مەلا پەریشان (بە ناوی محەمەد ئەبولقاسم لەدایک بووە، نزیکەی 1356–1431) شاعیرێکی کورد بووە کە بە شێوەزاری گۆرانی نووسیویەتی، و کۆنترین شاعیری گۆرانییە کە بەرهەمەکەی بە شێوەی دەستنووس ماوەتەوە. بەرهەمە سەرەکییەکەی، پەریشاننامە، بە کۆنترین دەقی ماوەی گۆرانی دادەنرێت؛ گۆرانی یەکێکە لە زمانە ئەدەبییە مێژووییەکانی کورد. ئەو کەسایەتییەکی بنەڕەتیی مێژووی ئەدەبی کوردییە و لە سەرەتای نەریتی نووسراوی گۆرانیدا جێگەی هەیە.
ناوەڕۆک
میرات و جێگەی لە ئەدەبی کوردیدا
ژیان و ڕەگ و ڕیشە
سەبارەت بە ژیانی مەلا پەریشان نزیکەی هیچ شتێک بە دڵنیایی نازانرێت. بە پشتبەستن بە بەڵگەی ناوخۆیی شیعرەکانی، بە ئەگەری نزیک دادەنرێت کە لە دینەوەر یان نزیکی ئەو شارۆچکەیە لەدایک بووبێت، کە لە ناوچەی کرماشان لە ڕۆژاوای ئێرانە و مێژوویەکی درێژی کولتووری کوردی هەیە، هەروەها سەر بە هۆزی غیاسەوەند بووبێت. هیچ یەکێک لەم دوو وردەکارییە بە بەڵگەی پەتی ناسەلمێنراوە؛ لێکدانەوەی ئەکادیمیین، نەک ڕاستییەکی سەلمێنراو.
بەروارەکانی ژیانی بە نزیکەی 1356 بۆ 1431 دیاری دەکرێن؛ واتە تەمەنێکی نزیکەی حەفتا و پێنج ساڵ کە کۆتایی سەردەمی ئیلخانی و ئەو سەدە ئاڵۆزەی دوای ئەوی گرتووەتەوە. وا دەردەکەوێت زۆربەی ژیانی لە ناوچەی دینەوەر بەسەر بردبێت. شیعرەکانی دەریدەخەن کە جگە لە کوردی، بە عەرەبی، فارسی و تورکیش شارەزا بووە؛ ئەمە توانایەکی فراوانی زمانی بوو کە لای ئەدیبە خوێندەوارەکانی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا باو بووە.
حورووفیزم و پاشخانەی ئایینی
مەلا پەریشان موسڵمانێکی شیعە بووە و، بە گرنگییەوە، شوێنکەوتووی حورووفیزم بووە؛ بزووتنەوەیەکی باتینی کە لە ئێرانی سەدەی چواردەهەمدا سەری هەڵدا و باوەڕی وابوو پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبی و فارسی نهێنییە ئیلاهییەکان لەخۆ دەگرن. حورووفیزم لە سەرانسەری جیهانی کوردی و فارسیدا، لەنێو ئەو کۆمەڵگایانەدا بڵاو بووەوە کە کاریگەریی تەسەووفیان لەسەر بوو و کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر بابەت و وشەکانی شیعرەکانی هەبووە. ڕێز و سەرسامیی ئەو بۆ ڕابیعەی بەسرەش لە شیعرەکانی ڕوونە؛ ئەو عاریفە سۆفییەی سەدەی هەشتەم کە بە ئەندێشە ئایینییەکانی لەبارەی خۆشەویستیی ئیلاهییەوە ناسراوە.
پەریشاننامە
پەریشاننامە، بە واتای «کتێبی پەریشانان» یان «کتێبی پەرتەوازەکان»، بەرهەمە سەرەکییەکەی مەلا پەریشانە و لە ڕووی مێژووییەوە گرنگترین بەرهەمیەتی. توێژەران بە کۆنترین دەستنووسی ماوە بە شێوەزاری گۆرانیی کوردی دایدەنێن، کە دەیکاتە بەڵگەنامەیەکی دیار لە مێژووی نووسینی کوردیدا. شێوەزاری گۆرانی، کە هەورامیشی پێ دەوترێت، بۆ چەندین سەدە زمانی ئەدەبیی باڵادەستی شیعری کوردیی باشوور و دەقە ئایینییەکان بوو، پێش ئەوەی کورمانجی و سۆرانی بەرچاوتر ببن.
شیعرەکە بە ئەندێشە حورووفییەکان تێکئاڵاوە و لە گرنگیی عیرفانیی پیتەکان و لە بوونی ئیلاهیی شاراوە لەناو زماندا دەکۆڵێتەوە. دەستنووسەکانی پەریشاننامە لە کتێبخانەکانی ئێران و ئەڵمانیا پارێزراون، بۆیە توێژەرانی ئەمڕۆ دەتوانن دەستیان پێ بگات. هێشتا سەرچاوەیەکی سەرەتاییە بۆ لێکۆڵینەوە لە گۆرانیی کۆن و مێژووی حورووفیزم لە کوردستاندا.
بەرهەمەکانی تر
جگە لە پەریشاننامە، مەلا پەریشان گۆرانیی مەیخواردنەوەشی بە کوردی داڕشتووە؛ شیعری زیندوو و بە زمانی خەڵکی کە لەنێو کورد و ئێرانییەکاندا بە فراوانی لە نەریتی زارەکی و نووسراودا گەڕاون. شێوازی ئەمانە جیاوازە لە عیرفانە جددییەکەی بەرهەمە گەورەکەی، و وا دەگەیەنێت شاعیرێک بووە کە هەم لە شێوازی پیرۆز و هەم لە شێوازی بێپەروایی بەرامبەر پیرۆزی لە نەریتی کلاسیکدا ئاسوودە بووە.
میرات و جێگەی لە ئەدەبی کوردیدا
مەلا پەریشان لە سەرەتای ئەدەبی نووسراوی گۆرانیدا جێگەی هەیە. ئەو شاعیرانەی لە نەریتی گۆرانیدا دوای ئەو هاتن، لەوانە یوسف یاسکە (1592–1636) و مستەفا بێسارانی (1642–1701)، لەسەر شێوەیەکی ئەدەبی بنیاتیان نا کە ئەو یەکێک بوو لە یەکەمین کەسانی کە ئەو شێوەیەیان خستە سەر کاغەز. پەریشاننامەکەی یەکێکە لە کۆنترین پەنجەرەکان بۆ جیهانی نووسراوی کوردی.
گرنگیی ئەو بە تایبەتی مێژووییە، لەبری ئەوەی بە فراوانی بەشێک بێت لە کۆمەڵە بەرهەمە ئەدەبییە سەرەکی و پەسەندکراوەکان؛ ئەمڕۆ لە دەرەوەی بازنەی ئەکادیمی و ئەدەبیدا بە فراوانی ناخوێندرێتەوە، بەڵام مانەوەی بەرهەمەکەی بە شێوەی دەستنووس واتای ئەوەیە مێژووی نووسراوی ئەدەبی گۆرانیی کوردی بە ئەو دەست پێ دەکات. بۆ مێژووی ئەدەبی کوردی، پەریشاننامە هەر ئەوەیە کە وەسف دەکرێت: کۆنترین بەرهەمە کە لە دەستماندایە.
پرسیارە باوەکان
بۆچی مەلا پەریشان گرنگە؟
گرنگە چونکە پەریشاننامەکەی بە کۆنترین دەستنووسی ماوە بە شێوەزاری گۆرانیی کوردی دادەنرێت. بۆیە کۆنترین شاعیری گۆرانییە کە دەتوانین بە ڕاستی بەرهەمەکەی بخوێنینەوە، و لە سەرەتای ئەو نەریتە ئەدەبییەدا جێگەی هەیە.
مەلا پەریشان کەی ژیاوە؟
باوەڕ وایە لە نزیکەی 1356 بۆ 1431 ژیاوە، ماوەیەکی نزیکەی حەفتا و پێنج ساڵ. وا دەردەکەوێت زۆربەی ژیانی لە ناوچەی دینەوەر لە ڕۆژاوای ئێران بەسەر بردبێت، هەرچەندە وردەکارییەکانی ژیاننامەکەی نادیارن.
حورووفیزم چی بوو؟
حورووفیزم بزووتنەوەیەکی ئایینیی باتینی بوو کە لە ئێرانی سەدەی چواردەهەمدا لەلایەن فەزڵوڵڵای ئەستەرابادییەوە دامەزرا. باوەڕی وابوو پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبی و فارسی ڕاستییە ئیلاهییە شاراوەکان لەخۆ دەگرن، و کاریگەریی لەسەر ژمارەیەک شاعیر و بیرمەندی ئاراستەکراو بەرەو تەسەووف لە سەرانسەری جیهانی کوردی و فارسیدا هەبوو، لەوانە مەلا پەریشان.
سەرچاوەکان
D.N. MacKenzie، «The Origins of Kurdish»، Transactions of the Philological Society، 1961؛ لێکۆڵینەوەیەکی بنەڕەتی لە گۆرانی وەک شێوەیەکی ئەدەبیی کوردی.
ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا، بابەتی «Gorani».
B. Chaman Ara و C. Amiri، «Gurani: Practical Language or Kurdish Literary Idiom?» زانکۆی کوردستان، سنە؛ پەریشاننامە وەک کۆنترین دەستنووسی ماوەی گۆرانی تاوتوێ دەکات.
ویکیپیدیا، «Mele Perîşan»، بە ئاماژەدان بە Zarabozo و سەرچاوەکانی تر سەبارەت بە ژیاننامە و بەرهەمەکانی.