سوڵتان سەهاک (هەروەها سوڵتان ئیسحاق بەرزنجی؛ بە کوردی: سوڵتان سەهاک؛ چالاک لە کۆتایی سەدەی 14 بۆ سەرەتای سەدەی 15) ڕابەرێکی ئایینیی کورد بوو کە چاکسازیی لە باوەڕەکانی یارسانیدا کرد و شێوەی پێ دان؛ یەکێک لە ئایینە ڕەسەنەکانی جیهانی کوردی کە پێکهاتە ئایینییە جیاوازەکان تێکەڵ دەکات. شوێنکەوتووانی یارسان وەک چوارەم لە حەوت بەجەستەبوونە ئیلاهییەکەی خودا و وەک دامەزرێنەری ئایینەکە بە شێوەی ئێستای، ڕێزی لێ دەگرن. فێرکارییەکانی لە کەلامی سەرەنجامدا پارێزراون، کە دەقی پیرۆزی ناوەندیی یارسانییە و بە شێوەزاری گۆرانیی کوردی نووسراوە.
ناوەڕۆک
میرات و گرنگیی لە سەردەمی ئێستادا
ژیان و ڕەگ و ڕیشە
سوڵتان سەهاک لە بەرزنجە لەدایک بوو، نزیک ئەو شوێنەی ئەمڕۆ سلێمانییە لە هەرێمی کوردستانی عێراق، لە خێزانێکی شێخە کوردەکان کە بنەماڵەکەیان لە هەمەدانەوە هاتبووە ناوچەکە. باوکی شێخ عیسا، ڕابەرێکی سۆفی بوو؛ دایکی، خاتون دایەرە، کچی حەسەن بەگی هۆزی جاف بوو. ئەم ڕەچەڵەکە ئەوی دەخستە ناو تۆڕە بەیەکەوە پەیوەستەکانی دەسەڵاتی ئایینی و هۆزایەتیی کوردی، کە تایبەتمەندیی کۆتایی سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست بوون.
بەپێی نەریتی یارسان، لەدایکبوونی موعجیزەئاسا بووە: دەگێڕدرێتەوە بە شێوەی بازێکی ئیلاهی دەرکەوتووە. ئەم ئەفسانەیە پێگەی ئەو لەناو ئایینەکەدا دەنوێنێت، وەک کەسێک کە مرۆڤێکی ئاسایی نییە، بەڵکو هەڵگری دەرکەوتنی ئیلاهییە. کۆمەڵگای سەرەکیی خۆی لە ناوچەی پەردیوەر (هەورامان)، نزیک ڕووباری سیروان دامەزراند؛ ناوچەیەک کە ناوەکەی هێشتا لە کۆنترین چینەکەی شیعری یارساندا دەردەکەوێت.
بەروارە نادیارەکان
دیاریکردنی بەروارەکانی ژیانی سوڵتان سەهاک بە ڕاستی نادیارە. سەرچاوە ئەکادیمییەکان بە گشتی ژیانی لە کۆتایی سەدەی چواردەهەم بۆ سەرەتای سەدەی پازدەهەم دادەنێن؛ سەردەمێک کە لەگەڵ دوای هەڵمەتەکانی تەیموور بە ناوچەکەدا هاوکاتە. خودی نەریتی یارسان گێڕانەوەی جیاواز لەبارەی سەردەمی ئەوەوە پێشکەش دەکات، و کەلامی سەرەنجام ئەو خاڵە ئاماژەپێکراوە مێژووییانە پێشکەش ناکات کە بتوانرێت بەرواریان دیاری بکرێت و وردییەکی لەم جۆرە مسۆگەر بکەن. بۆچوونە ئەکادیمییە بە فراوانی پەسەندکراوەکە ئەوەیە کە لە دەوروبەری سەردەمی سەرهەڵدانی تەیمووردا چالاک بووە؛ واتە بە نزیکەیی لەنێوان دەیەکانی 1370 و 1430.
فێرکارییەکانی
فەلسەفەی سوڵتان سەهاک لەسەر چەند بنەمایەکی سەرەکی دەسووڕێتەوە کە یارسانی هەم لە ئیسلامی نەریتی و هەم لە نەریتە ئایینییەکانی تری کورد جیا دەکەنەوە. بنەڕەتیترینیان باوەڕە بە دەرکەوتنی یەک لە دوای یەکی ئیلاهی (مەزهەرییەت)؛ ئەو ئەندێشەیەی کە زاتی ئیلاهی لە زنجیرەیەک بەجەستەبووندا شێوەی مرۆڤی وەردەگرێت و سوڵتان سەهاک چوارەمیانە. لەگەڵ ئەمەدا باوەڕی یارسان بە گواستنەوەی ڕۆح لە جەستەیەکەوە بۆ جەستەیەکی تر پەیوەستە، کە بە کوردی دوونادوونی پێ دەوترێت؛ ڕۆح لە ڕێگەی خولێکی 1,001 جار بەجەستەبوونەوە بەرەو کامڵبوونی ڕۆحی دەڕوات.
پەرستنی کۆمەڵی ناوەندییە لە پراکتیزەی یارساندا، بەو شێوەیەی سوڵتان سەهاک دایمەزراندووە. شوێنکەوتووان لە ڕێوڕەسمەکانی جەمدا کۆ دەبنەوە، کە دوعای کۆمەڵی، خوێندنەوەی شیعری پیرۆز (کەلام)، خواردنی هاوبەش و مۆسیقا لەخۆ دەگرن؛ بە تایبەتی ئامێری تەمبووری پیرۆز. ئەم جەختکردنەوەیە لە ژیانی ڕۆحیی کۆمەڵی هێشتا یەکێکە لە تایبەتمەندییە ناسێنەرەکانی یارسانی لە ئەمڕۆدا.
کەلامی سەرەنجام
کەلامی سەرەنجام، بە واتای «وتاری کۆتایی» یان «وشەی دوایین کۆتایی»، دەقی پیرۆزی ناوەندیی یارسانییە. بە شێوەزاری گۆرانیی کوردی نووسراوە و دەقە دراوەکان بە پاڵ سوڵتان سەهاک و هاوەڵە ڕۆحییەکانی لەخۆ دەگرێت، لەوانە پیر مووسی کە بەپێی نەریت، نووسینەوەی نەریتە زارەکییەکە دەدرێتە پاڵ ئەو. کۆنترین چینی دەقەکە، شیعرە پەردیوەرییەکان، بە ناوی پەردیوەرەوە ناو نراوە، کە ناوچەی نیشتەجێبوونی سوڵتان سەهاک بوو.
کەلامی سەرەنجام بە دەستی کەسێکی تاک نەنووسراوە، بەو شێوەیەی دەقێکی نوێ دەکرێت بنووسرێت؛ بەڵکو لە کۆبوونەوەی شیعری پیرۆزەوە پەرەی سەندووە، لە سەردەمی دامەزراندنی ئایینەکە و لەلایەن «سی و شەش شاعیر»ی دواترەوە کە نەریتەکەیان فراوان کرد. بەکارهێنانی گۆرانی وەک زمانێکی پیرۆز ئەو شێوەزارەی بە شێوەی ڕێوڕەسمی پاراستووە، تەنانەت کە لە ژیانی ڕۆژانەدا بەشێکی زۆری شوێنەکەی بە سۆرانی و کورمانجی دراوەتەوە.
حەوت بەجەستەبوونە ئیلاهییەکە
لە خوایناسیی یارساندا، زاتی ئیلاهی بە درێژایی مێژوو حەوت جار بە شێوەی مرۆڤ دەرکەوتووە. سوڵتان سەهاک چوارەمین و نوێترین دەرکەوتنی تەواوبووە و خولی کۆتایی دەرخستنی ئیلاهی پێش لێپرسینەوەی کۆتایی دەنوێنێت. توێژەران ئەم پێکهاتەیەی حەوت کەسایەتیی بەجەستەبوونی ئیلاهییان بە پێکهاتەی هاوشێوە لە ئێزدایەتی (حەوت بوونەوەرەکە بە سەرۆکایەتیی تاووسی مەلەک) و ئیسماعیلییەت (حەوت ئیمامەکە) بەراورد کردووە؛ کە ڕەنگدانەوەی زاراوە باتینییە هاوبەشەکانی جیهانی ئایینیی کوردییە.
میرات و گرنگیی لە سەردەمی ئێستادا
خەمڵێنراوە کە یارسانی ئەمڕۆ لە ئێراندا 500,000 بۆ یەک ملیۆن شوێنکەوتووی هەیە، لەگەڵ کۆمەڵگای تر لە کوردستانی عێراق و دیاسپۆرای کورد. هەموو شوێنکەوتووان کوردن، کە دەیکاتە یەکێک لە ژمارەیەکی کەمی ئایینە نەتەوەییە ماوەکانی جیهان. گۆڕی سوڵتان سەهاک لە پەردیوەر هێشتا شوێنێکی سەرەکیی زیارەتە.
میراتەکەی سنووری تەنها بواری ئایینی تێدەپەڕێنێت. لە ناوچەیەکدا کە ناسنامەی ئایینی و کولتووریی کوردی ڕووبەڕووی فشاری بەردەوام بووەتەوە، یارسانی ڕۆڵی هەڵگری زمان (گۆرانی)، شیعری زارەکی و هاوپشتیی کۆمەڵگای گێڕاوە. سوڵتان سەهاک تەنها کەسایەتییەکی مێژووی ڕۆحیی یارسان نییە، بەڵکو بە شێوەیەکی فراوانتر کەسایەتییەکی مێژووی کولتووریی کوردیشە.
پرسیارە باوەکان
سوڵتان سەهاک کەی ژیاوە؟
بەروارەکانی ژیانی نادیارن. سەرچاوە ئەکادیمییەکان بە گشتی ژیانی لە کۆتایی سەدەی چواردەهەم بۆ سەرەتای سەدەی پازدەهەم دادەنێن، لە سەردەمی هەڵمەتەکانی تەیموور لە ناوچەکە یان کەمێک دوای ئەو. نەریتی یارسان گێڕانەوەی جیاواز لەبارەی سەردەمی ئەوەوە پێشکەش دەکات، بەڵام ڕێککەوتنی ئەکادیمیی نوێ پشتگیری لە مەودایەکی بەرواری نزیکەیی دەکات لە دەیەکانی 1370 بۆ 1430.
کەلامی سەرەنجام چییە؟
دەقی پیرۆزی ناوەندیی یارسانییە؛ کۆمەڵەیەک شیعری پیرۆز بە شێوەزاری گۆرانیی کوردی کە دەدرێنە پاڵ سوڵتان سەهاک و هاوەڵەکانی، و نەوەکانی دواتر فراوانیان کردووە. «وتاری کۆتایی» دەقی سەرەکیی خوایناسی و ڕێوڕەسمی ئایینەکەیە.
ئایا یارسانی ئەمڕۆ بە فراوانی پراکتیزە دەکرێت؟
خەمڵێنراوە کە یارسانی لە ئێراندا 500,000 بۆ یەک ملیۆن شوێنکەوتووی هەیە، لەگەڵ کۆمەڵگای تر لە کوردستانی عێراق و دیاسپۆرادا. هەموو ئەو کەسانەی پراکتیزەی دەکەن کوردن. هێشتا نەریتێکی زیندووە، هەرچەندە لە هەردوو ئێران و عێراقدا ڕووبەڕووی فشاری کۆمەڵایەتی و سیاسی بووەتەوە.
سەرچاوەکان
M.R. Hamzeh’ee، The Yaresan: A Sociological, Historical and Religio-Historical Study of a Kurdish Community، بەرلین: Klaus Schwarz، 1990.
Philip Kreyenbroek، Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition، Lewiston: Edwin Mellen Press، 1995؛ پاشخانەیەکی بەراوردکاری بۆ خوایناسیی یارسان پێشکەش دەکات.
ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا، بابەتی «Ahl-e Haqq».
ویکیپیدیا، «Sultan Sahak»، بە ئاماژەدان بە Vali (2008) و Hamzeh’ee (1990).