سەیفەدین ئامیدی، کە بە محەمەد ئامیدیش ناسراوە، کەسایەتییەکی گرنگی فیقه و زانستی کەلامی ئیسلامییە. لە 1156 لە دیاربەکر لەدایک بووە و گەشتە فکرییەکەی بە قوتابخانە جیاوازەکاندا و گرنگیدانی بە فەلسەفە، ئەوی لە سەردەمێکی پڕ لە گفتوگۆی فکری و پشکنینی ئایینیدا دیار و جیاواز کردووە. ئەم وتارە ژیان، خوێندن، حەزە فەلسەفییەکان و بەرهەمە ناسراوەکانی دەکۆڵێتەوە و ڕووناکی دەخاتە سەر ئەو میراتە ئاڵۆزەی لە نەریتی یاسایی ئیسلامیدا بەجێی هێشتووە.
ژیانی کەسی و خوێندن
ئامیدی لە ئامەد، واتە دیاربەکر، لەدایک بوو و خوێندنی لە نەریتی فیقهی شافعی دەست پێ کرد. وەک مێژوونووس ئەلقیفتی ئاماژەی پێ کردووە، شارەزاییەکی باشی لە نەریتە یاساییەکانی کۆمەڵگەکەی پەیدا کرد. دەربارەی ڕەچەڵەکی نەتەوەییەکەی هەندێک مشتومڕ هەیە؛ هەندێک سەرچاوە دەڵێن سەر بە عەشیرەتی عەرەبیی تەغلیب بووە، لە کاتێکدا سەرچاوەی دیکە دەڵێن بە ڕەچەڵەک کورد بووە.
دوای خوێندنی سەرەتایی، ئامیدی چووە بەغدا و بەشداریی بازنەی وانەکانی زانای دیاری شافعی، ئیبن فەزلانی کرد. خوێندنەکەی لە بەغدا جەختی لە فیقهی تیۆری دەکردەوە و وای لێ کرد لە مەزهەبی شافعییەوە بگۆڕێت بۆ مەزهەبی حەنبەلی. لە کۆتاییدا، حەزی بە کەلامی ئەشعەری جارێکی دیکە گەڕاندییەوە بۆ بیری شافعی؛ ئەمە گۆڕانپەذیریی گەشتە فکرییەکەی دەخاتە ڕوو.
لەم ماوەیەدا، ئامیدی لە لای مامۆستایەکی مەسیحیش فەلسەفەی خوێند؛ هەڵبژاردنێک کە ڕەخنەی زۆر کەسی بۆ ڕاکێشا. لەو سەردەمەدا خوێندنی فەلسەفە لە ناو زانایانی موسڵماندا جێی مشتومڕ بوو، بۆیە وەک کەسایەتییەکی بوێر و لە هەمان کاتدا مشتومڕهەڵگر دیار بوو. بۆ دۆزینەوەی ژینگەیەکی گونجاوتر بۆ خوێندنەکەی، چووە سووریا، بەڵام لەوێش تووشی ئاستەنگی هاوشێوە بوو. گەشتەکەی لە کۆتاییدا گەیاندییە میسر؛ لەوێ ناسرا، هەرچەندە زانایانی هاوپیشەی هەوڵیان دەدا ڕێبازە عەقڵگەراییەکانی لاواز بکەن. دواتر ئامیدی لە دیمەشق نیشتەجێ بوو و لەوێ هەندێک لە گرنگترین بەرهەمەکانی لە فیقهی ئیسلامیدا نووسی.
حەز و گرنگیدان بە فەلسەفە
حەزی ئامیدی بە فەلسەفە ڕۆڵێکی گرنگی لە هەوڵە فکرییەکانیدا بینی. بەرگریی لە بیری فەلسەفی، بە تایبەتی بەرامبەر ڕەخنەکانی زانای ناسراوی کەلامی ئەشعەری، فەخرەدین ڕازی، ئەو گرژییە بەردەوامە دەخاتە ڕوو کە لە ناو بیری ئیسلامیدا لە نێوان تێڕوانینە نەریتییەکانی کەلام و ڕوانگە نوێیەکانی عەقڵگەراییدا هەبوو. بۆ نموونە، لە مشتومڕەکاندا بە هۆکارخستنەوەی لۆژیکی بەرگریی لە گرنگیی بیرۆکە فەلسەفییەکان دەکرد و ڕێگای بۆ گفتوگۆیەکی قووڵتر دەربارەی باوەڕ و عەقڵانیەت خۆش دەکرد.
سەرباری ئەوە، بەرهەمی «A Treatise on the Division of Theoretical Scholarship»ی نووسی بۆ ڕوونکردنەوەی جیاوازیی نێوان باوەڕی پێش‌تیۆری و باوەڕی تیۆری. ئەم بەرهەمە پڕئاواتە پابەندبوونی بە پێکەوەبەستنی لێکۆڵینەوەی فەلسەفی و فیقهی ئیسلامی دەنوێنێت؛ هەوڵێک کە هەم جۆش‌وخرۆش و هەم مشتومڕی لەگەڵ بوو.
بەرهەم و بەشدارییە سەرەکییەکان
بەشدارییەکانی ئامیدی لە فیقهی ئیسلامیدا لە بەرهەمە بنەڕەتییەکانی وەک «Al-ihkam fi usul al-ahkam» (The Inkam) و «Muntaha»دا کۆ بوونەتەوە. ئەم دەقانە بە بەرهەمی بناغەیی تیۆری یاسایی ئیسلامی دادەنرێن و هەوڵەکانی بۆ پێکەوەگونجاندنی کەلام، واتە زانستی ئیلاهی، و فیقه دەخەنە ڕوو.
لە «Al-ihkam fi usul al-ahkam»دا، ئامیدی بنەماکانی هۆکارخستنەوەی یاسایی و سەرچاوەکانی یاسای ئیسلامی دەکۆڵێتەوە. بەرگری لە پێویستیی لێکۆڵینەوەی عەقڵانی و ڕۆڵی چالاکی عەقڵی مرۆڤ لە تێگەیشتن لە یاسای ئیلاهیدا دەکات. ئەم بەرهەمە تەنها کاریگەریی لەسەر مەزهەبی شافعی نەبووە، بەڵکو کاری لە گفتوگۆ فراوانترەکانی تیۆری یاساییش کردووە.
لە لایەکی دیکەوە، «Muntaha» ڕێنماییەکی گشتگیرە بۆ فیقهی ئیسلامی؛ بابەتە یاساییە جۆراوجۆرەکان دەکۆڵێتەوە و جێبەجێکردنی کردەیی یاسای ئیسلامی ڕوون دەکاتەوە. توانای ئامیدی لە وەڵامدانەوەی پرسیارە یاساییە ئاڵۆزەکان و لە هەمان کاتدا بەکارهێنانی تێڕوانینی فەلسەفی، بەرهەمەکانی کردووەتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ زانایان و پسپۆڕانی ئەم بوارە.
میراتی سەیفەدین ئامیدی
میراتی سەیفەدین ئامیدی هەم دەوڵەمەندە و هەم ئاڵۆزە. هەوڵەکانی بۆ ئاشتکردنەوەی کەلام و فیقه شوێنەوارێکی گرنگیان لەسەر بیری یاسایی ئیسلامی بەجێ هێشت. بە پشتگیریی لە ڕێبازێکی عەقڵانی بۆ تێگەیشتن لە یاسای ئیسلامی، ڕێگای بۆ زانایانی داهاتوو خۆش کرد تا لە چوارچێوەی ئایینیی خۆیاندا بیرۆکە فەلسەفییەکان بکۆڵنەوە.
هەروەها، ئامادەیی ئامیدی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەخنە و بەرگری لە ڕێبازەکانی، پابەندبوونێک بە لێکۆڵینەوەی زانستی دەنوێنێت کە ئەمڕۆش دەنگدانەوەی هەیە. ژیانی گرنگیی بوێریی فکری و تێڕوانینە جۆراوجۆرەکان لە دەوڵەمەندکردنی گفتوگۆ ئایینییەکاندا بە بیر دەهێنێتەوە.
ئەمڕۆش بەرهەمەکانی بەردەوام سەرچاوەی گرنگن بۆ ئەو زانایانەی گەشەی بیری یاسایی لە جیهانی موسڵماندا دەکۆڵنەوە. پێکەوەگونجاندنی کەلام و فیقه لە لایەن ئامیدییەوە ئیلهامی بە نەوەکان بەخشیوە تا پەیوەندیی نێوان باوەڕ، عەقڵ و یاسا بکۆڵنەوە.
تێڕامان لە گەشتی زانایەک
بەشدارییەکانی سەیفەدین ئامیدی لە فیقه و فەلسەفەی ئیسلامیدا نموونەی دەوڵەمەندیی فکریی نەریتی موسڵمانانن. گەشتەکەی لە دیاربەکرەوە بۆ دیمەشق، کە گەڕان بە دوای زانین نیشانەی بوو، ئاڵۆزیی هاوسەنگکردنی باوەڕ و عەقڵ لە جیهانێکی بەردەوام لە گۆڕاندا دەنوێنێت.
لە کاتێکدا زانایان جارێکی دیکە لە بەرهەم و بیرۆکەکانی دەڕواننەوە، میراتی ئامیدی گرنگیی بەردەوامی لێکۆڵینەوەی فەلسەفی لە بوارە ئایینییەکاندا دەخاتە ڕوو. ژیان و بەشدارییەکانی هان دەدەن پەیوەندیی نێوان کەلام و فیقه زیاتر بکۆڵرێتەوە و نەوەکانی داهاتوو هان دەدەن لەسەر تێڕوانینە بنەڕەتییەکانی بنیات بنێن.
لە سەردەمێکدا کە گفتوگۆی نێوان باوەڕ و عەقڵ لە هەر کاتێک پەیوەندیدارترە، میراتی سەیفەدین ئامیدی وەک ڕووناکییەکی ڕێنیشاندەر وایە بۆ ئەوانەی دەیانەوێت باوەڕەکانیان لەگەڵ گەڕان بە دوای زانیندا هاوسەنگ بکەن.
سەرچاوەکان
Al-Qifṭī, "History of the Scholars."
Ibn Fadlan, "Teachings of the Shafi'i School."
Al-Razi, Fakhr al-Din, "Critiques of Philosophical Thought."
Al-Amidi, Sayf al-Din, "Al-ihkam fi usul al-ahkam."
Al-Amidi, Sayf al-Din, "Muntaha."