گەزۆ: مەنی چیاکانی کوردستان لە دارستانەکانی بەڕوو
گەزۆ شیرینکەرەوەیەکی نەریتیی کوردییە کە لە سروشت کۆ دەکرێتەوە؛ ماددەیەکی کریستاڵی و هاوشێوەی هەنگوین کە ئەفیدەکان لە بارودۆخی تایبەتیی کەشوهەوادا بە شێوەی سروشتی لەسەر بەڕوو و گەڵای داربەڕوو لە دارستانە چیاوییەکانی کوردستان بەرهەمی دەهێنن. لە گێڕانەوە مێژووییەکانی گەشتدا بە «مەنی کوردی» یان «مەنی دیاربەکر» ناسراوە. گەزۆ هەر ساڵ تەنها بۆ چەند ڕۆژێک دەردەکەوێت؛ لە سەرەتای حوزەیراندا لەسەر گەڵای بەڕوو و لە ئەیلوولدا لەسەر بەڕوو، بەڵام نەک هەموو ساڵێک. یەکێکە لە دەگمەنترین و تایبەتمەندترین خۆراکەکانی نەریتی کوردی. ئەمڕۆ گەزۆ نەریتێکە کە بەرەو نەمان دەچێت. توێژینەوەکانی ڕووەکناسیی گەلەکان تۆماریان کردووە کە خواردنی بە شێوەی شیرە «هێشتا لای کوردە بەتەمەنەکان زۆر بەرز دەنرخێنرێت»، بەڵام زانیاریی ئەوەی کەی و لە کوێ و چۆن کۆ بکرێتەوە، لەگەڵ نەوەی کۆن لەناو دەچێت.
خاڵە سەرەکییەکان
• ماددەیەکی شیرین و کریستاڵی کە ئەفیدەکان لەسەر داربەڕوو بەرهەمی دەهێنن؛ وەک شیرینکەرەوەیەکی سروشتی لە دارستانە چیاوییەکانی کوردستان کۆ دەکرێتەوە
• لە بارودۆخی تایبەتیی کەشوهەوادا هەر ساڵ تەنها بۆ چەند ڕۆژێک دەردەکەوێت؛ بەڵام نەک هەموو ساڵێک
• لە گێڕانەوەکانی گەشتی ئەورووپییەکاندا بە «مەنی کوردی» و «مەنی دیاربەکر» ناسراوە
• بەڕوو یان گەڵای داپۆشراو بە مەن لە ئاودا دەکوڵێنرێت و دەپاڵێورێت تا ببێت بە شیرە؛ شێوە وشکەکەی دەکوتن و دەیکەن بە پارچەی کریستاڵی
• نەریتێک کە بەرەو نەمان دەچێت؛ زانیاریی کۆکردنەوەی لەگەڵ نەوەی کۆنی کوردانی کۆکەرەوەی خۆراک لە سروشت ون دەبێت
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: گەزۆ (هەروەها گەز)
ناوەکانی دیکە: گەزەنگەڤی (فارسی)، قودرەت حەلڤاسی (تورکی: «حەڵوای خودایی»)، مەنی کوردی و مەنی دیاربەکر
جۆر: مەنی داربەڕوو کە لە سروشت کۆ دەکرێتەوە؛ ماددەیەکی شیرین و کریستاڵی کە مێروو بەرهەمی دەهێنێت
سەرچاوە: ئەفیدەکان لەسەر بەڕوو و گەڵای داربەڕوو لە دارستانە چیاوییەکانی کوردستان بەرهەمی دەهێنن
وەرز: چەند ڕۆژێک لە حوزەیران (گەڵا) و ئەیلوول (بەڕوو)؛ بەستراوەتەوە بە کەشوهەوا و هەموو ساڵێک نییە
دۆخ: لە مەترسیدایە؛ زانیاریی کۆکردنەوەی لەگەڵ نەوەی کۆن لەناو دەچێت
ڕەچەڵەک و ژینگە
گەزۆ لە دارستانەکانی بەڕوو بەرهەم دێت کە زنجیرە چیاکانی کوردستان دادەپۆشن؛ هەمان پشتێنەی داربەڕوو و دارەفستق کە دارەبەنەکانیشی تێدا دەڕوێن، واتە سەرچاوەی قاوەی قەزوان. هەندێک جۆری ئەفید، یان سپێی ڕووەک، لە شیرەی داربەڕوو دەخۆن و ماددەیەکی شیرین و نووساو بەسەر بەڕوو و گەڵاکاندا دەردەکەن. لە پلەی گەرمی و شێداریی گونجاودا، کە زۆرجار ڕۆژی گەرمە دوای شەوی فێنک و شێدار، ئەم دەرهاویشتەیە دەبێت بە کریستاڵ و ڕووپۆشێکی سپی و هاوشێوەی شەکر لەسەر ڕووی داربەڕوو پێک دەهێنێت. دیاردەکە تەنها بۆ چەند ڕۆژێک لە سەرەتای حوزەیراندا لەسەر گەڵاکان و جارێکی دیکە لە ئەیلوولدا لەسەر بەڕوو ڕوو دەدات، بەڵام نەک هەموو ساڵێک.
ئەمە بەرهەمێکی چێنراو نییە. ناتوانرێت بە کشتوکاڵ بەرهەم بهێنرێت یان کاتی بۆ دیاری بکرێت یان پیشەسازی بکرێت. بە تەواوی بەستراوەتەوە بەوەی دارستانی بەڕوو و ژمارەی ئەفیدەکان و کەشوهەوا لە ساتی گونجاودا بە شێوەیەکی گونجاو لەگەڵ یەک بگونجێن. کوردانی کۆکەرەوەی خۆراک لە سروشت دەبوو دارستانەکانی خۆیان بە قوڵی بناسن: کام دارستانە بچووکەکان مەن بەرهەم دەهێنن، کام جۆری داربەڕوو بەرهەمدارترە و چۆن نیشانەکانی کەشوهەوا بخوێننەوە کە دەرکەوتنی پێشبینی دەکەن. ئەمە زانیارییەکی قوڵی ژینگەییە کە لە چەندین سەدە ژیان لە ناو دارستانەکانی بەڕوودا بنیاد نراوە.
کۆکردنەوە و ئامادەکردن
کاتێک مەن دەردەکەوێت، کۆکەرەوەکان دەبێت بە خێرایی کۆی بکەنەوە، پێش ئەوەی خۆر بیەتوێنێتەوە. بەڕوو یان گەڵای داپۆشراو بە ماددە کریستاڵییەکە کۆ دەکرێتەوە و لە ئاودا دەکوڵێنرێت. شلەکە دەپاڵێورێت بۆ لابردنی پاشماوەکان و شیرەیەکی شیرین بەرهەم دێت، واتە شیرەی گەزۆ، کە دەتوانرێت وەک شیرینکەرەوە بەکار بهێنرێت یان بەسەر ناندا بکرێت یان تێکەڵی خواردنەوە بکرێت. کاتێک شیرەکە وشک دەکرێتەوە، پارچەی ڕەق و کریستاڵی پێک دەهێنێت کە هاوشێوەی بەردن. ئەمانە دەکوتن پێش ئەوەی تێکەڵی نان یان شیرینی بکرێن. تامەکەی بە شیرینییەکی ناسک و ئاڵۆزییەکی هەستیاری تامی خاک و زەویی دارستان وەسف دەکرێت کە لە هەنگوین یان شەکر جیای دەکاتەوە.
مانای کولتووری و گێڕانەوە مێژووییەکان
بۆ چەندین سەدە گەزۆ لە گێڕانەوەکانی گەشتی ئەورووپییەکان بۆ کوردستاندا تۆمار کراوە. گەشتیارەکان «مەنی کوردی»یان بە شیرینکەرەوەیەکی سروشتیی سەرنجڕاکێش وەسف کردووە کە لە دارستانەکانی بەڕووی چیاکانی ڕۆژئاوای ئێران و باکووری عێراق و ڕۆژهەڵاتی تورکیا کۆ دەکرێتەوە. ناوە تورکییەکەی، قودرەت حەلڤاسی، بە مانای «حەڵوای خودایی»، ئەو سەرسوڕمانە نیشان دەدات کە ماددەکە دروستی دەکرد: خۆراکێکی شیرین کە لە دارەکانەوە دەردەکەوت، وەک ئەوەی بە ڕۆزییەکی خودایی دابین کرابێت. هەندێک زانا مەنی کوردییان بەو مەنەی پەیوەست کردووە کە لە کتێبی دەرچوونی کتێبی پیرۆزدا وەسف کراوە، بەڵام ئەمە هێشتا گومانێکە.
توێژینەوەیەکی ڕووەکناسیی گەلەکان لە 2019دا، لەلایەن پیرۆنی و هاوکارانییەوە، دەربارەی کۆکردنەوەی خۆراکی کێوی لە کوردستانی عێراق تۆماری کرد کە خواردنی گەزۆ «هێشتا لای کوردە بەتەمەنەکان زۆر بەرز دەنرخێنرێت». توێژینەوەکە نەریتەکەی بە زیندوو بەڵام بەرەو پاشەکشە تۆمار کرد؛ نەوە گەنجەکان کەمتر ئەگەری ئەوەیان هەیە شێوازەکانی کۆکردنەوەی خۆراک لە سروشت بزانن و شارنشینبوون خێزانەکان لەو دارستانەکانی بەڕوو دوور دەخاتەوە کە زانیارییەکەیان تێدا پارێزراوە. گەزۆ نوێنەرایەتیی جۆرێک زانیاریی خۆراکی کوردی دەکات کە تەنها لە ئاستی نێودەوڵەتیدا نادیار نییە، بەڵکو بە ڕاستی لە مەترسیی نەمانی تەواودایە.
پرسیارە باوەکان
گەزۆ چییە؟
شیرینکەرەوەیەکی کوردییە کە لە سروشت کۆ دەکرێتەوە و ئەفیدەکان لەسەر بەڕوو و گەڵای داربەڕوو لە دارستانە چیاوییەکانی کوردستان بەرهەمی دەهێنن. لە بارودۆخی تایبەتیی کەشوهەوادا هەر ساڵ تەنها بۆ چەند ڕۆژێک وەک ڕووپۆشێکی سپی و کریستاڵی دەردەکەوێت. دەکرێت بە شیرە یان وشک دەکرێتەوە و دەبێت بە پارچەی کریستاڵی.
ئایا گەزۆ هەمان مەنی کتێبی پیرۆزە؟
هەندێک زانا پەیوەندییان لە نێوان مەنی داربەڕووی کوردستان و ئەو مەنەدا دیاری کردووە کە لە کتێبی دەرچوون وەسف کراوە؛ هەردووکیان وەک ماددەیەکی سپی و شیرین دەردەکەون و دەبێت پێش ئەوەی خۆر بیانتوێنێتەوە کۆ بکرێنەوە. پەیوەندییەکە هێشتا گومانێکە، بەڵام هاوشێوەییەکە سەرنجڕاکێشە.
ئایا هێشتا دەتوانرێت گەزۆ بدۆزرێتەوە؟
بە دەگمەن. توێژینەوەیەکی ڕووەکناسیی گەلەکان لە 2019دا دۆزییەوە کە کوردە بەتەمەنەکانی کوردستانی عێراق هێشتا شیرەی گەزۆ زۆر بەرز دەنرخێنن، بەڵام زانیاریی کۆکردنەوەی لە سروشت بەرەو پاشەکشە دەچێت. ناتوانرێت بە کشتوکاڵ بەرهەم بهێنرێت یان بکرێت بە بەرهەمێکی بازرگانی؛ بەستراوەتەوە بە دارستانە کێوییەکانی بەڕوو و ژمارەی ئەفیدەکان و بارودۆخی کەشوهەوای پێشبینی‌نەکراو.
کۆتایی
گەزۆ لەگەڵ هەر شتێکی دیکەی ئەم زنجیرەیە جیاوازە. ڕێچکەی لێنانێک نییە. خۆراکێک نییە کە لە چێشتخانەی تاراوگەدا دووبارە دروست بکرێتەوە. پەیوەندییەکی نێوان گەلێک و دارستانێکە؛ شیرینکەرەوەیەک کە چیاکانی کوردستان هەر ساڵ بۆ چەند ڕۆژێک دابینی دەکەن، ئەگەر کەشوهەوا گونجاو بێت، ئەگەر داربەڕووەکان ساغ بن و ئەگەر هێشتا کەسێک بزانێت لە کوێ و کەی بگەڕێت. هەموو خۆراکەکانی دیکەی ئەم زنجیرەیە دەتوانرێت بە تۆمارکردنی ڕێچکەکانی لێنان و ناوەکان ڕزگار بکرێن. گەزۆ تەنها بە پاراستنی دارستانەکانی بەڕوو و زانیاریی ژینگەیی و نەریتە زیندووەکەی ئەو کوردانەی کە لە سروشت کۆی دەکەنەوە ڕزگار دەکرێت. ئەم وتارە تۆماری شتێکە کە ڕەنگە بە زوویی تەنها لە یادەوەریدا بمێنێتەوە.