵیی کوردی گونجاند و فێربوونیان بۆ خوێندکارە کوردەکان بەردەستتر کرد.
• ئەو بابەتی توێژینەوەی ئەکادیمیی میشیل لێزەنبێرگە، کە ڕۆڵی ئەوی لە بەکارهێنانی زمانی خۆماڵی لە پەروەردەی مەدرەسەی کوردیدا تۆمار کرد.
• ئەو هاوسەردەمی مەلا جزیری و فەقێ تەیران بوو؛ ئەمە ئاماژە بە بزووتنەوەیەکی فراوانتری سەدەی 17 دەکات بەرەو بەکارهێنانی زمانی خۆماڵیی کوردی لە چەندین بواردا.
• ئەو نوێنەرایەتی ڕەهەندی فکری و پەروەردەیی ژیانی کەلتووریی کورد لە سەردەمی میرنشینەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا دەکات.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
سەرەتای ژیان و بنەچە
عەلی تەرمەخی لە دەوروبەری 1591 لە ناوچەی تەرمە یان نزیک ئەوێ لەدایک بوو، کە ناوەکەی لێوە هاتووە. ئەو لە نەریتی مەدرەسەدا پەروەردە کرا؛ چوارچێوەی دامەزراوەیی پەروەردەی زانستیی ئیسلامی لە جیهانی عوسمانیدا. مەدرەسە بە شێوەیەکی سەرەکی بە عەرەبی و فارسی فقهی ئیسلامی، کەلام، ڕێزمانی عەرەبی، مەنتیق و بابەتەکانی دیکەی دەوتەوە.
بەشداریی ئەو هێنانە ناوەوەی کرمانجی بوو بۆ ئەم ژینگە پەروەردەییە؛ بەکارهێنانی زمانی خۆماڵیی کوردی بۆ ڕوونکردنەوە، لێکدانەوە و گواستنەوەی ناوەڕۆکی بەرنامەی خوێندنی مەدرەسە بۆ خوێندکارانێک کە عەرەبی و فارسی بۆیان زمانێکی بیانی بوون، زیاتر لەوەی ئامرازی سروشتیی بیرکردنەوەیان بن. ئەمە تەنها گونجاندنێکی کرداری نەبوو، بەڵکو داهێنانێکی فکری بوو کە پێگەی کرمانجیی وەک زمانی فێربوون بەرز کردەوە.
چوارچێوەی مێژوویی
سەدەی 17 سەردەمێکی بەرهەمهێنانی کەلتووریی گرنگ لە کوردستانی عوسمانیدا بوو. سیستەمی میرنشینە کوردییەکان بارودۆخێکی سەقامگیریی ڕێژەیی دروست کردبوو، و کۆشکەکانی میرە کوردەکان پشتگیرییان لە شاعیر، زانا و مامۆستایان دەکرد. شیعری کلاسیکی کرمانجی بە جزیری و فەقێ تەیران دەگەیشتە لوتکەی خۆی، و لە هەمان کاتدا نەریتی پەروەردەی مەدرەسە لەگەڵ پێداویستییەکانی زمانی خۆماڵیی کوردی دەگونجێندرا.
بەکارهێنانی زمانی خۆماڵی لە خوێندنی مەدرەسەدا بەشێک بوو لە شێوازێکی فراوانتر کە لەم سەردەمەدا لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا تۆمار کراوە؛ زمانە ناوخۆییەکان بەکاردەهاتن بۆ بەردەستکردنی زانیاریی ئیسلامی بۆ دانیشتوانێک کە عەرەبی و فارسییان فێر دەبوون و زمانی دایکییان نەبوون.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
بەکارهێنانی زمانی خۆماڵی لە خوێندنی مەدرەسەدا
بەشداریی سەرەکیی عەلی تەرمەخی گونجاندنی نەریتی پەروەردەی مەدرەسە بوو لەگەڵ زمانی خۆماڵیی کرمانجی. بە بەکارهێنانی کوردی بۆ ڕوونکردنەوە و گواستنەوەی ناوەڕۆکی دەقە زانستییە ئیسلامییەکان، و بەرهەمهێنانی لێکدانەوە، وەرگێڕان و ئامرازە یارمەتیدەرەکانی وانەوتنەوە بە کوردی لە پاڵ یان لە جێی عەرەبی و فارسی، ئەو پەروەردەی زانستیی ئیسلامیی بۆ بەشێکی فراوانتری کورد بەردەست کرد.
ئەم بەکارهێنانی زمانە خۆماڵییە نزمکردنەوەی پێوەرەکان نەبوو، بەڵکو بەرزکردنەوەی پێگەی کوردی بوو؛ نیشاندانی ئەوەی زمانەکە توانای هەڵگرتنی ناوەڕۆکی گفتاری زانستیی هەیە، هەروەک جزیری و هاوسەردەمەکانی نیشانیان دابوو توانای شیعری کلاسیکی هەیە.
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
وردەکارییە تایبەتەکانی ژیاننامە و بەرهەمەکانی عەلی تەرمەخی بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەرچاوە زانستییە پسپۆڕییەکاندا تۆمار کراون، لەوانە وتارەکەی لێزەنبێرگ لە 2014. ناسنامەی کوردیی ئەو بە تەواوی دیاریکراوە.
میرات و کاریگەریی کەلتووری
میراتی عەلی تەرمەخی بەکارهێنانی زمانی خۆماڵیی کوردی لە فێربوونی ئیسلامیدایە؛ بەشدارییەک کە پەروەردەی ئایینیی بۆ کوردە ئاساییەکان بەردەستتر کرد و پێگەی کرمانجیی وەک زمانێکی زانستی بەرز کردەوە. بەرهەمەکانی بەشێکن لە پڕۆژەی فراوانتری دەربڕینی کەلتووریی کورد لە سەدەی 17دا، کە شیعری کلاسیکیشی لەخۆ دەگرت.
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
مەلا جزیری؛ شاعیری کورد کە پێگەی کرمانجیی وەک زمانێکی ئەدەبی بەرز کردەوە، و هاوسەردەمی ئەو
فەقێ تەیران؛ شاعیری کورد و هاوسەردەمی ئەو
ئەحمەدی خانی؛ شاعیری کوردی سەردەمێکی دواتر، کە ئەویش پەرەی بە هۆشیاریی زمانی کوردی دا
پرسیارە باوەکان
عەلی تەرمەخی کێ بوو؟
عەلی تەرمەخی (نزیکەی 1591-1664) زانایەکی ئیسلامیی کورد بوو کە پێشەنگیی بەکارهێنانی زمانی خۆماڵیی کوردیی کرمانجی لە خوێندنی مەدرەسەدا کرد؛ نەریتە پەروەردەییە ئیسلامییەکانی لەگەڵ زمانی کوردی گونجاند و فێربوونی زانستیی بۆ خوێندکارە کوردەکان بەردەستتر کرد.
ئایا عەلی تەرمەخی کورد بوو؟
بەڵێ. ئەو زانایەکی کوردی سەردەمی میرنشینە کوردییەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی بوو، کە لە سەرچاوە ئەکادیمییەکاندا وەک کەسایەتییەکی گرنگ لە گەشەسەندنی خوێندن بە زمانی خۆماڵیی کوردی تۆمار کراوە.
بۆچی بەشدارییەکەی گرنگە؟
ئەو پێگەی کرمانجیی لە زمانێکی خۆماڵیی گفتوگۆوە بەرز کردەوە بۆ زمانی گفتاری زانستیی ئیسلامی؛ هاوتەریب لەگەڵ بەرزکردنەوەی پێگەی هەمان زمان وەک ئامرازی شیعری کلاسیک لەلایەن مەلا جزیرییەوە. ئەم بەشدارییانە پێکەوە شکۆی ئەدەبی و زانستییان بە کرمانجی بەخشی.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'List of Kurds.' Wikipedia, The Free Encyclopedia. سەردان کراوە لە 2025.
لێزەنبێرگ، میشیل. 'Elî Teremaxî and the vernacularization of medrese learning in Kurdistan.' Iranian Studies 47 (2014): 713-733.