لە دیمەنە سەختەکانی ناوچەی پێشکووی ئێران، لەوێی شاخەکانی زاگرۆس کۆمەڵگە کوردییە کۆنەکان لە باوەش دەگرن، کەسایەتییەک سەری هەڵدا کە وشەکانی دەنگدانەوەی خەم و ئارەزوو ڕۆحییەکانی گەلەکەی بوون. خولام ڕەداخان ئەرکەوازی (نزیکەی 1765–1834)، کە بە غولامڕەزاخان ئەرکەوازییش ناسراوە، چرایەکی ڕووناکی مێژووی ئەدەبی کوردییە. لەناو دەوڵەمەندیدا لەدایک بوو، بەڵام ڕوو لە زاهدی کرد و شیعری هۆنییەوە کە خەباتە دنیاییەکانی چینە هەژارەکان بە دنیای ڕۆحیی عیرفانەوە گرێ دەدا. هۆنراوەکانی، کە بە شێوەزارەکانی فەیلی و گۆرانی نووسراون، ناوەڕۆکی ناسنامەی کوردی لە سەردەمێکی پڕئاژاوەدا دەگرنەوە کە بە ڕکابەریی هۆزەکان و کاریگەریی عوسمانی و فارسی دیار بوو. هەرچەند ژیانی بە زیندان، گۆشەگیری و تراژیدیای کەسی نیشان کرا، بەرهەمەکانی ئەرکەوازی هێشتا بەڵگەی خۆڕاگری و بیرکردنەوە لە ناخی خۆین. ئەم بابەتەی بلۆگە لە ژیاننامە، بەشدارییە ئەدەبییەکان و کاریگەریی بەردەوامی دەکۆڵێتەوە و ڕووناکی دەخاتە سەر شاعیرێک کە میراتەکەی هێشتا ئیلهام بە زانایان و حەزپێکەرەکانی ئەدەبی کوردی دەبەخشێت.
سەرەتای ژیان: ڕەگ و ڕیشە لە هۆزی ئەرکەوازیدا
خولام ڕەداخان ئەرکەوازی لە دەوروبەری ساڵی 1765 لە گوندی بانەوێژە (یان، بە پێی هەندێک سەرچاوە، سەرچەتە) لە نزیک ئیلام، لەو ناوچەیەی کە ئەمڕۆ ڕۆژاوای ئێرانە، لەدایک بوو. ئەم ناوچەیە، کە بەشێک بوو لە پێشکوو لە تەنیشت خورەمئاباد، ناوەندێکی ژیانی هۆزە کوردییەکان بوو، کە بە ئاژەڵداریی کۆچەری، کشتوکاڵ و پەیوەندییەکی قووڵ بە ئیسلامی شیعەوە ناسراو بوو. ئەرکەوازی لە بنەماڵەیەکی دیاری کوردی شیعەی سەر بە هۆزی ئەرکەوازی بوو، کە یەکێکە لە گرووپە دیارەکانی پارێزگای ئیلام. باوکی، حەسەن بەگ، خانێکی ڕێزلێگیراو بوو؛ نازناوێک کە لە پێکهاتەی هۆزیدا سەرکردایەتی و دەوڵەمەندی دەگەیەنێت. ئەرکەوازیی گەنج لەو ژینگەیەدا گەورە بوو و لەناو شێوەزاری فەیلیدا ژیا؛ جۆرێک لە کوردیی باشوور کە کوردە فەیلییەکان قسەی پێ دەکەن و بەشێکی بەرچاوی دانیشتووانی ئیلام و ناوچەکانی دەوروبەری پێک دەهێنن.
سەدەی 18 لەم ناوچەیەدا سەردەمی گۆڕانکاری بوو. لاوازبوونی ئیمپراتۆریی سەفەوی و سەرهەڵدانی بنەماڵەکانی زەند و قاجار ناجێگیریی سیاسییان هێنا و فەرمانڕەوا ناوخۆییەکانی وەک حەسەن خان دەسەڵاتیان بەسەر پێشکوودا دەسەپاند. بنەچەی ئەشرافیی ئەرکەوازی ئەو ئیمتیازانەی پێ دەبەخشی کە زۆربەی کوردانی سەردەمەکە نەیانبوو، لەوانە دەستگەیشتن بە خوێندن و سەرچاوەکان. بەڵام ئەم دەوڵەمەندییە لە ڕاستییە تاڵەکانی سیاسەتی هۆزی و پلەبەندییە کۆمەڵایەتییەکان نەیدەپاراست. هەر لە تەمەنی بچووکەوە حەزێکی بە بیرکردنەوە لە ناخی خۆی نیشان دا، کە لەوانەیە کاریگەریی نەریتە عیرفانییە باوەکانی ناو کوردانی لەسەر بووبێت، وەک ئەهلی حەق (یارسانی) و تەریقەتە سۆفییەکانی ناوچەکە.
پێدەچێت ئەرکەوازی لە منداڵیدا شاهیدی کێشە ڕۆژانەکانی کوردە هەژارەکان بووبێت؛ جوتیار، شوان و کرێکارەکان کە ستوونی کۆمەڵگە بوون. ئەم تێبینییانە دواتر چوونە ناو شیعرەکانییەوە و لە هاوسەردەمەکانی جیایان کردەوە کە زۆرجار سەرنجیان لەسەر بابەتەکانی دربار بوو. باوەڕی شیعەی بنەماڵەکەشی ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا و ڕێزگرتنێکی بەرامبەر زانستی ئایینی لە ناخیدا چاند کە ڕێنمایی بۆ هەوڵەکانی داهاتووی دەکرد. تا گەیشتە تەمەنی هەرزەکاری، ڕێگای ئەرکەوازی لە ڕێگای ئاسایی کوڕی خان جیا بووبووەوە؛ لەبری چوونە ناو کاری سەربازی یان کارگێڕی، ڕووی لە هەوڵە فکری و ڕۆحییەکان کرد.
خوێندن و پێکهاتنی فکری
خوێندنی فەرمیی ئەرکەوازی بردی بۆ نەجەف، شارە پیرۆز و ڕێزلێگیراوەکەی شیعە لە عێراق، کە شوێنی زیارەتی ئەو زانایانە بوو کە داوای زانستیان لە بواری کەلام، فیقه و عیرفاندا دەکرد. نەجەف، کە مەرقەدی ئیمام عەلی تێدایە، لە کۆتایی سەدەی 18دا ناوەندێکی تێکەڵبوونی زانستی ئیسلامی بوو و خوێندکاری لە سەرانسەری ئیمپراتۆرییە فارسی و عوسمانییەکانەوە ڕادەکێشا. لێرە ئەرکەوازی بە قووڵی لە بوارە هاوچەرخەکانی زانستی کەلام خوێندی و لە عەرەبی، فارسی و وردەکارییەکانی بیری سۆفی شارەزا بوو. خوێندنەکانی جەختیان لە عیرفان دەکردەوە و سوودیان لە مەزنەکانی وەک ڕوومی و ئیبن عەرەبی وەردەگرت، کە بەرهەمەکانیان جەختیان لە خۆشەویستیی ئیلاهی و بەرزبوونەوەی ڕۆحی دەکردەوە.
ئەم سەردەمە گۆڕانکارییەکی قووڵی بەسەردا هێنا. ئەرکەوازی هەم توانا زمانییەکانی تیژ کردەوە و شارەزای گۆرانی بوو، کە زمانی ئەدەبی و کارگێڕیی پێشکوو بوو، و هەم بنەماکانی زاهدیی لە ناخیدا جێگیر کرد. گۆرانی، کە شێوەزارێکی هەورامیی کوردییە، زمانی بەشێکی زۆری شیعری کلاسیکی کوردی بوو و ڕێگەی بە ئەرکەوازی دا بە نەریتێکی فراوانتری ئەدەبییەوە پەیوەست بێت. دوای گەڕانەوە بۆ نیشتمانەکەی، وەک کەسایەتییەکی زانا ڕێزی لێ گیرا. تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەکە، حەسەن خان، بە «ئەو سەروری شاعیرانە» ستایشی کرد و دان بە ڕەوانبێژی و داناییەکەیدا نا.
بەڵام ئەم ستایشە کورتخایەن بوو. ڕەتکردنەوەی خەڵاتەکان و ڕەتکردنەوەی هاوڕێبوون لەگەڵ سیاسەتە سەرکوتکەرەکانی فەرمانڕەواکە دوژمنایەتیی هەڵگیرساند. حوکمڕانیی حەسەن خان بە باجی قورس و چەوساندنەوەی چینە هەژارەکان ناسراو بوو؛ ئەو بابەتانەی کە ئەرکەوازی دواتر لە شیعرەکانیدا ڕەخنەی لێ دەگرتن. ئەم ململانێیە لە کۆتاییدا بووە هۆی زیندانیکردنی ئەرکەوازی؛ بەشێکی تاریکی ژیانی کە شێلگیرییەکەی تاقی کردەوە و مەیلە زاهدانەکانی قووڵتر کردەوە. بەڵگەنامەکانی سەردەمەکە کەمن، بەڵام گێڕانەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ساڵانێکی لە زینداندا بەسەر برد و دوای دەرچوون هەستێکی قووڵی دوورکەوتنەوەی لە دەسەڵاتی دنیایی هەبوو.
کاری ئەدەبی: دەنگێک بۆ پەراوێزخراوان
شیعری ئەرکەوازی بووە ڕێگەیەکی بەهێز بۆ دەربڕینی ئەزموونەکانی و بیرکردنەوەی کەسیی بە لێدوانی کۆمەڵایەتییەوە تێکەڵ کرد. بە پێچەوانەی زۆر شاعیری ئەشرافی کە فەرمانڕەوایانیان شکۆدار دەکرد، بەرهەمەکانی ئەرکەوازی سەرنجیان لەسەر دۆخی ناخۆشی کوردە ئاساییەکان بوو. شێوازەکەی سادە و ڕاستەوخۆ بوو و لە جیاتی خوازە ڕازاوەکان، زمانێکی تێگەیشتنی ئاسان بەکار دەهێنا کە دەنگدانەوەی لەناو جەماوەردا هەبوو. بە نووسین بە شێوەیەکی سەرەکی بە فەیلی و گۆرانی، بەشداریی لە «سەردەمی زێڕینی» ئەدەبی کوردیدا کرد؛ سەردەمێک لە سەدەی 16 تا 19 کە شاعیرانی وەک مەلای جزیری و خانای قوبادی کوردییان بۆ ئاستی زمانێکی ئەدەبی بەرز کردەوە.
کۆی بەرهەمەکانی، هەرچەند زۆر نییە، قووڵە. بەرهەمی مناجاتنامە، کە مەسنەوییەکی عیرفانیی پێکهاتوو لە 24 بەند و 666 دێڕە، شاهکاری ئەدەبیی ئەوە. ئەم بەرهەمە پاڕانەوەیە بۆ خودا و بابەتەکانی خۆنزمکردنەوە، خۆشەویستیی ئیلاهی و پاککردنەوەی ڕۆح پێکەوە دەهۆنێت. بە وەرگرتنی ئیلهام لە نەریتە سۆفییەکان، خوێندنی ئەرکەوازی لە نەجەف ڕەنگ دەداتەوە، لەوێی بە دەقانێک ئاشنا بوو کە جەختیان لە گەشتی ڕۆح بەرەو خودا دەکردەوە. ژمارەی 666، کە لە عیرفانی ئیسلامیدا هێماییە، چینەکانی واتای باطنی زیاد دەکات و خوێنەران بانگ دەکات بۆ بیرکردنەوە لە ڕاستییە قووڵترەکان.
لەوانەیە کاریگەرترین بەرهەمی هۆنراوەی باوەیال (یان باوەیا) بێت؛ شینەشیعرێک کە ماتەمی مردنی کوڕەکەی، ئەحمەد خان، ناسراو بە کەلولای، دەگێڕێت کە لە گەنجیدا بە گەزاندنی مار گیانی لەدەست دا. ئەم شینەشیعرە خەمی ڕووت بەرجەستە دەکات و خۆشەویستیی باوکانە بە پەسەندکردنی فەلسەفییەوە تێکەڵ دەکات. هۆنراوەی باوەیال تا ئەمڕۆش لە ئیلامدا بەناوبانگە و چەندین وەشانی هەیە کە لە پرسە و کۆبوونەوەکاندا دەخوێندرێنەوە و بەوە هێزی مانەوەی کولتوورییەکەی دەخەنە ڕوو. دێڕەکانی کاتیبوونی ژیان وەبیر دەهێننەوە: هەرچەند وەرگێڕانی تەواویان بە ئینگلیزی بە شێوەیەکی فراوان بەردەست نییە، گێڕانەوە کوردییەکان باسی دڵی باوکێک دەکەن کە وەک بەردەکانی شاخ لە ژێر بارانی بێوچاندا وردوخاش بووە.
بەرهەمەکانی دیکە هۆنراوەی خووربەت دەگرنەوە، کە دوای گواستنەوەی بۆ کەرەندی ڕۆژاوا نووسی و دوورخستنەوە و تاسەی نیشتمان دەردەبڕێت. ئەم هۆنراوەیە تاسەی ڕابردوو بەرجەستە دەکات؛ بابەتێکی دووبارەبووەوەی ئەدەبی کوردی کە ئەزموونەکانی دیاسپۆرای زۆر کورد ڕەنگ دەداتەوە. هۆنراوە غناییەکانی وەک زیلیخەم شووڕان و زیلیخەم جەچین لە خۆشەویستی، خەم و سەرمەستیی ڕۆحی دەکۆڵنەوە و لە غەزەلەکانی شیعری فارسی دەچن. بەرهەمەکانی ئەرکەوازی، هەرچەند تەنها پێنج ناونیشانی ناسراو دەگرنەوە، بە پێشخستنی ڕەسەنایەتی بەسەر شکۆمەندیدا کاریگەرییان لەسەر نەوەکانی دواتر دانا.
بابەتەکانی شیعری ئەرکەوازی: عیرفان، تاسەی ڕابردوو و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی
لە ناوەڕۆکی شیعری ئەرکەوازیدا سێ بابەت هەن: عیرفان، تاسەی ڕابردوو و گرنگیدان بە پەراوێزخراوان. ژیانە زاهدانەکەی، کە دوای زیندانیکردن بە گۆشەگیری ناسراو بوو، توخمە سۆفییەکانی خستە ناو بەرهەمەکانییەوە. عیرفان لێرە شتێکی ئەبستراکت نییە؛ ڕەگی لە خەباتە ڕۆژانەکاندا هەیە و هانی خوێنەران دەدات لەناو تەنگانەدا دڵنەوایی ئیلاهی بدۆزنەوە. بۆ نموونە، لە بەرهەمی مناجاتنامەدا ڕۆح وەک گەڕۆکێک لە زەوییەکی وشک و بێبەرهەمدا وێنا دەکات کە بەدوای یەکبوون لەگەڵ ئەوەی هەتاهەتاییە دەگەڕێت.
تاسەی ڕابردوو بەرهەمەکانی دواتری داگیر دەکات، بە تایبەتی دوای دوورخستنەوەی ناچاری بۆ کەرەندی ڕۆژاوا. هۆنراوەی خووربەت وێنەی زیندووی نیشتمانە لەدەستچووەکان دەکێشێت و ئەزموونە فراوانترەکەی کورد لە ئاوارەبوون لە ژێر دەسەڵاتە ئیمپراتۆرییەکاندا ڕەنگ دەداتەوە. ئەم بابەتە ئەمڕۆش دەنگدانەوەی هەیە، لە کاتێکدا کوردەکان لەگەڵ ئەو سنوورە نوێیانەدا هەڵدەکەن کە خاکی باوباپیرانیان دابەش دەکەن.
ئەرکەوازی بە شێوەیەکی تایبەت داکۆکیی لە چینە هەژارەکان کرد و ڕەخنەی لە سەرکوتی چینە دەسەڵاتدارەکان گرت. شیعرەکانی دۆخی ناخۆش و پڕئازاری جوتیاران لە ژێر فەرمانڕەواکانی وەک حەسەن خاندا دەخەنە ڕوو و داکۆکی لە هاوسۆزی و دادپەروەری دەکەن. ئەم هۆشیارییە کۆمەڵایەتییە لە سەردەمێکدا جیای دەکاتەوە کە شیعر زۆرجار خزمەتی دەسەڵاتداران دەکرد، و لەگەڵ دەنگە چاکسازیخوازەکانی ئەدەبی ئیسلامیدا دەیخاتە یەک ڕیزەوە.
تاقیکردنەوە کەسییەکان: زیندان، خێزان و گۆشەگیری
ژیانی ئەرکەوازی پڕ بوو لە ناخۆشی. ناکۆکییەکەی لەگەڵ حەسەن خان بووە هۆی زیندانیکردنی، کە لەوانەیە بۆ ساڵانێک درێژەی هەبووبێت و لەو ماوەیەدا ئەگەری زۆری هەیە بەرهەمی لەسەر بیرکردنەوە لە ناخی خۆی نووسیبێت. ئازاد کرا، بەڵام بێهیوا بوو و ڕووی لە تەنهایی کرد لە کەرەندی ڕۆژاوا و بە تەواوی زاهدیی هەڵبژارد. ئەم گۆشەگیرییە عیرفانەکەی بەهێزتر کرد و ئازاری کەسیی گۆڕی بۆ داناییەکی گشتی.
ژیانی خێزانی شادی و تراژیدیای هێنا. مردنی پێشوەختەی کوڕەکەی، کەلولای، بە گەزاندنی مار تێکی شکاند و ئیلهامی بە هۆنراوەی باوەیال بەخشی. زانیارییەکی کەم لەبارەی خزمەکانی دیکەیەوە هەیە، بەڵام بنەچە ئەشرافییەکەی جیاوازییەکی توندی لەگەڵ کۆتاییە سادەکەی هەبوو. کاتێک لە دەوروبەری 1834 مرد، کەسانێکی کەم ئامادەی ناشتنەکەی بوون؛ هێمایەکی خەمناکی دوورکەوتنەوەی لە ستایشی دنیایی.
میرات: ستوونێکی میراتی ئەدەبی کوردی
کاریگەریی ئەرکەوازی لە ماوەی ژیانی خۆی تێدەپەڕێت. لە ڕیزی شاعیرە مەزنە کوردەکانی وەک نالی و شێرکۆ بێکەسدا دانراوە و یارمەتیی پاراستنی گۆرانی وەک ئامرازێکی ئەدەبی دا. لە ناوەندە ئەکادیمییە کوردییەکاندا بەرهەمەکانی دەخوێندرێن و زانایانی وەک مستەفا دەهقان هۆنراوەی باوەیال لە ڕووی قووڵیی شینەشیعرییەوە شیکار دەکەن. لە ئیلام، شیعرەکانی لە نەریتە زارەکییەکاندا بە زیندوویی ماونەتەوە و لە بۆنە کولتوورییەکاندا دەخوێندرێنەوە.
زیندووکردنەوە هاوچەرخەکان پەیکەر و وتار بۆ ڕێزگرتنی دەگرنەوە و سەرهەڵدانەوەی شانازیی کولتووریی کوردی ڕەنگ دەدەنەوە. لەناو خەباتە بەردەوامەکانی کورد بۆ دانپێداناندا، ئەرکەوازی هێمای خۆڕاگرییە؛ شاعیرێک کە دوورخستنەوەی کەسیی گۆڕی بۆ هۆنراوەی هەتاهەتایی. میراتەکەی بیرمان دەخاتەوە کە شیعری ڕاستەقینە لە سنوورەکان تێدەپەڕێت و لەگەڵ هەوڵی بێوچانی ڕۆحی مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی واتا دەدوێت.
لە کۆتاییدا، ژیانی خولام ڕەداخان ئەرکەوازی گێڕانەوەی کورد بەرجەستە دەکات: ڕەگی لە نەریتدا هەیە، ناخۆشی تاقی کردووەتەوە و هونەر بەرزی کردووەتەوە. هەرچەند وشەکانی لە سەدەی 18دا لەدایک بوون، ئەمڕۆش دەنگ دەدەنەوە و هانمان دەدەن لەناو ئاژاوەدا عیرفان لەباوەش بگرین. لە کاتێکدا ئەدەبی کوردی سەرنجی جیهانی ڕادەکێشێت، بەشدارییەکانی ئەرکەوازی شایەنی لێکۆڵینەوەی فراوانترن تا دەنگەکەی بۆ نەوەکانی داهاتوو بمێنێتەوە.
سەرچاوەکان
Wikipedia، «Khulam Rada Khan Arkawazi» — سەرچاوەی ڕەسەنی ژیاننامە.
مستەفا دەهقان، «The Cat and the Mouse: A Kurdish Manuscript Attributed to Almās Khān»، ئەرشیفکراو لە kurdologie-wien.at — توێژینەوەیەکی پەیوەندیدار لەسەر دەستنووسی شیعری گۆرانیی سەردەمەکە.
Mehr News Agency (2021)، وتارێک لەسەر پەردەلادان لە پەیکەری ئەرکەوازی لە ئیلام: ku.mehrnews.com — دانپێدانانی کولتووریی هاوچەرخ بەڵگەدار دەکات.
Prabook.com، بابەتێکی ژیاننامەیی بۆ غولامڕەزاخان ئەرکەوازی (1770–1839) — مەودایەکی جیاوازی بەروارەکان؛ ئەم بابەتە نزیکەی 1765–1834 بەکار دەهێنێت، وەک لە سەرچاوە ڕەسەنە کوردییەکاندا هاتووە.
Encyclopædia Iranica، «Kurdish Written Literature» — چوارچێوەی بەرهەمهێنانی ئەدەبی گۆرانی لە ناوچەی ئیلام/پێشکوو دەخاتە ڕوو.