مەحموود ئەلکوردی (مەحموودی کورد؛ بە کوردی: مەحموودێ کوردی) کانزاکار و پیشەوەرێکی کوردی سەدەی پازدەهەم بوو کە بەرهەمە واژۆکراوەکانی لە زەردەمس، لە جوانترین نموونە ماوەکانی ئەو شێوازەن کە مێژوونووسانی هونەر ناوی ڤێنێتۆ سەراسینی لێ دەدەن. ئەمە شێوەیەکە لە کانزاکاریی لوکس کە بە ڕازاندنەوەی چڕی ئەڕابێسک، شێوەی ئەورووپیی قاپەکان و بەکارهێنانی نەخشە هێڵییە زیوییەکان دەناسرێتەوە. لە مێژووی پیشەسازیی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کەسێکی دەگمەنە، چونکە واژۆی بەرهەمەکانی کردووە؛ ئەمە وا دەکات بتوانرێت لە ڕێگەی کۆمەڵێکی بچووک بەڵام گرنگی شتە ماوەکانەوە بناسرێتەوە.
ناوەڕۆک
لە کوێ کاری دەکرد؟ مشتومڕی ئەکادیمی
مەحموودی کورد کێ بوو؟
سەبارەت بە ژیاننامەی مەحموود نزیکەی هیچ شتێک نازانرێت. ناوەکەی بە عەرەبی مەحموود ئەلکوردییە، واتە مەحموودی کورد، و هەر ئەم نیسبەیەیە کە کوردبوونی دیاری دەکات. لەسەر هەندێک لە بەرهەمەکانی ئەم نووسینە هەیە: «کاری مامۆستا مەحموودی کورد کە هیوای لێخۆشبوونی هەیە». جگە لەم ناساندنی خۆیە، هیچ بەڵگەی نووسراوی ژیانی نەماوەتەوە: نە بەرواری لەدایکبوون، نە شارێک، نە گێڕانەوەیەکی ژیاننامەیی. ئەوەی لە دەستماندایە بەرهەمەکانیەتی.
شێوازی ڤێنێتۆ سەراسینی
ناونانی ڤێنێتۆ سەراسینی لە سەدەی نۆزدەهەمدا داهێنرا بۆ وەسفکردنی کۆمەڵێک بەرهەمی کانزاکاریی زەردەمس، کە بە تێخستنی کانزای تر ڕازێندرابوونەوە. ئەمانە شێوەی ئەورووپیی قاپەکانیان، وەک سەتڵ، تەشت، مۆمدان، بخووردان و قوطیی بنخڕ، لەگەڵ نەخش و ڕازاندنەوەی ئیسلامی تێکەڵ دەکرد؛ بە تایبەتی پاشبنەمای چڕی ئەڕابێسک و ڕازاندنەوەی هێڵی بە تێخستنی زیو. شێوازەکە لە نیوەی دووەمی سەدەی پازدەهەمدا گەشەی کرد و ڕەنگدانەوەی ئەو بازرگانییە چڕەی دەریای ناوەڕاستە کە لەنێوان ئەورووپای سەردەمی ڕێنسانس و سوڵتانەتی مەملووکەکاندا هەبوو.
بەپێی مێژوونووسی هونەر تاهێرا H. تاجبهای، «نەخشە شارەزایانەکانی مەحموود وا دەکەن شێوازەکەی یەکسەر بناسرێتەوە و ئەو وەک یەکێک لە پیشەوەرە پێشەنگەکانی ڤێنێتۆ سەراسینی دیاری دەکەن. شێوازەکەی [توخمە] نوێ و داهێنەرانەکانی وەردەگرت و لە هەمان کاتدا توخمەکانی نەریتی مەملووکیشی دەپاراست». بەرهەمەکەی بە شێوازێکی زۆر ناسک و نائاسایی ئەڕابێسک، لەگەڵ ڕێژەبەندیی ئەورووپی، لە بەرهەمەکانی تر جیا دەبێتەوە.
لە کوێ کاری دەکرد؟ مشتومڕی ئەکادیمی
شوێنی کارگەکەی مەحموود پرسیارە ناوەندییەکەی توێژینەوەکانی ڤێنێتۆ سەراسینی بووە. لە سەدەی نۆزدەهەمدا، توێژەران وایان دادەنا کە پیشەوەرانی وەک مەحموود کۆچیان کردووە بۆ ڤێنێس و لەوێ کاریان کردووە؛ بۆیە بەشی «ڤێنێسیایی» لە ناوی شێوازەکەدا هاتووە. توێژینەوەکانی دواتر بەشێکی زۆری ئەم تیۆرییەیان هەڵوەشاندووەتەوە. مۆزەخانەی ڤیکتۆریا و ئەلبێرت، کە لە کۆمەڵەکەیدا قوطییەک و سەرپۆشێکی واژۆکراوی مەحموود ئەلکوردی هەیە، بە ڕوونی دەڵێت بەرهەمەکە «لە بنەڕەتدا لە میسر یان سووریا بەرهەم هێنراوە و تەنها دواتر لە ئیتالیا لاسایی کراوەتەوە». ڕێساکانی توندی ئەنجومەنە پیشەییەکانی ڤێنێس وایان دەکرد ئەوەی پیشەوەرێکی بیانی لەوێ پیشەکەی بکات بە ئەگەری دوور بزانرێت.
تیۆرییەکی تر شێوازی مەحموود بە خاکەکانی ئاق قۆیونلوو لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ یان ڕۆژاوای ئێرانەوە دەبەستێتەوە. شیکردنەوەی کیمیایی پێکهاتەی کانزاکە بەکار هاتووە بۆ ئەوەی پشتگیری لە بۆچوونی سەرچاوەگرتنی هەندێک لە بەرهەمەکانی کۆمەڵەکە لە ڕۆژاوای ئێران بکرێت. سەرچاوەی وردی بەرهەمەکان هێشتا جێی مشتومڕە، بەڵام ڕێککەوتنی ئەکادیمی بە ڕوونی لە کارگەیەکی ڤێنێسیاییەوە دوور کەوتووەتەوە و ڕوو لە میسر، سووریا یان ئێران دەکات وەک شوێنی ئەگەری بەرهەمهێنان.
بەرهەمە ماوەکانی
سێزدە بەرهەم دراونەتە پاڵ مەحموود ئەلکوردی، کە دوازدەیان بە ڕوونی ناوەکەی هەڵگرتووە. یەکێکیان لە واژۆکەیدا نیسبەکەی، ئەلکورد، نییە. بەرهەمەکان، کە قوطی، سینی، گۆزەی ئاوڕێژی، بخووردان و تەشت لەخۆ دەگرن، لە چەند کۆمەڵەیەکی گەورەی نێودەوڵەتیدا پارێزراون؛ لەوانە مۆزەخانەی بەریتانیا، مۆزەخانەی ڤیکتۆریا و ئەلبێرت لە لەندەن و مۆزەخانەی هێرمیتاژ لە سانت پیتەرسبەرگ. کەمیی بەرهەمە ماوەکان وا دەکات هەر یەکێکیان گرنگ بێت و زۆر لێکۆڵینەوەی لەبارەوە بکرێت.
لێکۆڵینەوەی ئەکادیمیی سەرەکی لە کۆمەڵە بەرهەمەکانی، کتێبە توێژینەوەییەکەی سیلڤیا ئۆڵدە لە ساڵی 2004 بە ناوی Renaissance Venice, Islam and Mahmud the Kurd: A Metalworking Enigma؛ کە ئەو بەرهەمانەی دراونەتە پاڵی لیست کردووە و بە قووڵی لە بەڵگەکانی پەیوەست بە سەرچاوەیان کۆڵیوەتەوە.
پەیوەندییە هونەرییەکان
نەخش و ڕازاندنەوەکانی مەحموود هاوشێوەییەکی نزیکیان لەگەڵ کانزاکاریی ئەو سەردەمە هەیە کە بۆ بنەماڵەی تەیمووری لە ئاسیای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئێران بەرهەم دەهێنرا، هەروەها لەگەڵ نەریتی مەملووکەکانی میسر و سووریا. ئەم توخمە هاوبەشانە ڕەنگدانەوەی پەیوەندیی فراوانی جیهانی کانزاکاریی ئیسلامین لە سەدەی پازدەهەمدا، کە نەخش، تەکنیک و پیشەوەران بە ناوچەکەدا دەگواسترانەوە.
میرات
گرنگیی مەحموود ئەلکوردی دوو لایەنی هەیە. وەک پیشەوەر، هەندێک لە جوانترین بەرهەمە ناسراوەکانی کانزاکاریی ڤێنێتۆ سەراسینیی بەرهەم هێنا؛ شتگەلێک کە کۆکەرەوەکان و مۆزەخانەکان بۆ چەندین سەدە نرخ و بەهایان بۆ داناوە. وەک کەسایەتییەکی مێژوویی، بەرهەمە واژۆکراوەکانی ناوێک و ناسنامەیەکی کوردی بە نەریتێک دەبەخشن کە ئەگەر ئەو نەبووایە تەواو بێناو دەمابووەوە. ئەو یەکێکە لە ژمارەیەکی زۆر کەمی پیشەوەرە ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست کە بە ڕاستی ناویان دەزانین، و تاکە پیشەوەری کوردە کە کۆمەڵێک بەرهەمی بۆ ئێمە بەجێ هێشتووە کە بتوانین بیانخەینە پاڵ ئەو.
پرسیارە باوەکان
ئایا مەحموودی کورد لە ڤێنێس کاری دەکرد؟
بە ئەگەرێکی زۆرەوە، نەخێر. ئەو تیۆرییەی سەدەی نۆزدەهەم کە لە ڤێنێس کاری کردووە، لەلایەن توێژینەوەی نوێوە بەشێکی زۆری ڕەت کراوەتەوە. مۆزەخانەی ڤیکتۆریا و ئەلبێرت دەڵێت کانزاکاریی ڤێنێتۆ سەراسینی لە بنەڕەتدا لە میسر یان سووریا بەرهەم هێنراوە، و ڕێساکانی ئەنجومەنە پیشەییەکانی ڤێنێس وایان دەکرد کارکردنی پیشەوەرە بیانییەکان لەوێ زۆر دژوار بێت. ناونانی «ڤێنێسیایی» بۆ شێوازەکە ئەو شوێنە دەنوێنێت کە بەرهەمەکان لێی بازرگانییان پێوە کراوە و کۆکراونەتەوە، نەک شوێنی دروستکردنیان.
چەند بەرهەمی مەحموود ماوەتەوە؟
سێزدە بەرهەم دراونەتە پاڵ ئەو، کە دوازدەیان بە ڕوونی ناوەکەی هەڵگرتووە. ئەمانە لەنێو چەند کۆمەڵەیەکی گەورەی مۆزەخانەکاندا بڵاو بوونەتەوە، لەوانە مۆزەخانەی بەریتانیا، ڤیکتۆریا و ئەلبێرت و هێرمیتاژ.
بۆچی مەحموود لە مێژووی کورددا گرنگە؟
نیسبەکەی، ئەلکوردی بە واتای «کورد»، لەسەر بەرهەمەکانی لە تەنیشت ناوەکەی نووسراوە. ئەو یەکێکە لە ژمارەیەکی زۆر کەمی کەسایەتییە کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست کە لە ڕێگەی کۆمەڵێک بەرهەمی ماوەوە بە ناو دەناسرێنەوە، و تاکە پیشەوەری کوردی سەردەمەکەیە کە توێژینەوەی ئەکادیمیی نوێ دەیناسێت.
سەرچاوەکان
Sylvia Auld، Renaissance Venice, Islam and Mahmud the Kurd: A Metalworking Enigma، لەندەن: Altajir World of Islam Trust، 2004؛ لێکۆڵینەوە ئەکادیمییە یەکلاکەرەوەکە.
مۆزەخانەی ڤیکتۆریا و ئەلبێرت، تۆماری کۆمەڵەکە بۆ قوطی و سەرپۆشە واژۆکراوەکەی مەحموود ئەلکوردی، میسر یان سووریا، 1450–1550.
Discover Islamic Art / Museum With No Frontiers، بابەت سەبارەت بە قاپەکەی مەحموود ئەلکوردی (کۆمەڵەی مۆزەخانەی بەریتانیا).
ویکیپیدیا، «Mahmud the Kurd»، بە ئاماژەدان بە Tajbhai و Auld.