ئەڤدیل سەمەدێ بابەک کێ بوو؟
ئەڤدیل سەمەدێ بابەک (972–1019 زایینی) یەکێک بوو لە یەکەم شاعیرە ئیسلامییە ناسراوە کوردەکان؛ کەسایەتییەکی ئەدەبی کە لە یەکێک لە داهێنەرانەترین سەردەمەکانی مێژووی کورددا ژیا و نووسی. ماوەی ژیانی ئەو هاوکات بوو لەگەڵ سەردەمی زێڕینی سیاسەتی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکان: حەسەنوییەکان فەرمانڕەوایەتیی زاگرۆسیان دەکرد (961–1015 زایینی)، شەدادییەکان بەشەکانی ئەرمەنستان و قەوقازیان بەڕێوە دەبرد (951–1174 زایینی) و ڕەوادییەکان ئازەربایجانیان کۆنترۆڵ دەکرد (955–1071 زایینی). سەروەریی سیاسیی کورد لە ناوچەیەکی زۆر فراواندا دیسان جەختی لەسەر کرابووەوە و کولتووری ئەدەبیی کورد دەستی بە دەرچوون لە سنووردارییەکانی نەریتی زانستیی تەنها عەرەبی کردبوو.
گرنگیی ئەڤدیل سەمەدێ بابەک بۆ مێژووی کولتووریی کورد لە پێگەی پێشەنگی ئەودایە. لە سەدەی 10 و سەرەتای سەدەی 11دا، عەرەبی لە سەرانسەری جیهانی موسڵمانان زمانی زاڵی زانستی ئیسلامی و شیعر بوو. ئەو شاعیرە کوردانەی بە زمانی کوردی دەیاننووسی پێشەنگی کولتووری بوون؛ پیاوان و ژنانێک کە هەڵیان دەبژارد دیدی هونەریی خۆیان بە زمانی گەلی خۆیان دەرببڕن، لەبری ئەو زمانەی کە لە دەربارە ئیسلامییەکاندا پێگەی بەرزی هەبوو. بابەک یەکێک بوو لە یەکەمین پێشەنگەکان.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەڤدیل سەمەدێ بابەک (972–1019 زایینی) یەکێک بوو لە یەکەم شاعیرە ئیسلامییە ناسراوە کوردەکان کە بە زمانی کوردی شیعری دەهۆنییەوە.
ئەو لە سەردەمی زێڕینی سیاسەتی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکاندا ژیا، کاتێک حەسەنویی و شەدادی و ڕەوادییەکان هەموویان بە هاوکات فەرمانڕەوایەتییان دەکرد.
شیعری کوردیی ئەم سەردەمە لە ڕووی کولتوورییەوە پێشەنگ بوو؛ دەربڕینی کوردیی لەبری نەریتە ئەدەبییە زاڵە عەرەبییەکە هەڵدەبژارد.
سەرچاوە ئیسلامییەکان لەبارەی شاعیرە سەرەتایییە کوردەکانەوە بابەک لە پاڵ بەسامی کوردی و عەلی حەریری وەک دەنگە دامەزرێنەرەکانی ئەدەبی ئیسلامیی کورد دەهێنن.
بۆ مێژوونووسانی کولتووریی کورد، بابەک نوێنەرایەتیی دەستپێکی نەریتی ئەدەبیی بە بەڵگە تۆمارکراوی کورد دەکات.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
ژیان و بنەچە
وردەکارییەکانی ژیاننامەی کەسیی ئەڤدیل سەمەدێ بابەک بە تەواوی لە تۆمارە مێژووییەکانەوە بەدەست نایەن. ئەو لە 972 تا 1019 زایینی ژیا؛ ماوەیەکی 47 ساڵە کە بە تەواوی لە سەردەمی گەشەسەندنی بنەماڵە کوردییەکاندا بوو. ژیانی ئەو یازدە ساڵ دوای دامەزراندنی بنەماڵەی حەسەنویی لەلایەن حەسەنویەوە دەستی پێ کرد (دامەزراندن نزیکەی 961 زایینی، لەدایکبوونی بابەک 972) و دوای ڕووخانی حەسەنوییەکان (1015 زایینی) کۆتاییی هات. ئەو لە بەرزی و نزمییەکانی یەکێک لە گەورەترین سەردەمەکانی مێژووی سیاسیی کورددا ژیا.
ناوی «ئەڤدیل سەمەدێ» شێوە کوردییەکەی «عەبدولسەمەد»ە (بە عەرەبی: بەندەی ئەوەی بە خۆی ڕاوەستاوە) و «بابەک» ناوێکی کوردی/فارسییە بە واتای «باوکی بچووک» یان «باوکی گەنج». هەردوو ناوەکە جیهانە زمانییەکەی پیاوێکی کورد دەردەخەن کە لە خاڵی یەکتربڕینی نەریتە کولتوورییە کوردی و فارسی و عەرەبییەکاندا دەژیا.
چوارچێوەی مێژوویی
سەدەکانی 10–11 یەکێک لە دەوڵەمەندترین ماوەکانی مێژووی سیاسی و کولتووریی کورد بوون. چەندین بنەماڵەی کوردی بە هاوکات لە کەوانەیەکی جوگرافیی فراواندا فەرمانڕەوایەتییان دەکرد: حەسەنوییەکان لە زاگرۆس (دینەوەر، هەمەدان، لوڕستان)، ڕەوادییەکان لە ئازەربایجان (تەورێز)، شەدادییەکان لە قەوقاز (دوین، گەنجە) و بە زوویی مەڕوانییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا (دیاربەکر، دەریاچەی وان) و عەنازییەکان لە ڕۆژئاوای ئێران. پاڵپشتیی کورد بۆ هونەر و ئەدەب لەم سەردەمەدا بەشێکی دانەبڕاو لە ناسنامەی بنەماڵەکان بوو.
لەم چوارچێوە سیاسییە پڕجووڵەیەدا، شیعری کوردی وەک نەریتێکی ئەدەبی سەری هەڵدەدا. عەرەبی سێ سەدە بوو زمانی زاڵی زانستی ئیسلامی و شیعر بوو. ئەو شاعیرە کوردانەی هەڵیان دەبژارد بە زمانی خۆیان بنووسن، پەیامێکی کولتووری و سیاسییان دەردەبڕی: کوردی زمانێکە شایستەی دەربڕینی ئەدەبی و ناسنامەی کورد شتێکە کە دەبێت ڕێزی لێ بگیرێت، لەبری ئەوەی لە ناسنامەی عەرەبی یان فارسیدا تێهەڵکێش بکرێت.
نەریتی شیعری کوردی
یەکەم شاعیرە ئیسلامییە کوردەکان
وتاری ویکیپیدیا لەبارەی بڵاوبوونەوەی ئیسلام لەنێو کوردەکاندا، سێ شاعیری ئیسلامیی کورد بە «یەکەم شاعیر و نووسەرە ئیسلامییە کوردەکان» دەناسێنێت: بەسامی کوردی (سەدەی 9)، ئەڤدیل سەمەدێ بابەک (972–1019) و عەلی حەریری (1009–1079/80). ئەم سێ کەسایەتییە دوو سەدەی دەستپێکە ئەدەبییەکانی کورد دەگرنەوە؛ لە یەکەم دەنگە نادیارەکانی سەدەی 9ەوە تا کەسایەتییە بە بەڵگە تۆمارکراوترەکانی سەدەکانی 10–11. بابەک کەسایەتیی ناوەڕاستی ئەم سێ کەسەیە و دەستپێکەکانی شیعری ئیسلامیی کورد لە سەرەتای سەدەی 9ەوە بە نەریتە ئەدەبییە بەهێزترەکە دەبەستێتەوە کە لە سەدەی 11دا لەگەڵ عەلی حەریری سەری هەڵدەدات.
شیعر و ناسنامەی کورد
شیعری کوردیی ئەم سەردەمە کردارێکی جەختکردنەوە لە بوونی خۆ لە ڕووی کولتوورییەوە بوو. لە جیهانێکدا کە عەرەبی زمانی خاوەن پێگەی بەرزی ئایین و زانست و شیعری دەربار بوو و فارسی لە جیهانی ئیسلامیی ڕۆژهەڵاتدا بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون دەبووە زمانێکی ئەدەبیی خاوەن پێگەی بەرز، ئەو شاعیرە کوردانەی هەڵیان دەبژارد بە کوردی بنووسن جەختیان لەوە دەکردەوە کە زمان و کولتوورەکەیان بەهای ذاتییان هەیە. ئەم جەختکردنەوە کولتوورییە، کە لە سەدەی 10دا ئاستێکی بچووکی هەبوو، لە کۆتاییدا گەشەی کرد و بووە نەریتە دەوڵەمەندەکەی شیعری کلاسیکی کورد کە لە سەدەی 17دا بە کەسایەتییەکانی وەک ئەحمەدی خانی گەیشتە لوتکەی خۆی.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئەڤدیل سەمەدێ بابەک بریتییە لە پێگەی پێشەنگی ئەو لە مێژووی ئەدەبیی کورددا. وەک یەکێک لە یەکەم شاعیرە ئیسلامییە ناسراوە کوردەکان، ئەو نوێنەرایەتیی یەکەم قۆناغی بە بەڵگە تۆمارکراوی نەریتی ئەدەبیی کورد دەکات؛ دەستپێکی ئەو چیرۆکە درێژەی کە لەم دەنگە یەکەمانەوە بە شاعیرە کلاسیکییە کوردەکانی سەدەکانی 16–17دا (ئەحمەدی خانی، مەلای جزیری) دەگاتە جیهانە دەوڵەمەندە ئەدەبییە هاوچەرخەکەی کورد. ئەو هەڵی بژارد بە کوردی بنووسێت لە کاتێکدا ئەو هەڵبژاردنە لە ڕووی کولتوورییەوە بەرەنگاریی زاڵبوون بوو و بۆ ئەوە وەک پێشەنگێک یادی دەکرێتەوە.
پرسیارە باوەکان
ئەڤدیل سەمەدێ بابەک کێ بوو؟
ئەڤدیل سەمەدێ بابەک (972–1019 زایینی) یەکێک بوو لە یەکەم شاعیرە ئیسلامییە ناسراوە کوردەکان. ئەو لە سەردەمی زێڕینی سیاسەتی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکاندا ژیا (حەسەنویی، ڕەوادی، شەدادی) و بە کەسایەتییەکی دامەزرێنەری نەریتی ئەدەبیی کورد دادەنرێت.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Spread of Islam among Kurds — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Spread_of_Islam_among_Kurds).
List of Kurds — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurds).