پێشەکییەک دەربارەی حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە (1866–1937)
لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و لە ناو ئاژاوەدا، کاتێک ئیمپراتۆرییەکان دەڕووخان و نەتەوە نوێکان لە خۆڵەمێشەکانیانەوە سەریان هەڵدەدا، کەسایەتیگەلێکی وەک حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە (1866–1937) ئاواتەکانی گەلی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس بەرجەستە دەکرد. کەرکوکلی زادە کە بە سیاسەتمەدار و سەرکردەیەکی ئاینیی دڵسۆز ناسراو بوو، لە پەرلەماندا نوێنەرایەتیی شاری سلێمانیی دەکرد و لە شانشینی کوردستانی کورتخایەندا وەزیری داد بوو. ژیانی داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، سەردەمی مانداپی بەریتانیا و سەرەتای پێکهاتنی عێراقی نوێی گرتەوە؛ بەمەش بووە شایەت و بەشدارێک لە یەکێک لە سەردەمە چارەنووسسازەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
هەرچەندە تۆمارە مێژووییەکانی ژیانی کەسیی کەمن، ڕۆڵەکەی لە شانشینی کوردستاندا خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی لە ناو پیلانە کۆلۆنیالییەکان و ڕکابەرییە ناوچەییەکاندا دەخاتە ڕوو. ئەم بابەتە لە ژیاننامەکەی، چوارچێوەی مێژوویی بەشدارییەکانی و میراتە بەردەوامەکەی لە نەتەوەخوازیی کوردیدا دەکۆڵێتەوە. بە نزیکەی 3100 وشە، هەوڵ دەدات تیشک بخاتە سەر کەسایەتییەک کە چیرۆکەکەی لەگەڵ گێڕانەوە فراوانترەکەی خۆڕاگریی کورد تێکەڵ بووە.
سەردەمی کەرکوکلی زادە بە گۆڕانکاریی قووڵ دیار بوو. ئیمپراتۆریی عوسمانی کە سەدەها بەسەر بەشە فراوانەکانی خاکە کوردنشینەکاندا حوکمی کردبوو، دوای شکستەکەی لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا هەڵوەشایەوە. پەیماننامەی سیڤر لە 1920دا بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە نەتەوە ناتورکەکان، لەوانە کورد، دا؛ بەڵام ئەم دیدگایە بە پەیماننامەی لۆزان لە 1923دا لەبار برا کە سنوورەکانی بەبێ دەوڵەتێکی کوردی دووبارە داڕشتەوە. لەم بۆشاییەدا، سەرکردە ناوخۆییەکانی وەک شێخ مەحمودی بەرزنجی لە سلێمانی شانشینی کوردستانیان ڕاگەیاند؛ هەوڵێکی بوێرانە بەڵام کورتخایەن بۆ سەروەری لە 1921 تا 1925. دانانی کەرکوکلی زادە بە وەزیری داد لەم پێکهاتەیەدا، پێگەکەی وەک ڕاوێژکارێکی جێی متمانە و کەسێکی شارەزای یاسا لە سەردەمێکی نادیاریدا دەخاتە ڕوو. بە کۆڵینەوە لە ژیانی، دەبینین چۆن پیاوێک لە بنەماڵەیەکی دیار بووە هێمای بەئاگاهاتنەوەی سیاسیی کورد.
سەرەتای ژیان: ڕەگ لە خاکێکی پارچەپارچەدا
حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە لە 1866، لە ساڵەکانی بەرەو کۆتاییی دەسەڵاتی عوسمانیدا، لەو ناوچەیە لەدایک بوو کە ئێستا باکووری عێراقە. بەهۆی نازناوەکەی «کەرکوکلی زادە»، کە واتای «کوڕی کەرکوکلی» دەگەیەنێت و ئاماژە بە پەیوەندیی بنەماڵەیی بە کەرکوکەوە دەکات، شوێنی لەدایکبوونی زۆرجار بە سلێمانی یان ناوچەی کەرکوکەوە دەبەسترێتەوە. کەرکوک، شارێکی مێژوویی لە دڵی خاکی کورد، شوێنی تێکەڵبوونی نەتەوە جۆراوجۆرەکان و ناوەندێکی گرنگی کارگێڕی لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوو. پاشگری «زادە» ئاماژە بە نەسەبێکی دیار، ڕەنگە ئاینی یان زانستی، دەکات؛ چونکە «مەلا» لە نەریتە کوردی و ئیسلامییەکاندا واتای زانا یان پیاوی ئاینی دەگەیەنێت.
سەدەی 19 لە کوردستاندا بە میرنشینە نیوەخۆبەڕێوەبەرەکانی وەک میرنشینی بابان دیار بوو کە لە 1784 تا 1850 حوکمی سلێمانیی دەکرد. شارەکە کە ئیبراهیم پاشای بابان دایمەزراند و ناوی لە سلێمان باباوە وەرگرت، بووە ناوەندێکی کولتووری بۆ شاعیر، زانا و سیاسەتمەداران. بنەماڵەی کەرکوکلی زادە لە کتێبی «Family Tree for Old Sulaymaniyah Families between 1784–1914»ی عەبدولخالید سابردا تۆمار کراوە؛ سەرچاوەیەکی سەرەکی کە نەسەبی بنەماڵە دیارەکانی ناوچەکە بەدوادا دەچێت. ئەم کتێبە کە لە 2008 بڵاو کرایەوە، ئەو لە ناو بنەماڵە دەستڕۆیشتووەکاندا جێ دەکاتەوە کە لەگەڵ حوکمڕانیی عوسمانی، هاوپەیمانێتیی عەشیرەتەکان و خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی هەڵسوکەوتیان دەکرد.
کەرکوکلی زادە کە لەم ژینگەیەدا گەورە بوو، دەبووایە ئاڵۆزییەکانی کۆمەڵگای کوردی بناسێت. کورد، گرووپێکی نەتەوەیی ئێرانی کە ڕەگەکانی بۆ شارستانییە کۆنەکانی وەک ماد و حوورییەکان دەگەڕێتەوە، لە ناوچە شاخاوییەکان لە دەریاچەی وانەوە تا زاگرۆس نیشتەجێ بوون. تا سەدەی 19، بەبێ دەوڵەتێکی یەکگرتوو، لە نێوان بازنەکانی دەسەڵاتی عوسمانی، فارس و ڕووسیادا دابەش بوون. پێکهاتە عەشیرەتییەکان زاڵ بوون و تەریقەتە ئاینییەکانی وەک برایەتیی سۆفیی قادری ڕۆڵی گرنگیان لە پێکەوەبەستەیی کۆمەڵایەتیدا دەگێڕا. کەرکوکلی زادە بەوەی «حاجی» بوو، سەفەری حەجی بۆ مەککە کردبوو؛ نیشانەیەکی پارێزگاری و پێگە کە ئەگەری زۆرە نفووزەکەی لە ناو کۆمەڵگا کوردییە پەیڕەوکەرەکانی ئیسلامی سوننەی مەزهەبی شافعی بەهێزتر کردبێت.
زانیارییەکی کەم دەربارەی منداڵی یان بنەماڵە نزیکەکەی هەیە؛ بۆشاییەکی باو لە تۆمارەکانی زۆرێک لە کەسایەتییە کوردەکانی ئەو سەردەمە بەهۆی نەریتە زارەکییەکان و تێکچوونە کۆلۆنیالییەکان. بەڵام ڕۆڵەکانی دواتری ئاماژە بە پاشخانێکی خوێندنی ئاینی دەکەن، کە بۆ مەلاکان ئاسایی بوو؛ ئەوانەی زۆرجار وەک دادوەر، مامۆستا و سەرکردەی کۆمەڵگا کاریان دەکرد. لە کوردستانی عوسمانیدا، خوێندن لە دەوری مەدرەسەکان دەخولایەوە کە عەرەبی، فارسی و فقهی ئیسلامییان تێدا دەخوێندرا. شارەزاییی کەرکوکلی زادە لەم بوارانەدا دەبووایە ئامادەی بەشداریی سیاسیی کردبێت، چونکە زانایانی ئاینی زۆرجار پردیان لە نێوان دابەشبوونە عەشیرەتی و کارگێڕییەکاندا دروست دەکرد.
لە کۆتاییی سەدەی 19دا، ناوەندگەراییی عوسمانی بە چاکسازییەکانی تەنزیمات زیاد بوو کە ئامانجیان نوێکردنەوەی کارگێڕی بوو، بەڵام زۆرجار گرژییە نەتەوەییەکانیان توندتر دەکرد. کوردەکانی وەک کەرکوکلی زادە لەگەڵ ئەم گۆڕانانەدا ڕێگای خۆیان دەدۆزییەوە و هاوسەنگییان لە نێوان دڵسۆزی بۆ سوڵتان و ئاواتە ناوخۆییەکاندا ڕادەگرت. لە سەرەتای سەدەی نوێدا، هەستە نەتەوەخوازییەکان لە ژێر کاریگەریی شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908 و سەرهەڵدانی بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی عەرەب و ئەرمەنیدا دەورووژان. بەمەش سەرەتای ژیانی کەرکوکلی زادە زەمینەی بۆ دەرکەوتنی وەک کەسایەتییەکی سیاسی لە سەردەمی دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا خۆش کرد.
خوێندن و پێکهاتنی هزری: دروستبوونی مەلایەکی سیاسەتمەدار
هەرچەندە وردەکارییە تایبەتەکانی خوێندنی کەرکوکلی زادە بە فراوانی تۆمار نەکراون، نازناوەکانی «حاجی» و «مەلا» ئاماژە بە پەیوەندییەکی قووڵ بە زانستە ئیسلامییەکانەوە دەکەن. لە کۆمەڵگای کوردیدا، مەلاکان لە مەدرەسەکاندا پەروەردە دەکران و فقه، حەدیس، تەفسیر و عیرفانی سۆفییان دەخوێند. سلێمانی بە میراتە هزرییە دەوڵەمەندەکەیەوە، ماڵی زۆر دامەزراوەی لەم جۆرە بوو و پەروەردەی بیرمەندانی وەک شاعیر پیرەمێرد (1867–1950) و زانا مستەفا یاموڵکی (1866–1936) دەکرد؛ هاوچەرخێکی کەرکوکلی زادە کە ئەویش لە شانشینی کوردستاندا خزمەتی کرد.
ئەگەری زۆرە کەرکوکلی زادە لە مەدرەسە ناوخۆییەکاندا، ڕەنگە لە کەرکوک یان سلێمانی، خوێندبێت و عەرەبی و فارسی، زمانەکانی زانست و کارگێڕی، بە باشی فێر بووبێت. تەریقەتی قادری کە لە باشووری کوردستاندا دیار بوو، لەبەر ڕۆڵەکەی لە هاندانی کورد بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشە دەرەکییەکان، لەوانەیە کاریگەریی لەسەری هەبووبێت. شێخ مەحمودی بەرزنجی، سەرکردەی شانشینەکە، شێخێکی قادری بوو؛ ئەمەش ئاماژە بە هاوڕێبازیی کەرکوکلی زادە لەگەڵ ئەم تۆڕە ڕۆحییە دەکات.
سەفەری حەجی بۆ مەککە کە نازناوی «حاجی»ی پێ بەخشی، قۆناغێکی گرنگ بوو. حەج لەگەڵ جێبەجێکردنی ئەرکە ئاینییەکان، حاجییەکانی بە ڕەوتە فراوانترە ئیسلامییەکان، لەوانە بیرۆکە چاکسازیخوازەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبستان و میسر، ئاشنا دەکرد. حاجییەکان دوای گەڕانەوە زۆرجار ڕێز و پێگەیان بەدەست دەهێنا و وەک قازی یان ڕاوێژکار لە ناکۆکییە عەشیرەتییەکاندا کاریان دەکرد. ئەم بناغە ئاینییە بۆ ڕۆڵەکەی دواتری وەک وەزیری داد زۆر گرنگ بوو، کە تێیدا یاسای ئیسلامی، واتە شەریعەت، لەگەڵ حوکمڕانیی نەتەوەخوازیی تازەسەرهەڵداودا یەکی دەگرتەوە.
بواری هزریی کوردستانی عوسمانی لە سەردەمی کۆتاییی ئەو ئیمپراتۆرییەدا پڕزیندوویی بەڵام پارچەپارچە بوو. کورد بەشداریی لە ئەدەب و شیعردا دەکرد و کەسایەتییەکانی وەک ئەحمەدی خاسی (1866/7–1951) پێشەنگیی بەرهەمە زازاکییەکانیان دەکرد. کەرکوکلی زادە هەرچەندە بە بەرهەمی نووسراو ناسراو نییە، ئەگەری زۆرە بەشداریی لە نەریتە زارەکییەکانی مشتومڕ و دەرکردنی فەتوادا کردبێت. خوێندنەکەی توانای پێ دا لە گواستنەوە لە ویلایەتە عوسمانییەکانەوە بۆ خاکەکانی مانداپدا ڕێگای خۆی بدۆزێتەوە؛ لەوێ زانیاریی یاسایی بۆ سەپاندنی مافەکانی کورد سەرەکی بوو.
پیشە: لە نوێنەری ناوخۆییەوە تا وەزیری داد
پیشە سیاسییەکەی کەرکوکلی زادە لە سەردەمی پڕئاژاوەی دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا دیار بوو. لەگەڵ داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، هێزە بەریتانییەکان موسڵ، بەغدا و بەسرەیان داگیر کرد و لە 1920دا مانداپی میزۆپۆتامیا دامەزرا. کورد کە بەگوێرەی سیڤر بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی پێ درابوو، کاتێک بەریتانیا یەکگرتوویی عەرەبیی لە عێراقدا لە پێشینە دانا، تووشی نائومێدی بوو.
لە ئایاری 1919دا، شێخ مەحمودی بەرزنجی کە بەریتانییەکان بە حاکمی دهۆکیان دانابوو، کوردستانێکی سەربەخۆی ڕاگەیاند و یەکەم ڕاپەڕینی دەست پێ کرد. دوای شکست دوور خرایەوە، بەڵام لە 1922دا گەڕایەوە و لە سلێمانی شانشینی کوردستانی ڕاگەیاند کە تا 1924 یان 1925 بەردەوام بوو. کەرکوکلی زادە وەک ئەندامی پەرلەمان لەم پێکهاتەیەدا نوێنەرایەتیی سلێمانیی دەکرد؛ ئەمەش نفووزی ناوخۆیی ئەوی ڕەنگ دەدایەوە.
لە تشرینی دووەمی 1922دا، بەرزنجی کابینەیەکی پێک هێنا و کەرکوکلی زادەی بە وەزیری داد دانا. کابینەکە ئەمانەی لە خۆ دەگرت:
شێخ قادر حەفید، برای بەرزنجی – سەرۆکوەزیر
عەبدولکەریم عەلاقە، کوردێکی مەسیحی – وەزیری دارایی
ئەحمەد بەگی فەتح بەگ – وەزیری گومرگ
حەمە عەبدوڵڵا ئاغا – وەزیری کار
مستەفا پاشا یاموڵکی – وەزیری پەروەردە
ئەم کۆمەڵە جۆراوجۆرە هەوڵی دەدا ناوچەیەک بەڕێوە ببات کە بە گشتی هاوتای کوردستانی ئێستای عێراق بوو و سلێمانی پایتەختەکەی بوو. کەرکوکلی زادە وەک وەزیری داد سەرپەرشتیی کاروبارە یاساییەکانی دەکرد و لە ناو پەیوەندییە گۆڕاوە عەشیرەتییەکاندا، شەریعەتی لەگەڵ یاسای عورفیی کوردی تێکەڵ دەکرد.
شانشینەکە ڕووبەڕووی دژایەتیی بەریتانیا بووەوە کە سلێمانیی بۆردومان کرد و لە 1924دا بەرزنجیی دوور خستەوە. ماوەی خزمەتی کەرکوکلی زادە کورت بوو، بەڵام هێمای ئاواتەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن بوو. دوای شانشینەکە، ئەگەری زۆرە تا مردنی لە 1937دا، لە سەردەمی پاشایەتیی عێراق لە ژێر حوکمی پاشا فەیسەڵی Iدا، بەردەوام بووبێت لە سەرکردایەتیی ناوخۆیی.
پیشەکەی هەوڵە دووبارەکانی کورد بۆ سەربەخۆیی دەخاتە ڕوو، لە کۆماری ئارارات (1927–1930) تا مەهاباد (1946). ئەو وەک مەلایەکی سیاسەتمەدار ئاین و نەتەوەخوازیی پێکەوە دەبەستەوە؛ تایبەتمەندییەکی باو لە مێژووی کورددا.
شانشینی کوردستان: چوارچێوە و تەنگەژەکان
بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی کەرکوکلی زادە، دەبێت مێژووی شانشینەکە بپشکنین. دوای شکستەکەی عوسمانی، کورد بەگوێرەی چواردە خاڵەکەی ویڵسۆن داوای خۆبەڕێوەبردنی دەکرد. سیڤر دەوڵەتێکی کوردیی لەبەرچاو گرتبوو، بەڵام لۆزان پشتگوێی خست.
ڕاگەیاندنەکەی بەرزنجی لە 1919دا تێک شکێنرا، بەڵام لە 1922دا بە پاڵپشتیی ناڕاگەیەنراوی بەریتانیا، شانشینەکەی دامەزراند. حکومەتەکە فەرمانی دەردەکرد، باجی کۆ دەکردەوە و بەدوای دانپێداناندا دەگەڕا؛ بەڵام بەریتانیا لە ترسی لەدەستدانی موسڵی دەوڵەمەند بە نەوت، دەستوەردانی کرد. کۆمەڵەی گەلان لە 1925دا موسڵی بە عێراق بەخشی.
کاروبارەکانی وەزارەتی دادی کەرکوکلی زادە بڕیاردان لەسەر ناکۆکییەکانی کۆمەڵگایەکی فرەنەتەوەیی لە خۆ دەگرت کە مەسیحییە ئاشوورییەکان و تورکمانیشی تێدا بوون. ئاڵا و سروودی شانشینەکە هێمای یەکگرتوویی بوون، بەڵام ڕکابەرییە عەشیرەتییە ناوخۆییەکان و فشارە دەرەکییەکان چارەنووسیان بەرەو داڕمان برد.
ئەم سەردەمە مێژووی فراوانتری کورد ڕەنگ دەداتەوە: ڕەگە کۆنەکان لە میتانی و ماددا، بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی سەردەمی ناوەڕاست وەک ئەیوبییەکان و خەباتە نوێکان دژ بە دابەشبوون.
بەشداری و بەرهەمەکان: میراتێکی یاسایی و ئاینی
بە پێچەوانەی کەسایەتییە ئەدەبییەکان، کەرکوکلی زادە بە بەرهەمی بڵاوکراوە ناسراو نییە، بەڵام ڕۆڵە وەزارییەکەی ئاماژە بە بەشداری لە چوارچێوە یاساییەکاندا دەکات. وەک وەزیری داد، لەوانەیە ڕەشنووسی ئەو یاسایانەی نووسیبێت کە بنەما ئیسلامییەکان لەگەڵ دابونەریتی کوردی تێکەڵ دەکردن و مافی زەوی و دادپەروەریی عەشیرەتییان دەخستە ڕوو.
ئەگەری زۆرە پاشخانە ئاینییەکەی کاریگەریی لەسەر ئەو فەتوایانە هەبووبێت کە پاڵپشتیی سەربەخۆیییان دەکرد و لەگەڵ بەرەنگاربوونەوەی تەریقەتە سۆفییەکاندا هاوڕێباز بوون. لە سەردەمێکی چاکسازیدا، لە ناو نوێکردنەوەدا نوێنەرایەتیی زانستی نەریتیی دەکرد.
میرات: دەنگدانەوە لە خەباتە نوێکانی کورددا
حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە لە 1937دا مرد، کاتێک عێراق لە ژێر نفووزی بەریتانیا بەهێز دەبوو. میراتەکەی وەک پێشەنگێکی خۆبەڕێوەبردن لە بیرەوەریی کورددا بەردەوامە. شانشینەکە ئیلهامی بە هەوڵەکانی دواتر دا کە گەیشتنە هەرێمی کوردستانی ئەمڕۆی عێراق.
ئەو کە لەگەڵ یاموڵکی و پیرەمێرددا لە ناو کوردە دیارەکاندا ناوی هاتووە، هێمای یەکگرتنەوەی باوەڕ و سیاسەتە. کابینە نوێکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، حوکمڕانیی سەردەمی ئەو دەنگ دەدەنەوە.
ڕووداوە سەرەکییەکان و خشتەی کات: ژیانی حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە لە ناو خەباتەکانی کورددا
حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە (1866–1937)، سیاسەتمەدار و کەسایەتییەکی ئاینیی کورد، لە یەکێک لە سەردەمە پڕگۆڕانکارییەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ژیا: هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریی عوسمانی، سەپاندنی مانداپە بەریتانییەکان و هەوڵە کورتخایەنەکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد. هەرچەندە بەهۆی کەمیی تۆمارە مێژووییەکانەوە چیرۆکە وردە کەسییەکانی ژیانی کەمن، میراتەکەی بە شێوەیەکی جیانەکراوە بە شانشینی کوردستان (1921–1925)ەوە بەستراوە کە تێیدا وەزیری داد بوو.
ئەم بەشە خشتەیەکی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکانی ژیانی دووبارە دروست دەکاتەوە، بە پشتبەستن بە چوارچێوە مێژووییە فراوانترەکانی وەک ڕاپەڕینەکانی شێخ مەحمودی بەرزنجی و گۆڕانە جیوپۆلیتیکییەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم. گێڕانەوەکە ئەم قۆناغە سەرەکییانە وردتر دەکاتەوە و چوارچێوە دەخاتە ڕوو بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی چۆن بەشدارییەکانی کەرکوکلی زادە، هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردنیان ڕەنگ دەدایەوە.
خشتەی کات
خشتەی خوارەوە ڕووداوە سەرەکییەکانی ژیانی کەرکوکلی زادە و چوارچێوەی مێژوویی دەوروبەری دەخاتە ڕوو. لەو شوێنانەی تۆمارەکان ورد نین، بە پشتبەستن بە سەرچاوە زانستی و ئینسایکلۆپیدییەکان، ڕێکەوتەکان نزیکەیین.
ساڵ | ڕووداو |
1866 | لە ئیمپراتۆریی عوسمانیدا، ئەگەری زۆرە لە ناوچەی سلێمانی یان کەرکوک، لە بنەماڵەیەکی دیاردا لەدایک بوو کە پەیوەندیی بە نەریتە ئاینی و زانستییەکانەوە هەبوو. نازناوەکەی «کەرکوکلی زادە» ئاماژە بە نەسەبی لە بنەماڵە دەستڕۆیشتووەکانی کەرکوک دەکات، وەک لە دارە نەسەبی بنەماڵە کۆنەکانی سلێمانیدا تۆمار کراوە. |
کۆتاییی ساڵەکانی 1800 (بە نزیکەیی) | وەک مەلا خوێندنی ئاینی وەردەگرێت و فقهی ئیسلامی و ڕەنگە فێرکارییە سۆفییەکانیش بە باشی فێر دەبێت. سەفەری حەج دەکات و نازناوی «حاجی» بەدەست دەهێنێت کە لە ناو چاکسازییە عوسمانییەکان و پەیوەندییە گۆڕاوەکانی عەشیرەتە کوردییەکاندا پێگەی کۆمەڵایەتیی بەهێز دەکات. |
1914–1918 | جەنگی جیهانیی یەکەم ڕوو دەدات؛ ئیمپراتۆریی عوسمانی لەگەڵ هێزە ناوەندییەکاندا هاوپەیمان دەبێت. کورد، لەوانە کوردەکانی سلێمانی، ڕووبەڕووی ناخۆشییەکانی جەنگ و گۆڕانی هاوپەیمانێتییەکان دەبنەوە. کەرکوکلی زادە وەک سەرکردەیەکی ناوخۆیی، ئەگەری زۆرە لەم سەردەمی داڕمانی ئیمپراتۆرییەدا لەگەڵ دڵسۆزییە عەشیرەتییەکان هەڵسوکەوت کردبێت. |
ئایاری 1919 | شێخ مەحمودی بەرزنجی، سەرکردەیەکی دیاری سۆفیی قادری و حاکمی دهۆک کە بەریتانییەکان دایاننابوو، کوردستانێکی سەربەخۆ ڕادەگەیەنێت. لەوانەیە بەشداریی سەرەتایی کەرکوکلی زادە لە سیاسەتی ناوچەییدا لێرەوە دەست پێ بکات، هەرچەندە بە ڕاستەوخۆ تۆمار نەکراوە. بەرزنجی لە حوزەیراندا بەدەست هێزە بەریتانییەکان شکست دەهێنێت. |
10ی ئابی 1920 | پەیماننامەی سیڤر واژۆ دەکرێت و بەڵێنی خۆبەڕێوەبردن بە نەتەوە ناتورکەکان، لەوانە کورد، دەدات. ئەمە ئومێد بۆ دەوڵەتبوونی کورد بەرز دەکاتەوە و کاریگەری لە کەسایەتییەکانی وەک کەرکوکلی زادە لە سلێمانیدا دەکات کە هەر لە ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیادا دەمێنێتەوە. |
ئەیلوولی 1921 | لە سلێمانی شانشینی کوردستان ڕادەگەیەنرێت. شێخ مەحمودی بەرزنجی خۆی بە پاشا، واتە حوکمدار، ڕادەگەیەنێت. کەرکوکلی زادە وەک پاڵپشتێکی سەرەکی دەردەکەوێت و لە ناو نادیارییەکانی مانداپی بەریتانیادا نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییەکانی سلێمانی دەکات. |
10ی تشرینی یەکەمی 1921 | بەیاننامەیەکی فەرمی لە سلێمانی بۆ دامەزراندنی حکومەتێکی کوردی دەردەکرێت. ئەمە دەستپێکی فەرمیی خۆبەڕێوەبردنی ڕێکخراوی کوردی دیاری دەکات و زەمینە بۆ ڕۆڵی وەزاریی دواتری کەرکوکلی زادە خۆش دەکات. |
ئەیلوولی 1922 | بەریتانییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی هێرشە تورکییەکانی یەکەی «ئۆزدەمیر»، شێخ مەحمود دووبارە بە حاکمی سلێمانی دادەنێن. مەحمود ئەمە بۆ بەهێزکردنی دەسەڵات بەکار دەهێنێت و دەبێتە هۆی هەوڵی نوێ بۆ سەربەخۆیی. |
تشرینی دووەمی 1922 | شێخ مەحمود دژ بە کۆنترۆڵی بەریتانیا ڕادەپەڕێت و شانشینی کوردستان دووبارە ڕادەگەیەنێت. کابینەیەک پێک دەهێنێت و حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە، کە بە ناوی Hajy Mala Saeed Karkukli تۆمار کراوە، بە وەزیری داد دادەنێت. ئەندامەکانی دیکە شێخ قادر حەفید، سەرۆکوەزیر، مستەفا پاشا یاموڵکی، وەزیری پەروەردە، و عەبدولکەریم عەلاقە، وەزیری دارایی، لە خۆ دەگرن. کەرکوکلی زادە سەرپەرشتیی کاروبارە یاساییەکان دەکات و شەریعەت لەگەڵ یاسای عورفیی کوردی تێکەڵ دەکات. |
1922–1924 | شانشینەکە بە سلێمانی وەک پایتەخت کار دەکات. دراو، واتە پارەی کاغەزیی کوردی، دەردەکات، سوپایەکی نیشتمانی دادەمەزرێنێت و بەدوای دانپێدانانی نێودەوڵەتیدا دەگەڕێت. وەزارەتی دادی کەرکوکلی زادە لە ناو بۆردومانە ئاسمانییەکانی بەریتانیا و تەنگەژە ناوخۆییەکاندا، مامەڵە لەگەڵ ناکۆکییە عەشیرەتییەکان و حوکمڕانی لە ناوچەیەکی فرەنەتەوەییدا دەکات. |
24ی تەمووزی 1923 | پەیماننامەی لۆزان واژۆ دەکرێت، جێگەی سیڤر دەگرێتەوە و داواکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد پشتگوێ دەخات. ئەمە ڕەواییی شانشینەکە لاواز دەکات و فشاری بەریتانیا لەسەر مەحمود و کابینەکەی، لەوانە کەرکوکلی زادە، توندتر دەکات. |
تەمووزی 1924 | هێزە بەریتانییەکان، لەوانە لیڤییە ئاشوورییەکان، سلێمانی دەگرن. شێخ مەحمود شکست دەهێنێت و بۆ هیندستان دوور دەخرێتەوە. شانشینەکە لە کرداردا دادەڕووخێت؛ ماوەی وەزارەتی کەرکوکلی زادە کۆتایی دێت، هەرچەندە ئەگەری زۆرە نفووزە ناوخۆییەکەی لە سلێمانی بەردەوام بووبێت. |
1925 | شانشینەکە بە فەرمی هەڵدەوەشێنرێتەوە. کۆمەڵەی گەلان لە کانوونی دووەمی 1926دا ویلایەتی موسڵ، لەوانە سلێمانی، بە عێراق دەبەخشێت و مەرجگەلێک بۆ مافەکانی کورد دادەنێت کە بە زۆری جێبەجێ ناکرێن. |
1930–1931 | کۆتا هەوڵی ڕاپەڕینی شێخ مەحمود شکست دەهێنێت. کەرکوکلی زادە کە لەو کاتەدا لە ساڵەکانی کۆتاییی ژیانیدایە، لەوانەیە لە سلێمانییەوە ئەم ڕووداوانە بینیبێت، هەرچەندە هیچ بەشدارییەکی ڕاستەوخۆی تۆمار نەکراوە. |
3ی تشرینی یەکەمی 1932 | مانداپی بەریتانیا کۆتایی دێت؛ عێراق وەک شانشینێک لە ژێر حوکمی فەیسەڵی Iدا سەربەخۆیی بەدەست دەهێنێت. کورد ڕووبەڕووی سیاسەتەکانی تواندنەوە دەبێتەوە کە کاریگەری لە کەسایەتییە دێرینەکانی شانشینەکە، وەک کەرکوکلی زادە، دەکەن. |
1937 | لە تەمەنی 71 ساڵیدا، لە ساڵە سەرەتاییەکانی پاشایەتیی عێراق، دەمرێت. ناشتنی و کاریگەرییەکانی لە ماوەی نزیکی دوای مردنیدا تۆمار نەکراون، بەڵام وەک هێمایەکی میراتی سیاسیی کورد لە یاد دەمێنێتەوە. |
فراوانکردنی گێڕانەوە: دانانی خشتەی کات لە چوارچێوەدا
ژیانی حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە لە 1866دا دەستی پێ کرد، لە سەردەمی چاکسازییەکانی تەنزیماتی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا کە هەوڵیان دەدا دەسەڵات ناوەندگەراتر بکەن و گرووپە نەتەوەییەکانی وەک کورد تێکەڵ بکەن. لە بنەماڵەیەکدا لەدایک بوو کە لە کتێبی عەبدولخالید سابر بە ناوی Family Tree for Old Sulaymaniyah Families (1784–1914)دا تۆمار کراوە و لە ناوچەیەکدا گەورە بوو کە دەوڵەمەند بوو بە مێژووی میرنشینی بابان؛ سلێمانی کە لە 1784دا ئیبراهیم پاشای بابان دایمەزراند، ناوەندی شاعیر، زانا و سیاسەتمەداران بوو. کەرکوکلی زادە وەک مەلا لە ساڵە سەرەتاییەکانی ژیانیدا خوێندنی ئاینیی کرد، ئەگەری زۆرە لە مەدرەسە ناوخۆییەکاندا، بە تیشکخستنە سەر فقهی شافعی و عیرفانی سۆفی کە لە ناو کوردەکانی باشووردا باو بوون. سەفەری حەجی لەگەڵ جێبەجێکردنی ئەرکە ئیسلامییەکان، پێگەکەیشی بەرز کردەوە و ڕێگای پێ دا لە کاروبارە عەشیرەتییەکاندا ناوبژیوانی بکات، لە کۆمەڵگایەکدا کە تیرە و تەریقەتە ئاینییەکانی وەک قادری تێیدا زاڵ بوون.
هەڵگیرسانی جەنگی جیهانیی یەکەم لە 1914دا خاڵێکی وەرچەرخان بوو. شکستی ئیمپراتۆریی عوسمانی بووە هۆی داگیرکردنی میزۆپۆتامیا لەلایەن بەریتانیاوە و دەرفەت و نائومێدیی بۆ سەرکردە کوردەکان دروست کرد. لە ئایاری 1919دا، یەکەم ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی لەلایەن شێخ مەحمودی بەرزنجییەوە ئیلهامی بە دەستڕۆیشتووە ناوچەییەکان دا، لەوانە ئەوانەی سلێمانی وەک کەرکوکلی زادە. ئەم ڕاپەڕینە هەرچەندە بەخێرایی شکست هێنا، نموونەی بۆ ڕاپەڕینەکانی داهاتوو دانا. پەیماننامەی سیڤری 1920 بە پێشنیارکردنی خۆبەڕێوەبردنی کورد، گەشبینیی بەهێز کرد؛ بەڵام بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی بەریتانیا لە موسڵی دەوڵەمەند بە نەوتدا، یەکگرتوویی عەرەبیی لە عێراقی تازەسەرهەڵداودا لە پێشینە دادەنا.
تا ئەیلوولی 1921، شانشینی کوردستان ڕاگەیەنرا و سلێمانی ناوەندەکەی بوو. کەرکوکلی زادە بە نوێنەرایەتیی شارەکە بەشداریی لەم دەوڵەتە تازەدامەزراوەدا کرد. بەیاننامەی تشرینی یەکەمی 1921 ئاواتەکانی حوکمڕانیی فەرمی کرد، بەڵام هێرشە تورکییەکان بوونە هۆی مانۆڕی بەریتانیا. دانانەوەی مەحمود لە ئەیلوولی 1922دا ئەنجامی پێچەوانەی هەبوو، کاتێک لە تشرینی دووەمدا ڕاپەڕی و شانشینەکەی دووبارە دامەزراندەوە و کابینەیەکی جۆراوجۆری پێک هێنا. دانانی کەرکوکلی زادە بە وەزیری داد ڕۆڵێکی ناوەندی هەبوو؛ سیستەمە یاساییەکانی لە پاشایەتییەکدا بەڕێوە دەبرد کە یاسای ئیسلامیی لەگەڵ نەریتە کوردییەکان تێکەڵ دەکرد و سەرپەرشتیی خاکێکی دەکرد کە بەردەوام لە ژێر هەڕەشەدا بوو.
لە 1922 تا 1924، شانشینەکە لە ناو ناخۆشییەکاندا کاری دەکرد. دراوی دەردەکرد، سوپایەکی نیشتمانیی لە ژێر سەرکردایەتیی زەکی ساحیبقراندا پێک هێنا و بەدوای دانپێداناندا دەگەڕا؛ بەڵام بۆردومانەکانی هێزی ئاسمانیی شاهانەی بەریتانیا و هێرشە زەمینییەکان کۆنترۆڵیان لاواز کرد. پەیماننامەی لۆزانی 1923 بە دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەکان بەبێ هیچ بڕگەیەک بۆ کورد، چارەنووسی یەکلایی کردەوە. لە تەمووزی 1924دا، هێزەکان بە سەرکردایەتیی بەریتانیا، لەوانە ئاشوورییەکان، سلێمانییان داگیر کرد، مەحمودیان دوور خستەوە و حکومەتەکەیان هەڵوەشاندەوە. ڕۆڵی کەرکوکلی زادە کۆتایی هات، بەڵام ئەزموونەکە خۆڕاگریی کوردی خستە ڕوو.
دوای 1925، کاتێک کۆمەڵەی گەلان لە 1926دا ناوچەکەی بە عێراق بەخشی، کورد ڕووبەڕووی پەراوێزخستن بووەوە. ڕاپەڕینەکەی مەحمود لە 1930–1931دا شکست هێنا و تا سەربەخۆبوونی عێراق لە 1932دا، سیاسەتەکانی تواندنەوە توندتر بوون. کەرکوکلی زادە کە کشایەوە بۆ کاروبارە ناوخۆییەکان، لە 1937دا مرد و بەشدارییەکانی لە بزووتنەوەکانی دواتر وەک کۆماری مەهابادی 1946دا دەنگیان دایەوە.
ئەم خشتەی کاتە پێگەی کەرکوکلی زادە لە مێژووی کورددا دەخاتە ڕوو؛ وەک کارگێڕێکی شێلگیر کە باوەڕ و سیاسەتی پێکەوە دەبەستەوە، بە پێچەوانەی سەرکردەیەکی شۆڕشگێڕی وەک مەحمود. ڕووداوەکانی سەردەمی، لە داڕمانی عوسمانییەوە تا سەپاندنی مانداپەکان، بەڵێنە جێبەجێنەکراوەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووس ڕەنگ دەدەنەوە و ئیلهام بە خۆبەڕێوەبردنی نوێی کورد لە عێراقدا دەبەخشن. بەرهەمە زانستییەکانی وەک کتێبی دەیڤید مەکداوڵ بە ناوی A Modern History of the Kurds گرنگیی شانشینەکە پشتڕاست دەکەنەوە و دڵنیایی دەدەن لەوەی کە کەسایەتییەکانی وەک کەرکوکلی زادە لەبیر نەکرێن.
کۆتایی: داڕێژەرێکی لەبیرکراوی خەونەکانی کورد
چیرۆکی حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە، هەرچەندە بە کەمی تۆمار کراوە، ناوەڕۆکی شێلگیریی کورد دەگرێتەوە. لە ڕەگە سادەکانەوە تا پێگەی بەرزی وەزاری، لە ناو داڕمانی ئیمپراتۆرییەکان و سەرهەڵدانی نەتەوەکاندا ڕێگای خۆی دۆزییەوە. لە سەردەمێکدا کە کورد هەر بەدوای دانپێداناندا دەگەڕێت، ڕۆڵەکەی لە شانشینەکەدا بەڵێنە جێبەجێنەکراوەکان و ئومێدە بەردەوامەکانمان بیر دەخاتەوە. کاتێک لە میراتەکەی بە نزیکەی 3100 وشە ورد دەبینەوە، با ڕێز لەو قارەمانە نەناسراوانە بگرین کە ڕێگایان بۆ نەوەکانی داهاتوو خۆش کرد.
پرسیار و وەڵام: پرسیارە باوەکان دەربارەی حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە
لەم بەشەدا، بە پشتبەستن بە گێڕانەوە مێژووییەکان و سەرچاوە زانستییەکان، وەڵامی هەندێک پرسیاری باو دەربارەی حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە دەدەینەوە. ئەم پرسیارانە زۆرجار لە گفتوگۆکانی مێژووی کورد، شانشینی کوردستان و سیاسەتی سەرەتای سەدەی 20 لە ناوچەکەدا دێنە ئاراوە. بۆ کۆڵینەوەی قووڵتر، سەیری سەرچاوە ڕەسەنەکانی وەک ویکیپیدیا و ئینسایکلۆپیدیا پەیوەندیدارەکان بکەن.
پرسیار: حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە کێ بوو؟ وەڵام: حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە، کە بە شێوەی Hajy Mala Saeed Karkukli یان شێوە نزیکەکانی دیکەش دەنووسرێت، سیاسەتمەدار و کەسایەتییەکی ئاینیی دیاری کورد بوو کە لە 1866 لەدایک بوو و لە 1937 کۆچی دوایی کرد. پەیوەندیی بە سلێمانییەوە هەبوو، کە بە شێوەکانی Suleimany یان Silêmanîش ناسراوە؛ شارێکی سەرەکی لە هەرێمی کوردستانی عێراق. لە بنەماڵەیەکی دیارەوە هاتبوو کە پەیوەندیی بە کەرکوکەوە هەبوو، وەک نازناوەکەی «کەرکوکلی زادە» ئاماژەی پێ دەکات.
پرسیار: حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە زیاتر بە چی ناسراوە؟ وەڵام: زیاتر بە ڕۆڵەکەی وەک وەزیری داد لە شانشینی کوردستانی کورتخایەن (1921–1925)دا لە یاد ماوەتەوە کە شێخ مەحمودی بەرزنجی لە سلێمانی ڕایگەیاند. وەک ئەندامی پەرلەمان بە نوێنەرایەتیی شاری سلێمانی، لە سەردەمی مانداپی بەریتانیا لە میزۆپۆتامیادا بەشداریی لە بەڕێوەبردنی ئەم دەوڵەتە کوردییەی دانپێدانەنراودا کرد.
پرسیار: حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە لە کوێ خوێندوویەتی؟ وەڵام: وردەکارییە تایبەتەکانی خوێندنی فەرمیی بە فراوانی تۆمار نەکراون، بەڵام بەوەی «مەلا» و «حاجی»، واتە کەسێک کە حەجی مەککەی کردووە، بووە، ئەگەری زۆرە ڕاهێنانی ئاینیی لە فقهی ئیسلامی و نەریتە سۆفییەکاندا وەرگرتبێت کە لە ناو زانایانی کوردی ئەو سەردەمەدا باو بوون. دەبووایە ئەم خوێندنە لە مەدرەسە ناوخۆییەکانی سلێمانی یان کەرکوکدا بووبێت و تیشکی خستبێتە سەر فێرکارییەکانی مەزهەبی شافعی کە لە باشووری کوردستاندا باو بوو.
پرسیار: حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە چ ڕۆڵێکی لە کۆمەڵگادا هەبوو؟ وەڵام: وەک مەلا و سیاسەتمەدار، سەرکردەی کۆمەڵگا و نوێنەری سلێمانی بوو. لە شانشینی کوردستاندا، لە تشرینی دووەمی 1922دا بە وەزیری داد دانرا و لە کابینەکەی شێخ مەحمودی بەرزنجیدا سەرپەرشتیی بابەتە یاساییەکانی دەکرد؛ کابینەیەک کە کەسایەتییە جۆراوجۆرەکانی وەک مستەفا پاشا یاموڵکی، پەروەردە، و عەبدولکەریم عەلاقە، دارایی، لە خۆ دەگرت. ڕۆڵەکەی دەسەڵاتی ئاینیی لەگەڵ حوکمڕانیی سیاسی لە کۆمەڵگایەکی فرەنەتەوەییدا پێکەوە دەبەستەوە.
پرسیار: ئایا حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە ڕووبەڕووی تەنگەژەی سیاسی بووەوە؟ وەڵام: بەڵێ، بەشدارییەکەی لە شانشینی کوردستاندا ئەوی خستە ناو تەنگەژە بەرچاوەکان، لەوانە دژایەتیی بەریتانیا و دەستوەردانە سەربازییەکان. شانشینەکە ڕووبەڕووی بۆردومانی ئاسمانی و هێرشی زەمینی بووەوە کە بوونە هۆی داڕمانی لە 1924–1925دا. پەیماننامەی لۆزان (1923) داواکانی خۆبەڕێوەبردنی کوردی پشتگوێ خست و ئاژاوە سیاسییەکەی توندتر کرد. کەرکوکلی زادە وەک بەشێک لە هەوڵێکی کورتخایەن بۆ خۆبەڕێوەبردن دوای داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، لەگەڵ ئەم گرژییانەدا هەڵسوکەوتی کرد.
پرسیار: حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە چ بەرهەم یان بەشدارییەکی دیکەی پێشکەش کرد؟ وەڵام: بە پێچەوانەی کەسایەتییە ئەدەبییەکان، ئەو بە نووسینە بڵاوکراوەکان یان بەرهەمە زانستییەکان ناسراو نییە. بەشدارییە سەرەکییەکانی سیاسی و کارگێڕی بوون و تیشکیان لەسەر دادپەروەری و حوکمڕانی لە شانشینی کوردستاندا بوو. لەوانەیە وەک سەرکردەیەکی ئاینی فەتوای دەرکردبێت یان لە ناکۆکییەکاندا ناوبژیوانی کردبێت، بەڵام لە تۆمارە بەردەستەکاندا هیچ دەقێکی دیاریکراو بە ئەوەوە نەبەستراوەتەوە.
پرسیار: حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە چۆن بەشداریی لە مێژووی کورددا کرد؟ وەڵام: ڕۆڵە وەزارییەکەی لە شانشینی کوردستاندا هێمای هەوڵە سەرەتاییەکانی کورد بەرەو سەربەخۆیی و خۆبەڕێوەبردن دوای جەنگی جیهانیی یەکەم بوو. بە نوێنەرایەتیی سلێمانی و خزمەتکردن لە کابینەکەی بەرزنجیدا، یارمەتیی دامەزراندنی نموونەیەکی کورتخایەنی کارگێڕیی کوردیی دا کە کاریگەریی لە بزووتنەوەکانی دواتر وەک کۆماری مەهاباد (1946) کرد. کارەکەی تێکەڵبوونی سەرکردایەتیی ئاینی و سیاسیی لە کۆمەڵگای کوردیدا خستە ڕوو.
پرسیار: ئەمڕۆ میراتی حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە چییە؟ وەڵام: وەک کەسایەتییەکی سەرەکی لە مێژووی سلێمانی و شانشینی کوردستاندا لە یاد ماوەتەوە و زۆرجار ناوی لەگەڵ هاوچەرخەکانی وەک مستەفا یاموڵکی و پیرەمێرد دەهێنرێت. میراتەکەی لە گێڕانەوە کولتوورییە کوردییەکاندا بەردەوامە و هێمای بەرەنگاربوونەوەی مانداپە کۆلۆنیالییەکان و ئاواتەکانی خۆبەڕێوەبردنە. گفتوگۆ نوێکانی مێژووی کورد لە عێراقدا زۆرجار ئاماژە بە ڕۆڵەکەی لەم سەردەمە چارەنووسسازەدا دەکەن.
سەرچاوەکان
ئەم بەشە سەرچاوە سەرەکییەکان کۆ دەکاتەوە کە لە بابەتەکە، خشتەی کات و پرسیار و وەڵامەکانی حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادەدا ئاماژەیان پێ کراوە. ئەمانە لە سەرچاوە مێژوویی، ئەکادیمی و ئینسایکلۆپیدییە متمانەپێکراوەکانەوە وەرگیراون کە تیشک دەخەنە سەر ژیاننامەکەی، ڕۆڵەکەی لە شانشینی کوردستان و مێژووی فراوانتری کورد. سەرچاوەکان بابەتەکانی ویکیپیدیا، وتارە زانستییەکان و شیکردنەوە مێژووییەکان لە خۆ دەگرن. بە ڕیزبەندیی پەیوەندیداری، لەگەڵ وەسفێکی کورتدا، لیست کراون.
بابەتی ویکیپیدیا دەربارەی حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە، کە ژیاننامەیەکی سەرەتایی پێشکەش دەکات، لەوانە لەدایکبوون (1866)، مردن (1937) و ڕۆڵەکەی وەک وەزیری داد لە شانشینی کوردستاندا. ئاماژە بە کتێبی دارە نەسەبی عەبدولخالید سابر دەکات.
لیستی سیاسەتمەدارە کوردەکانی کوردیپیدیا کە حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە لە ناو کەسایەتییەکانی وەک مەلا ئەفەندی و مەحمودی بەرزنجیدا دەخاتە ڕوو، لەگەڵ پارچە دەقەکانی سەرچاوە ژیاننامەییەکان.
لیستی کوردەکانی ویکیپیدیا کە ناوی حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە (1866–1937) لەگەڵ هاوچەرخەکانی وەک مستەفا یاموڵکیدا دەهێنێت.
بابەتی ویکیپیدیا دەربارەی شانشینی کوردستان، کە وردەکاریی کابینەی 1922 دەخاتە ڕوو؛ لەوانە حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە وەک وەزیری داد لە ژێر سەرکردایەتیی شێخ مەحمودی بەرزنجیدا.
پەڕەی چالاکیی کۆمەڵەی شاهانە بۆ کاروباری ئاسیا (RSAA) دەربارەی «The King of Kurdistan: Shaikh Mahmud and the Kurdish Revolt 1922»، کە پێکهێنانی کابینە لە تشرینی یەکەمی 1922 و ڕاگەیاندنی شێخ مەحمود وەک پاشا دەخاتە بەرباس.
وتاری کوردیپیدیا دەربارەی «The Kingdom of Iraq and Sheikh Mahmud Barzanji's Kingdom of Kurdistan»، کە فەرمانەکەی 10ی تشرینی یەکەمی 1922 بۆ ڕاگەیاندنی کابینە و پاشایەتیی مەحمود لە تشرینی دووەمدا دەخاتە ڕوو.
وێبیناری یوتیوب بە ناوی «The King of Kurdistan: Shaikh Mahmoud and the Kurdish Revolt of 1922» لەلایەن کۆمەڵەی شاهانە بۆ کاروباری ئاسیاوە، بە بەشداریی ڕیچارد وایلدینگ و دکتۆر ئاکۆ شوانی، کە تێڕوانینی مێژوویی دەربارەی ڕووداوەکانی 1922 و کابینەکە پێشکەش دەکات.
وتاری مەیدان بە ناوی «Creating an Independent Kurdistan: The History of a Hundred-Year-Long Dream»، کە ڕاپەڕینەکەی شێخ مەحمودی بەرزنجی لە 1922 و دامەزراندنی شانشینی کوردستان بە وردی دەخاتە ڕوو.
خشتەی کاتی «History of the Kurds» لە بەرنامەی بیرەوەریی کوردستان، کە ئاماژە بە ڕاگەیاندنی شێخ مەحمود وەک «پاشای کوردستان» لە 1923 و ڕووداوە پەیوەندیدارەکانی 1918–1923 دەکات.
بابەتی ویکیپیدیا دەربارەی مەحمودی بەرزنجی، کە گەڕانەوەکەی لە 1922، پێکهاتنی شانشینەکە و کابینەکەی، لەوانە حاجی مەلا سەعید کەرکوکلی زادە، وەسف دەکات.
وتاری کوردستان24 بە ناوی «In Historic Headquarters, the Legacy of Kurdistan's King Comes to Life»، کە ڕاگەیاندنی شێخ مەحمود وەک پاشا لە تشرینی دووەمی 1922 و پێکهێنانی کابینەکەی دەخاتە بەرباس.
SciRP.org، وتاری «Future Options of the Kurds. Part II: Historical Background»، کە ڕاگەیاندنی شانشینی کوردستان لە 1922 و مانەوەی تا 1924 شیکاری دەکات.
وتاری JSTOR بە ناوی «The Kurds and the Lausanne Peace Negotiations, 1922-23»، کە لە چوارچێوەی مێژوویی ڕاپەڕینەکانی کورد و دانوستانەکانی 1922-23 دەکۆڵێتەوە.
وتاری Migration Letters بە ناوی «The Situation In Southern Kurdistan In Two Periods Of Shaykh Mahmud's Rule: 1918-1923»، کە ڕاگەیاندنی کابینە لە تشرینی یەکەمی 1922 و ڕووداوە پەیوەندیدارەکان بە وردی دەخاتە ڕوو.
وتاری Global Policy Forum بە ناوی «The Kurdish Problem and the Mosul Boundary: 1918-1925»، کە شیکردنەوەی مێژوویی سیاسەتەکانی بەریتانیا و هەوڵەکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە سەرەتای ساڵەکانی 1920دا پێشکەش دەکات.
وتاری Kurdish Studies بە ناوی «The shaky foundations of the 1926 annexation of Southern Kurdistan to Iraq»، کە حکومەتەکەی شێخ مەحمود لە 1922 و کۆتاییهاتنی لە 1924دا دەخاتە بەرباس.
وتاری ASIL Insights بە ناوی «The Sèvres Centennial: Self-Determination and the Kurds»، کە لە پەیماننامەی سیڤری 1920 و ڕووداوەکانی دواتری 1922 دەکۆڵێتەوە کە گەیشتنە شانشینی کوردستان.
ئەم سەرچاوانە جەخت لە ڕۆڵە کورتخایەن بەڵام بەرچاوەکەی کەرکوکلی زادە لە مێژووی سیاسیی کورددا دەکەنەوە، بەتایبەتی لە چوارچێوەی ڕاپەڕینەکانی شێخ مەحمودی بەرزنجی و شانشینی کوردستاندا. بۆ خوێندنەوەی زیاتر، سەیری دەقە تەواوەکان یان بنکەدراوە ئەکادیمییەکانی وەک JSTOR بکەن.